كۇيشى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلىنا ۋ بەرگەن كىم؟
استانا. قازاقپارات - XIX عاسىر قازاق دالاسىنىڭ مادەني ومىرىندە كۇيشىلىك ونەردىڭ بيىك بەلەسكە كوتەرىلگەن كەزەڭى دەپ ەسەپتەلەدى. سول داۋىردە ارقا وڭىرىنەن شىققان تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلىنىڭ ەسىمى قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىندا ايرىقشا ورىن الادى.
ول - شەرتپە كۇيدىڭ كوركەمدىك مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتكەن ءارى تۋىندىنى فيلوسوفيالىق تەرەڭدىككە جەتكىزگەن ونەر يەسى. تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرى تەك اۋەن ەمەس، زاماننىڭ تىنىسى مەن حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن بەينەلەگەن سازدى شەجىرە دەپ قاراۋعا بولادى. اسىرەسە بايىرعى ارقا كۇيشىلىك مەكتەبىن نازىك اۋەن ورنەگىمەن ورنەكتەپ، اتالعان مەكتەپتىڭ وركەندەۋىنە تاتتىمبەت ەرەكشە ۇلەس قوستى.
الايدا، ونىڭ بەينەسى ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى سيپاتتالدى. كەڭەس داۋىرىندە تاتتىمبەت مۇراسىنا يدەولوگيالىق سۇزگىمەن قارالىپ، باي اۋلەتتەن شىققانىن، ەل ىشىندەگى بەدەلىن بۇركەمەلەپ، ونىڭ ءومىربايانى مەن شىعارماشىلىعىن ءبىرجاقتى ءتۇسىندىرۋ ارەكەتتەرى بولدى. كەيبىر كۇيلەرىنىڭ ءمان-ماعىناسى تولىق اشىلماي، الەۋمەتتىك استارى جويىلدى. بۇل جاعداي ونىڭ شىنايى بەينەسىن تانۋدا ۇلكەن ولقىلىق قالدىردى دەپ ايتساق بولادى. وسى ماقالادا ءبىز تاتتىمبەتتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تاريحي شىندىققا سۇيەنە وتىرىپ قاراستىرامىز. شاماسىز كەلگەنشە، كەڭەستىك كەزەڭدە بۇرمالانعان دەرەكتەردى تۇزەتىپ، تاتتىمبەتتىڭ شىن مانىندەگى تۇلعالىق بولمىسىن اشۋ.
تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى 1815-جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. دۇنيەدەن وتكەن جىلى - 1860. اكەسى قازانعاپ ەل ىشىندە بەدەلدى، سوزگە توقتاعان، ءداستۇرلى ءبي-بولىستىڭ جۇيەسىندە ىقپالدى ادام بولعان. اناسى قالايى دا ونەرگە جاقىن، ەل اۋزىنداعى جىر-داستانداردى جاتقا بىلەتىن، ءان-كۇيگە قۇمار جان بولعان ەكەن. وسىنداي ورتادا وسكەن تاتتىمبەتتىڭ جاستايىنان ءان مەن كۇيگە قالايشا ىنتاسى ارتپاسىن؟! بالالىق شاعىندا-اق دومبىرا تارتۋعا ەرەكشە بەيىمىن تانىتقان ول ەل ىشىندەگى شەبەر كۇيشىلەردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ، ورىنداۋشىلىق سىرلارىن ۇيرەندى. ارقا دالاسىنداعى مەنمىن دەگەن شەبەر كۇيشىلەرگە شاكىرت اتانادى. مىسالعا، ايگىلى بايجىگىتتىڭ الدىن كورگەن قىزىلمويىن قۋاندىقتان كۇيدىڭ كوپتەگەن قىر-سىرىن مەڭگەرسە كەرەك.
تاتتىمبەت تەك كۇيشى عانا ەمەس، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان تۇلعا بولدى. ول اعا سۇلتان قۇنانبايمەن بىرگە قارقارالى دۋانىنىڭ قوعامدىق ىستەرىنە قاتىسىپ، ەل اراسىنداعى داۋلاردى شەشۋگە، ءادىل بيلىك جۇرگىزۋگە اتسالىستى. ءوزى دە نۇربيكە-شانشارعا بولىسى اتانادى. بۇل قازىرگى جالپاق تىلمەن «اۋدان اكىمى» دەسەك ءدوپ تۇسەمىز. الايدا، كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل ءومىربايان دەرەكتەرى تولىق ايتىلمادى. ونىڭ ساياسي بەدەلى، اعا سۇلتاندارمەن بايلانىسى ادەيى كومەسكىلەندىرىلدى.
رەسمي دەرەكتەردە ول تەك «حالىق كۇيشىسى» رەتىندە عانا سيپاتتالىپ، قوعامدىق قىزمەتى مەن الەۋمەتتىك سالماعى اتالماي قالدى. بۇل ونىڭ شىنايى بولمىسىن تۇسىنۋگە كەدەرگى بولعان باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى.
ناقتى ەكى مىسال كەلتىرە كەتەيىك. ⅩⅩ عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن ەل اۋزىندا جۇرگەن مىناداي دەرەك بار بولعان ەكەن. تاتتىمبەت كەنەسارى حاننىڭ الدىنا بارىپ، قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ ارنايى ۇسىنىسىن جەتكىزگەن دەيدى. الايدا حان كەنە كونبەي، ەلشى بولىپ كەلگەن تاتتىمبەتتىڭ باسىن شاۋىپ الماققا نيەتتەنەدى. دەسە دە كەنەسارى ساربازدارىنىڭ قۇرامىندا بولعان قاراكەسەك جىگىتتەرىنىڭ (تاتتىمبەت قاراكەسەك رۋىنان) جانە قارىنداسى بوپاي حانىمنىڭ وتىنىشىمەن امان-ەسەن ەلىنە قايتارىپتى. وسى ءبىر دەرەكتى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ءوزىنىڭ «تاتتىمبەت سەرى» رومانىندا كورسەتىپ، جازىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار ت. اسەمقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇيشى» پوەماسىنداعى سيۋجەت وسى بوپاي مەن تاتتىمبەتتىڭ اراسىنداعى وقيعا باياندالادى.
ەكىنشى مىسالىمىز تاتتەكەڭنىڭ ىسكەرلىگىنە قاتىستى. ول ءوز مالىن سىبىرگە ايداپ، تيىن-تەبەن عانا تاۋىپ جۇرگەن قازاقتاردى كورىپ، سونداي جارمەڭكە تۋعان جەرىندە ۇيىمداستىرۋدى ارماندايدى. ناتيجەسىندە ۆارناۆا بوتوۆ ەسىمدى ازاماتپەن بىرگە قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ نەگىزىن قالايدى. سونىمەن قاتار، التىن ءوندىرۋ ءىسىن دە قولعا الماقشى بولىپ، ارنايى كەنىش اشۋ تۋرالى رۇقسات قاعازىنا دا قول جەتكىزەدى. ساپارعالي بەگالين بۇل 1856-جىل دەپ جازادى. الايدا سوڭعى ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزە المايدى. ەل اراسىنداعى اڭگىمەگە سەنسەك، جارمەڭكەنى قوياندىعا كوشىرگەن سوڭ، ءسىبىر كوپەستەرى بۇل ءىستى كەشىرە الماي، تاتتىمبەتكە ۋ بەرگەن ەكەن. سول ۋ كۇيشىنىڭ تۇبىنە جەتىپتى.
ءسوز باسىندا تاتتىمبەت ارقا كۇيشىلىك مەكتەبىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى دەدىك. ەگەر بۇل مەكتەپ كۇيلەرىن تەك اۋەن عانا ەمەس، سەزىنە الاتىن، ويعا قالدىراتىن سىرلى اڭگىمەگە بالاساق، تاتتەكەڭ بۇل اڭگىمە جاڭا ەموتسيا قوسقانداي بولدى. ول شەرتپە كۇيدى تەرەڭ مازمۇنمەن بايىتىپ، اسا فيلوسوفيالىق تولعام دەڭگەيىنە جەتكىزدى دەي الامىز. ونىڭ كۇيلەرىندە دىبىس تەك اۋەن-ساز قىزمەتىن اتقارىپ قانا قويماي، تىڭداۋشىنى ويعا جەتەلەيتىن رۋحاني كىلتكە اينالادى. ەندى كۇيلەردىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالىپ وتسەك.
«سارىجايلاۋ» كۇيى. كۇيدىڭ ناقتى شىعۋ اڭىزى جوق بولسا دا، زەرتتەۋشىلەر ارقا دالاسىنا (سارىارقا) ارنالعان تۋىندى دەپ ەسەپتەيدى. بىزگە كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆ (1897-1958) شەرتۋىمەن جەتتى. سونىمەن قاتار، ماعاۋيا حامزيننىڭ (1927-2000) نۇسقاسى دا اسا تانىمال. ەكى نۇسقانىڭ ايتارلىقتاي وزگەشىلىگى بولماسا دا، ورىنداۋشىلىق ينتەرپرەتاتسيا ءارتۇرلى. مىسالعا كۇي زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، ابىكەن شەرتكەن «سارىجايلاۋ» تاتتىمبەتتىڭ تولىپ-جەتىلگەن كەزىن كورسەتسە، ماعاۋيانىڭ «سارىجايلاۋى» اۆتوردىڭ جاستىق شاعىن بەينەلەگەندەي.
«بەس تورە». كۇيدىڭ اڭىزى دا، قۇرىلىمى دا وتە ەرەكشە. كەڭەس ۋاقىتى كەزىندە تاتتىمبەتتەن بەس بولىستى كەلەمەجدەپ شىعارعان كۇي دەپ ايتىپ ءجۇردى. ياعني، شىڭعىس ءۋاليحانوۆ، قۇنانباي وسكەنباي ۇلى، مۇسا شورمانوۆ، ىبىراي جايىقبايەۆ، ەردەن ساندىباي ۇلى سىندى ەل باسقارعان بولىستاردىڭ «وزبىرلىعىنا» قارسى شىققان كۇي-مىس. كەيىن بۇل پىكىردى اقسەلەۋ سەيدىمبەك جوققا شىعارىپ، اتى اتالعانداردىڭ بارلىعىمەن تاتتىمبەت جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانىن جازىپ، كەرىسىنشە «بولىستاردىڭ جاقسىلىعىن اسىرۋ ءۇشىن» شىعارعان كۇي دەيدى. ال، تالاسبەك اسەمقۇلوۆ بۇل كۇي كەنەسارى باستاعان بەس تورەگە (قاسىم، كەنەسارى، ناۋرىزباي، ەسەنگەلدى، سارجان) ارنالعان دەپ جازىپ كەتكەن.
كۇيدىڭ قۇرىلىمى دا وزگەشە. ەگەر باسقا كۇيلەر ءبىر سارىندى، ىرعاعى مەن مۋزىكالىق ءتىلى ۇقساس بولسا، «بەس تورەنىڭ» بەس ءبولىمى بار. ءار ءبولىم وزىنشە جەكە-دارا اڭگىمە ىسپەتتى. قۇرىلىمىندا ورتاق جەلى بار، الايدا ءار ءبولىم وزىندىك بولمىسى بار جەكە كۇي سياقتى ءومىر سۇرەدى. بۇل كۇي ابىكەن حاسەنوۆ پەن ماعاۋيا حامزيننەن بولەك، باعانالى ساياتولەكوۆ سىندى بىرنەشە كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىندا جەتكەن. ءبىر قىزىعى، كەي كۇيشىلەر بۇل كۇيدى «كەنەسارى-ناۋرىزباي» دەپ اتاپ كەتكەن.
«كوكەيكەستى». بىزدىڭشە، قازاق ءداستۇرلى مۋزىكا تاريحىنداعى ەڭ قۇپياسى تولى كۇيلەردىڭ ءبىرى. ءبىر قاراساڭىز قاراپايىم، ءبىراق سونىمەن قاتار كۇردەلى دە. بىزگە بۇل كۇي ابىكەننىڭ شەرتۋىندە جەتكەن. سونىمەن قاتار، ماعاۋيانىڭ نۇسقاسى دا بار. ول نۇسقا «كوكەيكەستىگە» جاڭاشا كوزقاراس دەپ ايتۋعا بولاتىنداي.
ساپارعالي بەگالين ءوز ماقالاسىندا - كۇي ماحاببات سەزىمىنەن تۋعان دەيدى. ءبىر ساپارىندا تاتتىمبەت دەگەلەڭ (قازىرگى سەمەي قالاسىنىڭ ماڭى) بوكتەرىندەگى شاعىن اۋىلعا ءتۇسىپ، تۇلكىباي ەسىمدى ادامنىڭ ۇيىنە قونادى. ءۇيدىڭ تاپقىر قىزى ەسىم قوناق الدىندا سوزگە شەشەندىگىمەن تاتتىمبەتتى ءتانتى ەتەدى ەكەن. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ايەلى قايتىس بولىپ، جالعىزدىقتان شارشاعان كۇيشى قىزعا ىنتىعىپ، اعايىن ارقىلى قۇدا ءتۇسىپ الىپتى. ەسىم تاتتىمبەتكە ادال جار، ەلگە سىيلى انا بولادى. وسىعان وراي تاتتىمبەت سۇيىكتى جارىنا ارناپ «كوكەيتەستى» كۇيىن شىعارعان دەيدى. دەسە دە تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ جازۋىنشا، بۇل كۇي ءاۋ باسىندا كۇيدىڭ اتى «جانتەلىم» بولسا كەرەك. وسى كۇيدى تىڭداپ وتىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى «مىنا كۇي كوكەيىمدى تەستى عوي، اتى «كوكەيكەستى» (كوكەيتەستى) بولسىن» دەپ ابىكەنگە قاراپتى. سول ۋاقىتتان باستاپ، كۇي جاڭا اتپەن اتالىپ جۇرسە كەرەك.
«سىلقىلداق». بۇل تۋىندىنى تاتتىمبەت كۇي تارتىسىپ وتىرعان ساتتە قارسىلاسى اتانعان نايمان قىزىنا تابان استىندا ارناعان ەكەن. «سىلقىلداقتا» تاتتىمبەتكە ءتان ىرعاقتار ايقىن كورىنەدى، ياعني وسى كۇي ارقىلى ونىڭ شىعارماشىلىق بىرەگەيلىگىن، كۇيشىلىك ونەرگە الىپ كەلگەن جاڭالىعىن كورۋگە بولادى. كۇيگە ءۇڭىلىپ تىڭداساڭىز، اۋەن ءبىر قالىپتى جۇرمەيدى. اپتىعىپ، اسىعىپ، «ماحاببات سەزىمىن جەتكىزە الماي تۇرعان جىگىت سياقتى» (ت. اسەمقۇلوۆ) ىرعاقتى كورەسىز.
بۇل كۇيدى دە جەتكىزگەن ابىكەن كۇيشى. وزگە نۇسقاسى جوق. تەك تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ شەرتۋىندە وزگەشە ەڭ سوڭعى ءبىر قايىرىمى قوسىلادى. «سىلقىلداق» بۇگىندە وقۋ باعدارلاماسى ەنىپ، كوپتەگەن جاس دومبىراشىلاردىڭ رەپەرتۋارىندا بار.
«قوسباسار». بۇل ءبىر ەمەس، بىرنەشە كۇي. ەرتەرەكتە «تاتتىمبەتتىڭ قوسباسارى» دەپ ءارتۇرلى كۇيدى ءبىر اتاۋمەن شەرتە بەرسە، كەيىنگى ۋاقىتتا ءار قوسباساردىڭ الدىنا انىقتاۋىش ءسوز قوسىلعان. ياعني «سىرنايلى قوسباسار»، «تابالدىرىق قوسباسار» دەپ ءار كۇيگە وزىنە ساي قوسىمشا تىركەلگەن. كۇي تانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە ون شاقتى «تاتتىمبەتتىڭ قوسباسارى» دەپ شەرتىلىپ جۇرسە دە، تەك 3-4 عانا ناقتى تاتتەكەڭدىگى بولۋى مۇمكىن. قالعاندارى كەيىننەن تەلىنىپ، اۆتورى وزگەرىپ كەتكەن.
بۇل اتاۋلى كۇيلەر جايلى ارنايى توقتاپ وتسەك. «قوسباسار» كۇيلەرى - كۇيشىلەردىڭ رەپەرتۋارىنداعى كەڭ تاراعان، اۋەنى كەيدە مۇڭدى، كەيدە شيراق كۇي تارماقتارىنىڭ ءبىرى. «قوسباسار» اتاۋى كوبىنە كۇيدىڭ قۇرىلىمىنداعى قايتالاناتىن قوسارلى باس بۋىنعا بايلانىستى تۇسىندىرىلەدى. ايماقتىق مەكتەپتەردە «قوسباساردىڭ» بىرنەشە نۇسقالارى قالىپتاسقان. اتاپ ايتساق، ارقا، سوزاق، جەتىسۋ وڭىرلەرىندە ءارقايسىسى وزىنە ءتان ورىنداۋشىلىق مانەرگە يە. ءتىپتى، سوڭعى زەرتتەۋلەر بويىنشا ارال وڭىرىندەگى فيلوسوف كۇيشى قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلىندە «قوسباسار» اتتى كۇي بولعان دەسەدى. وسىلايشا، «قوسباسار» كۇيلەرى قازاق كۇي ونەرىندەگى ورىنداۋشىلىق مەكتەپتەردىڭ بايلىعىن ايقىن كورسەتەتىن ورتاق مۇرا، جەكە جانر دەپ سانالادى.
وسى كۇندە اكادەميالىق ورتادا وتىزعا جۋىق تاتتىمبەتتىڭ كۇيى بار دەيدى. ءبىز ونىڭ بارلىعىن بۇل ماقالامىزدا جازىپ، ءتىزىپ شىعۋدى مۇرات سانامادىق. جوعارىدا جازىلعان كۇيلەر - كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى شوقتىعى بيىك شىعارمالار بولعاننان سوڭ عانا ەرەكشە توقتاپ ءوتۋدى ءجون سانادىق. ايتپەسە «الشاعىر» (الشاعىر-شاعان)، «مولقارا»، «سەكىرتپە»، «بىلقىلداق» سىندى ءبىرقاتار كۇيلەر دە بار.
ەندى تاتتىمبەت كۇيلەرىن ورىنداۋشىلارى جايلى بىرەر ءسوز. عىلىمدا اۋەلى كۇيشىنىڭ ءىنىسى جاقسىمبەت، بالالارى يساتاي، مۇساتاي جانە قىساتايدىڭ ەسىمى اتالادى. شايقى، كابىش، وزبەك ەسىمدى نەمەرە- شوبەرەلەرىنىڭ ەسىم-سويى دا بەلگىلى. سونىمەن قاتار، ابىكەن حاسەنوۆ، ءجۇنىسباي ستامباي ۇلى، احمەت يساعۇل ۇلى، باعانالى ساياتولەكوۆ سىندى ونەر يەلەرى كۇيشى تاتتىمبەتتىڭ تۋىندىلارىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتۋىنە بىردەن ءبىر ۇلەس قوستى.
تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى - قازاقتىڭ شەرتپە كۇي ءداستۇرىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق مازمۇنمەن بايىتىپ، جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن بىرەگەي تۇلعا. ونىڭ كۇيلەرى حالىقتىڭ تاريحىن، دۇنيەتانىمىن، جان سىرىن بەينەلەيتىن رۋحاني اينا ىسپەتتى. كەڭەس كەزەڭىندە الەۋمەتتىك تەگى مەن كەيبىر شىعارمالارىنىڭ ءمانى بۇرمالانعانىمەن، حالىق جادىنداعى بەينەسى مەن مۇراسى ۇرپاقتان ۇرپاققا امان جەتتى. تاتتىمبەت شىعارماشىلىعىن ءداۋىرىنىڭ الەۋمەتتىك، مادەني، رۋحاني كونتەكسىندە قاراستىرۋ ارقىلى قازاق كۇي ونەرىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭىن تەرەڭ تۇسىنۋگە بولادى. ونىڭ كۇيلەرى ۋاقىت وزعان سايىن جاڭعىرىپ، تىڭداۋشىعا جاڭا وي مەن سەزىم سىيلايتىن ۇلى ونەردىڭ ۇلگىسى دەپ بىلەمىز.
اۆتور رۇستەم نۇركەنوۆ