ⅩⅩ عاسىر باسىندا جارىق كورگەن قازاق تىلىندەگى باسىلىمدار ۇلتتىڭ ساياسي ساناسىن وياتىپ، ەلدىك مۇراتتاردى اشىق تالقىلايتىن قوعامدىق مىنبەرگە اينالدى. «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى وسىدان 110 جىل بۇرىن، 2 اقپان كۇنى جارىق كورگەنى بەلگىلى.
الاش ارداقتىلارىنىڭ قولتاڭباسى قالعان گازەت ۇلتتىق حالقىمىزدىڭ اقىل-ويىن، سانا- سەزىمىن بولەك ارناعا بۇردى. قازاق زيالىلارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى قۇرعان گازەت ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ قاينار بۇلاعىنا اينالدى. سول سەبەپتى بۇل داتا ۇلتتىق باسپا ءسوز كۇنىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن تاڭدالدى.
العاشقى رەسمي باسىلىمدار جانە جازبا ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋى
قازاق باسپا ءسوزىنىڭ تاريحى 1870-جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتىنەن» باستاۋ الادى. بۇل باسىلىم وتارلىق بيلىكتىڭ رەسمي ءۇنقاعازى بولعانىمەن، قازاق تىلىندەگى جازبا مادەنيەتتىڭ العاشقى مەكتەبىنە اينالدى. كەيىن ومبىدا شىققان «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» دە رەسمي سيپاتتا بولدى. دەگەنمەن بۇل باسىلىمداردا ۇلتتىق مۇددەدەن گورى اكىمشىلىك ساياساتتىڭ باسىمدىعى بايقالدى.
ⅩⅩ عاسىر باسىندا جاعداي وزگەرە باستادى. قازاق قوعامىندا ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋى، اعارتۋشىلىق ويدىڭ كۇشەيۋى دەربەس، حالىقتىق باسىلىمعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىردى. وسى كەزەڭدە «ايقاپ» جۋرنالى (1911- 1915) جارىق كورىپ، قازاقتىڭ ادەبي-مادەني ويىنىڭ مىنبەرىنە اينالدى. مۇحامەتجان سەرالين باسقارعان جۋرنال ءتىل، وقۋ-اعارتۋ، جەر ماسەلەسىن كوتەرىپ، ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانى قالىپتاستىرۋدا ايرىقشا ءرول اتقاردى. الايدا قارجى تاپشىلىعى مەن ساياسي قىسىم ونىڭ عۇمىرىن قىسقارتتى.
ال قازاق باسپا ءسوزىن شىن مانىندە جالپى ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرگەن باسىلىم - 1913-جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «قازاق» گازەتى بولدى.
«قازاق» گازەتىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى
باسىلىم قازاقتىڭ توتە جازۋىمەن، ياعني اراب گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن الىپبيمەن شىقتى. بۇل ءالىپبيدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە بەيىمدەپ، رەفورمالاعان بولاتىن. توتە جازۋدىڭ قولدانىلۋى «قازاق» گازەتىنىڭ قاراپايىم حالىققا تۇسىنىكتى بولۋىنا، ساۋات اشۋ ءىسىنىڭ جاندانۋىنا جانە ۇلتتىق جازۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا ىقپال ەتتى.
«قازاق» گازەتىنىڭ ارتىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءاليحان بوكەيحان ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى باستاعان الاش زيالىلارى تۇردى. گازەت اشۋ يدەياسى 1905 -جىلعى قارقارالى پەتيتسياسىندا ايقىن كورىنىس تاپتى. وندا:
«قازاق حالقىنىڭ قازىرگى مۇقتاجىن ايقىنداۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە گازەتتەر باسىپ شىعارۋ قاجەت» دەپ كورسەتىلدى.
رەسمي رۇقسات احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا 1905-جىلعى 9-جەلتوقساندا بەرىلگەنىمەن، گازەت تەك 1913 -جىلعى 2-اقپاندا عانا جارىق كوردى. العاشقى سانى ورىنبورداعى «كارىموۆ، حۇسايىنوۆتار» باسپاحاناسىندا باسىلدى.
گازەتتىڭ نە ءۇشىن «قازاق» دەپ اتالعانىن احاڭ العاشقى سانىندا-اق ءتۇسىندىردى:
«اتالى جۇرتىمىزدىڭ، اۋداندى ۇلتىمىزدىڭ اتى دەپ، گازەتامىزدىڭ ەسىمىن «قازاق» قويدىق. ۇلت ءۇشىن دەگەن ءىستىڭ ۇلعايۋىنا كۇشىن قوسىپ، كومەكتەسىپ، قىزمەت ەتۋ قازاق بالاسىنا مىندەت.. . جول ۇزاق، عۇمىر قىسقا، قولدان كەلگەنشە، عۇمىر جەتكەنشە ىستەپ كەتەلىك. مالشا وتتاپ، اساپ ءىشىپ، حالىق ءۇشىن قام قىلماي، قارىن تويعانىنا ءماز بولىپ، مال ولىمىندە ولمەيىك!»
(احمەت بايتۇرسىن ۇلى، «قازاق» گازەتى، 1913 -جىل، №1)
العاشقى ساننىڭ مازمۇنى جانە باعىت-باعدارى
«قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى نومىرىندە جاريالانعان «قۇرمەتتى وقۋشىلار!» اتتى باس ماقالا باسىلىمنىڭ تۇعىرناماسى ىسپەتتى بولدى. وندا گازەت حالىقتىڭ:
• كوزى،
• قۇلاعى،
ء • ھام ءتىلى بولۋدى
ءوزىنىڭ باستى مىندەتى رەتىندە ايقىندادى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى سول العاشقى سانىندا:
«جول ۇزاق، عۇمىر قىسقا، قولدان كەلگەنشە، عۇمىر جەتكەنشە ىستەپ كەتەلىك. مالشا وتتاپ، قارىن تويعانىنا ءماز بولىپ، مال ولىمىندە ولمەيىك!» دەپ، ەلدى سەرگەكتىككە، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىككە شاقىردى.
العاشقى كۇننەن باستاپ «قازاق» بەتىندە جەر ماسەلەسى، وقۋ-اعارتۋ، ءتىل، ءدىن، وتارلىق ساياسات، شارۋاشىلىق، حالىقارالىق جاعداي، تاريح پەن شەجىرە كەڭىنەن قوزعالدى. گازەت قازاقتى تەك حاباردار ەتىپ قانا قويماي، ويلاندىردى، تالداتتى، پىكىرتالاسقا تارتتى.
ۇلتتىق ويدىڭ مىنبەرى
1913-1918-جىلدار ارالىعىندا «قازاق» گازەتىنىڭ 266 سانى جارىق كوردى. العاش اپتاسىنا ءبىر رەت، 1915-جىلدان باستاپ ەكى رەت شىعىپ تۇردى. گازەتكە ءا. بوكەيحان، ا. بايتۇرسىن ۇلى، م. دۋلات ۇلى، م. شوقاي، م. تىنىشباي ۇلى، م. جۇمابايەۆ، س. تورايعىروۆ، ح. دوسمۇحامەد ۇلى سىندى ۇلت زيالىلارى تۇراقتى جازدى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى «وقۋ جايى» اتتى ماقالاسىندا:
«بۇل كۇندە وقۋدىڭ كەرەك ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. كەيىن قالۋدىڭ سەبەبى وقۋدىڭ كەمدىگىنەن ەكەندىگىن كورىپ تۇرمىز. قازاق بيىل 5 تيىنعا كەلىسىپ ساتقان نارسەسىن كەلەر جىلى 10 تيىنعا قايتا ساتىپ الادى. ۇكىمەت قازاقتىڭ قازاقشا وقۋىن ءتىپتى تىلەمەيدى، سول ءۇشىن قازاقشا وقۋدى حالىققا تاراتۋ ءوز مىندەتىمىز» دەپ، اعارتۋشىلىقتى ۇلتتىق دامۋدىڭ باستى شارتى رەتىندە كورسەتتى
(«قازاق»، 1913-جىل، №11).
«…بالام دەگەن جۇرت بولماسا، جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن! بالام دەپ باعىپ، وقىتىپ، ادام قىلعاننان كەيىن، جۇرتىم دەپ تانىماسا، سوندا وكپەلەۋ ءجون عوي. اتالىق مىندەتىن اتقارىپ وتىرعان جۇرت جوق، جۇرتقا بورىشتىمىن دەپ جۇرگەن قازاق بالاسى جوق. باققان - قازىنا، قازىناعا بورىشتىمىز دەپ ءجۇر. جاستاردى وقىتۋ راسحودىنان قاشىپ، قازىناعا بورىشتى قىلىپ قويسا، جاستاردا نە جازىق بار؟ بالانى ۇلشا تاربيەلەسەڭ، ۇل بولماقشى. قۇلشا تاربيەلەسەڭ قۇل بولماقشى…»
(احمەت بايتۇرسىن ۇلى. «وقۋ جايى». «قازاق» گازەتى، 1913-جىل، №11)
«قازاق» جانە الاش يدەياسى
1916-جىلعى ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىس، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى جارلىعى «قازاق» گازەتىنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. باسىلىم ەل ىشىندەگى احۋالدى سالماقتى تۇردە تالداپ، حالىقتى دۇربەلەڭگە ەمەس، ۇيىمشىلدىققا شاقىردى.
1917 -جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن «قازاق» گازەتى الاش قوزعالىسىنىڭ ساياسي ۇنىنە اينالدى. گازەت بەتىندە الاش پارتياسىنىڭ باعدارلاماسى، قۇرىلتاي جينالىسىنا قاتىسۋ، ۇلتتىق اۆتونوميا ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى.
ءاليحان بوكەيحان «قازاق تاريحى» ايدارىمەن جاريالانعان ماقالاسىندا:
«ءبىزدىڭ قازاق ءوزىنىڭ اتىنان ايرىلىپ، قىرعىز اتانىپ جۇرمەكشى ەمەس. قيامەتكە شەيىن قازاق قازاق بولىپ جاساماق» دەپ، ۇلتتىق اتاۋ مەن بولمىستى ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن ايقىن كورسەتتى.
(«قازاق» ، 1913 -جىل، №3) .
«قازاق» گازەتى ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامى ءۇشىن جاي عانا مەرزىمدى باسىلىم ەمەس، جالپى ۇلتتىق ساياسي ويدى قالىپتاستىرعان ستراتەگيالىق ينستيتۋت قىزمەتىن اتقاردى. ول حالىقتى اقپاراتتاندىرىپ قانا قويماي، ەلدىك مۇددەنى ۇعىندىرۋعا، ۇلتتىق ماقسات جولىندا الەۋمەتتىك كۇشتەردى بىرىكتىرۋگە ۇمتىلدى.
گازەت بەتىندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەن ۇسىنىلعان باعىت-باعدار قازاقتىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان سانالى كۇرەسىنىڭ تەوريالىق ءارى پراكتيكالىق نەگىزىن قالادى. كەڭەستىك كەزەڭدە «ۇلتشىل باسىلىم» رەتىندە ايىپتالىپ، ونىڭ اينالاسىنداعى زيالىلار قۋدالاۋعا ۇشىراسا دا، «قازاق» گازەتى كوتەرگەن يدەيالار تاريحي تۇرعىدان ءوز ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى.
وسى تۇرعىدا «قازاق» گازەتى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ عانا ەمەس، قازاق مەملەكەتتىلىگى مەن ۇلتتىق ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ءىرى تاريحي باستاۋ رەتىندە باعالانۋعا ءتيىس. ونىڭ مۇراسى بۇگىنگى اقپارات كەڭىستىگىندە دە ۇلتتىق مۇددە مەن قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك ۇستانىمدارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى باعدار بولىپ قالا بەرەدى.
ايتا كەتەيىك، بۇگىن مەملەكەت باسشىسى جۋرناليستەردى ۇلتتىق باسىلىم كۇنىمەن قۇتتىقتادى
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى