Aeneas ۋاقىت وتە كەلە ءمۇجىلىپ، ۇگىتىلگەن تاستارداعى ەجەلگى لاتىن جازۋلارىن تالداپ، جەتىسپەيتىن سوزدەردى ءوزى تولىقتىرادى.
تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر مەن جاھاندىق سيفرلاندىرۋ جازۋ فورماسىنان گورى مازمۇن مەن جاڭا يدەيانى، ساپانى باستى ورىنعا شىعارعانى تۋرالى Aikyn.kz تۇسىنىكتەمەسى.
ج ي داۋىرىندە قازاق ءتىلىنىڭ گرافيكاسىن لاتىن الىپبيىنە اۋىستىرۋدىڭ ەشقانداي تەحنولوگيالىق قاجەتتىلىگى جوق. جاھاندىق سيفرلىق كەڭىستىككە كىرۋ ءۇشىن، جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ كەرەك دەگەن قوعامدى اداستىرعان قاتە ۇعىمداردىڭ ۋاقىتى ءوتتى.
بۇل تۇجىرىمعا دالەل رەتىندە Google DeepMind كومپانياسىنىڭ لاتىن تىلىنە ارنالعان ج ي قۇرالىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. Aeneas (ەنەي) باعدارلاماسى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ تىلدىك جانە گرافيكالىق شەكتەۋلەردى قالاي وڭاي ەڭسەرەتىنىن كورسەتتى. Aeneas ۋاقىت وتە كەلە ءمۇجىلىپ، ۇگىتىلگەن تاستارداعى كونە لاتىن گراۆيۋرالارىن تالداپ، جەتىسپەيتىن سوزدەردى ءوزى تولىقتىرادى.
مىسالى، تاستا تەك «...us populusque Romanus» دەپ جازىلىپ تۇرسا، ج ي ونىڭ الدىنداعى ءسوزدى تاۋىپ، ماعىنانى «Senatus populusque Romanus» (ريم سەناتى مەن حالقى) دەپ تولىق قالپىنا كەلتىرەدى.
باعدارلاما جازۋدىڭ قاشان جانە قاي جەردە قاشالعانىن دا انىقتاي الادى. ول ءۇشىن ج ي 150 000-عا جۋىق لاتىن جازبالارىنان تۇراتىن ۇلكەن بازانى پايدالانادى. Nature جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋگە سايكەس، بۇل قۇرال تاريحشىلاردىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن 90 پايىزعا ارتتىرىپ، جاڭا عىلىمي يدەيالاردىڭ تۋۋىنا تۇرتكى بولعان. بۇعان دەيىن Google وسىنداي تەحنولوگيانى كونە گرەك تىلىنە ارنالعان Ithaca جوباسىندا دا ءساتتى قولدانعان.
ەجەلگى تۇركى مادەنيەتىن زەرتتەيتىن تاريحشىلارىمىز بەن ارحەولوگتەرىمىز دا ورحون- ەنيسەي جازبالارىندا ۇگىلىپ كەتكەن ءماتىندى قالپىنا كەلتىرۋدە Google DeepMind ءادىسىن قولدانا السا قانداي جۇمباقتار اشىلار ەدى!
بۇل جەردە ايتپاق ويىمىز باسقا. ءبىز جاھاندىق تەحنولوگيالىق توڭكەرىس جاعدايىندا ۇلتتىق ءتىل ساياساتىن قايتا قاراۋعا شاقىرامىز. بۇگىنگى باستى ماسەلە - ارىپتەردىڭ سىرتقى فورماسىن وزگەرتۋگە ۋاقىت پەن قىرۋار قارجى شىعىنداۋ ەمەس. ماقسات - قازاق ءتىلىن دامىتۋعا تۇساۋ بولاتىن كەدەرگىلەردى جويىپ، ءتىلىمىزدى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى مەن LLM مودەلدەرىنە ساپالى كىرىكتىرۋ. ءدال قازىر انا ءتىلىمىزدى سيفرلىق الەمدەگى ۇلتىمىزدى دامىتۋدىڭ ىرگەلى قۇرالىنا اينالدىرا الماساق، ونىڭ قانداي گرافيكامەن جازىلعانى بولاشاق ءۇشىن ماڭىزىن جوعالتادى. وسى ورايدا Facebook پاراقشاسىنان وقىعان ءبىر قيسىندى ويدى كەلتىرەيىك. 2019 -جىلدىڭ 17-قازانىندا جاريالانعان جازبادا «لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدە ماعىنا قالمادى» دەگەن تۇجىرىم جاسالىپتى. بۇدان 7 جىل بۇرىن اۆتور: «ج ي داۋىرىندە جازۋ فورماسىن اۋىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى ج ي ءۇشىن لاتىن با، كيريلليتسا ما، اراب گرافيكاسى ما ءبارىبىر. ارنايى كونۆەرتەرلەر ءسىزدىڭ ءماتىنىڭىزدى لاتىننان كيريلليتساعا، اراب گرافيكاسىنان لاتىنعا، كيريلليتساعا ءاپ- ساتتە اۋىستىرىپ بەرەدى.
ەندى 20-25 -جىلدا ادامزات بالاسىنىڭ كومپيۋتەردە ءماتىندى قولمەن تەرىپ وتىرعانى دا ارحايزمگە اينالادى. قازىردىڭ وزىندە ايتقان ءسوزىڭىزدى، ۆيدەو مەن اۋديو فايلداردى جازباشا فورماعا تۇسىرەتىن Speech-to-Text (transcribe) تەحنولوگيالارى بار.
ەگەر ج ي اۋىزشا ايتقان ءسوزىڭىزدى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ەكران بەتىنە جازىپ وتىرسا، قولمەن ءارىپ تەرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ بولاشاقتا ءماتىننىڭ فورماسى ەمەس، ونداعى جاڭا وي، ەرەكشە يدەيا مەن مازمۇن عانا باعالانباقشى»، - دەگەن جازبا قالدىرعان ەكەن. بۇنداي قيسىندى ويدى جەتى جىلدان كەيىن بولسا دا رەسمي بيلىك مويىنداي باستادى.
وسى تۇستا ءبىر تەحنولوگيالىق رەماركا قوسىپ كەتەيىك. «كوشپەندىلەر» (ءىلياس ەسەنبەرلين) مەن «الاساپىراندى» (مۇحتار ماعاۋين)، « قىزىل جەبە» (شەرحان مۇرتازا) مەن «ۇلپاندى» (عابيت مۇسىرەپوۆ) ، «اقبىلەكتى» (جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ)، شەكسپير مەن تولستويدى، كافكا مەن دوستويەۆسكييدى، گيۋگو مەن ورۋەللدى لاتىن قارپىمەن وقيسىز با، كيريلل الىپبيىندە نەمەسە اراب گرافيكاسىمەن وقۋ ۇناي ما؟ ! تاڭداۋ ەركى وزىڭىزدە. بۇنى قازىردىڭ وزىندە كونۆەرتەرلەر ارقىلى جاساۋعا بولادى.
جاڭا تەحنولوگيالىق داۋىردە تاڭبا ماڭىزدى ەمەس. تاڭبالار وزگەرگەنىمەن، ولار ارقىلى بەرىلگەن وي، ماڭگىلىك يدەيالار مەن ادامزاتتىق قۇندىلىقتار سول كۇيىندە قالادى.
بيلىك باسىنداعى بىرەر ادامعا ۇنايدى ەكەن دەپ تۇتاستاي ۇلتتىڭ بولاشاعىن دالەلدەنبەگەن، نەگىزسىز سەبەپتەرمەن لاتىن الىپبيىنە بۇرۋ - ساياسي جاعىنان دا، مادەني-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا زياندى ءارى اڭعىرت شەشىم بولار ەدى. ءتىل ماماندارى ءالىپبيدىڭ جاي عانا تاڭبالار جيىنتىعى ەمەس، ۇلتتىڭ عىلىمي، مادەني جانە ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالىنىڭ ىرگەتاسى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى.
تامىز ايىندا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋگە قاتىستى عىلىم مينيسترلىگى ءوز ۇسىنىسىن جاريالادى. مينيسترلىك مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەرگە ۇيىمداردىڭ قازاق تىلىندەگى ماڭدايشالارى، باننەرلەرى مەن وزگە دە كورنەكى اقپاراتىن لاتىن گرافيكاسىندا ورنالاستىرۋدى ۋاقىتشا توقتاتۋدى ۇسىندى.
لاتىن گرافيكاسىنا ەنگىزۋگە ءۇزىلىس جاريالاندى. زاڭنىڭ ورىندالۋىن قاداعالايتىن باس پروكۋراتۋرا ماڭدايشاسىنداعى Bas prokratra جازۋىن «باس پروكۋراتۋرا» دەپ وزگەرتتى.
ءتىل ساياساتى كوميتەتى لاتىنعا كوشۋدىڭ ناقتى مەرزىمى ازىرگە جوق ەكەنىن مالىمدەدى. باستاپقىدا 2025 -جىلعا دەيىن اياقتاۋ كوزدەلگەن لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدىڭ جاڭا مەرزىمى جاريالانبادى. وسىعان قاراپ، اقوردا سوڭعى شەشىمدى لاتىنعا كوشۋدىڭ ماعىناسىز بولىپ قالعانىن قوعامعا ءتۇسىندىرىپ بارىپ قانا قابىلدايدى دەگەن وي تۇيىندەيمىز. ءسىز وسىمەن كەلىسەسىز بە؟ قازاق ءتىلىن سيفرلاندىرۋ - كەيبىرەۋلەر ويلاعانداي جاي عانا ترەندكە ىلەسۋ ەمەس. بۇل - جاھاندىق سيفرلىق كەڭىستىكتە ۇلتتىق مۇرانى ساقتاۋ مەن دامىتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام. ءتىلدى سيفرلاندىرۋدى، قوعامنىڭ تەحنولوگيالىق ساۋاتىن ءوسىرۋدى لاتىن قارپىمەن بايلانىستىراتىندار قوعامدى شاتاستىرىپ ءجۇر. بۇگىن لاتىنعا كوشكەن حالىقتىڭ ۇلى مەن قىزى ەرتەسىندە تەحنولوگيالىق ساۋاتى ءوسىپ ويانبايدى.
تەحنولوگيالىق ساۋات پەن ءبىلىم تاڭبامەن باعالانبايدى، تاڭبامەن انىقتالمايدى. شىنىندا، قازاق حالقىنىڭ 1940 -جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلگەن جازۋ ۇلگىسىنە سيفرلىق الەمدە ەشبىر كەدەرگى جوق.
كورەي ءتىلىن، قىتاي مەن جاپون جازۋلارىن سيفرلىق ورتاعا بەيىمدەپ، تەحنولوگيالىق پروگرەسس كوشىنىڭ باسىندا جۇرگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى وسىنى كورسەتەدى. دالىرەك ايتقاندا، وسى ەلدەردىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى وزدەرىنىڭ كۇردەلى جازۋلارىن سيفرلىق ورتاعا بەيىمدەۋگە كومەكتەستى.
ال انا ءتىلىمىز ءۇشىن بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ەڭ باستى ماسەلە - ورىس تىلىمەن ەرىپ كەلگەن قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا جات В، Ф، Ц، Ч، Щ، Э، Ю، Я ارىپتەرى مەن، بەلگىلەرىنەن ارىلۋ.
بۇلار كسرو زامانىندا ورىس تىلىنەن كوشكەن كىرمە سوزدەردى وزگەرىسسىز جازۋ ءۇشىن عانا ەنگىزىلگەن بولاتىن. انا ءتىلىمىزدىڭ فونەتيكاسىن، ورفوگرافياسى مەن ورفوەپيا زاڭدىلىقتارىن وسىلايشا زامان تالابىنا ساي جاڭارتۋ قاجەتتىگى ءتىل ءبىلىمى عالىمدارى مەن لينگۆيستەردىڭ ءالىپبيدى لاتىنعا كوشىرۋ تۋرالى سەنىمى مەن كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى دەپ سەنەمىز.
اعىلشىندار ايتپاقشى: Future is now بولاشاق بۇگىننەن باستالادى!