ەنەرگيا قۋاتىنىڭ 60 پايىزدان استامى كومىردەن وندىرىلەدى
تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن الدىمەن كومىردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا نە قاتىسى بارىن ايتايىق. الەمدە ەلەكتر قۋاتىن الۋدىڭ بىرنەشە ءداستۇرلى ءتاسىلى بار: كومىر، گاز، كۇن، جەل، ءتىپتى اعىن سۋدى پايدالانۋ جولى بەلگىلى. بالاما ءتاسىل كوپ بولعانىمەن، مەملەكەتتەر تابيعي رەسۋرس پەن گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا قاراي ءتيىمدى ءادىستىڭ بىرىنە باسىمدىق بەرەدى.
مىسالى، قازاقستاندا ەنەرگيا قۋاتىنىڭ 70 پايىزى كومىردىڭ ۇلەسىندە. ويتكەنى كومىردى ءوندىرۋ جەڭىل، تاسىمالداۋ وڭاي، شىعىنى از. ونىڭ ۇستىنە ساراپشىلار بىزدەگى كومىر قورى 300 جىلعا جەتەدى دەيدى، بۇل - ازىرگە انىقتالعان دەرەك قانا، كولەم بۇدان دا كوپ بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى ءبۇتىن ەلدى ەلەكتر جارىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
جوعارىداعى ينفوگرافيكاعا نازار سالساق، كومىردەن باسقا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ جيىنتىق ۇلەسى 40 پايىزعا دا جەتپەيدى. دەمەك، جاقىن ارادا كومىردەن باس تارتۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن بەلگى. ونىڭ ۇستىنە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى: كاسىپورىنداردىڭ كوبەيۋى، داتا- ورتالىقتاردىڭ بوي كوتەرۋى، جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنىڭ ەنۋى نەگىزگى قۋات كوزىنە اينالعان كومىر گەنەراتسياسىن دامىتۋعا تۇرتكى بولىپ وتىر.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2035 -جىلعا قاراي ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمى 30 پايىزعا ءوسىپ، شامامەن 150 ميلليارد ك ۆت- ساعاتتى قۇراۋى مۇمكىن. قازىر ەلدە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى - 123 ميلليارد كيلوۆات- ساعات. سوندىقتان پرەزيدەنت V ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا كومىر گەنەراتسياسىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىن دايىنداۋدى تاپسىرعان ەدى.
- كومىرمەن قۋات ءوندىرۋ ىسىنە ۇلتتىق جوبا مارتەبەسى بەرىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەتكە ۇلتتىق جوبانى ازىرلەپ، 20-ناۋرىزعا دەيىن قابىلداۋدى تاپسىرامىن. كوكشەتاۋ، سەمەي جانە وسكەمەن قالالارىنداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتۋ قاجەت. ونىڭ قاي-قايسىسى دا - ماڭىزدى جوبالار. بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپپاي، تىم سوزبالاڭعا ءتۇسىپ كەتكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ال جۇرتشىلىق ونى اسىعا كۇتىپ وتىر. مەن ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ جۇمىسىنا سىن-ەسكەرتپە ايتامىن، - دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن 2026-2030 -جىلدارعا ارنالعانكومىر گەنەراتسياسىن دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا بەكىتىلدى. جوبانىڭ باستاپقى قۇنى 8 تريلليون تەڭگەدەن اسادى دەپ باعالانىپ وتىر. ونىڭ اياسىندا 2030 -جىلعا دەيىن 7,8 گ ۆت جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا، ونىڭ ىشىندە 8 جاڭا ەلەكتر ستانسياسىن سالۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 11 ستانسيانى جاڭعىرتۋ باستاماسى بار.
جوبادا تەك گەنەراتسيا ەمەس، سونىمەن قاتار جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسيالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلىپتى. الداعى بەس جىلدا ج ە س-تەردىڭ توزۋ دەڭگەيىن 13 پايىزعا تومەندەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«تازا كومىر» شيكىزات پا، جوبا ما؟
الەم «تۇتىنگە تۇنشىققان» زاماندا قازاقستاننىڭ كومىردەن ەنەرگيا الۋعا ۇمتىلۋى اقىلعا تومپاق دۇنيەدەي كورىنۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە 2060 -جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزەمىز دەگەن ۋادەمىز تاعى بار. سوندا ۇكىمەت ەكولوگيالىق تالاپ پەن ەنەرگيا ءوندىرىسىن قالاي قابىستىرماق؟
مۇندا «وگىزدى دە ولتىرمەي، اربانى دا سىندىرماي» ارا جىگىن تاباتىن ءبىر جول بار، شەشىمى - «تازا كومىر» تەحنولوگياسى. مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە جىل قاتارىنان وسى تەحنولوگيانى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنا قولدانۋ كەرەگىن ايتىپ ءجۇر.
- ءبىز زاماناۋي ۇلگىدەگى «تازا كومىر» تەحنولوگياسىنا تەزىرەك كوشۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى كومىر ستانسيالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسەمىز. بۇدان بولەك، كۋرچاتوۆ قالاسىندا جىلۋ ەلەكتر ستانسياسىن، كوكشەتاۋ، سەمەي، وسكەمەن قالالارىندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن سالۋ قاجەت. وسى نىسانداردىڭ بارلىعىنا «تازا كومىر» تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ كەرەك، - دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
الدىمەن «تازا كومىر» دەگەن نە كومىر ەكەنىن تالداپ الايىق. ونىڭ ەكولوگيا مەن ءوندىرىس كولەمىنە وڭ اسەرى بارى راس پا، اڭعارۋ ماڭىزدى.
«تازا كومىر» - جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنان شىعاتىن ءتۇتىن گازدارىن كوپساتىلى تازارتۋ جۇيەسى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق، ستانسيادا كومىر بارىنشا ءتيىمدى ءارى ەكولوگيالىق تالاپقا ساي جاعىلۋى شارت، كەيىن مۇرجا ارقىلى سىرتقا شىعاتىن زياندى زاتتار ءسۇزىپ الىنادى.
وسى ەسەپپەن قاراساق، قازاقستان سالىپ جاتقان جاڭا ەلەكتر ستانسيالارى بۋ قىسىمى مەن تەمپەراتۋراسىنىڭ اسا جوعارى (سۋپەركريتيكالىق) پارامەترلەرى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ تيىمدىلىگىن 5-6 پايىزعا ارتتىرىپ، وتىن شىعىنىن ازايتادى. سونىمەن قاتار اتموسفەراعا تارايتىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ كولەمىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىر ەنەرگەتيكا سالاسىندا قولدانىلىپ جۇرگەن «تازا كومىر» ۇعىمى جالپىلاما سيپاتتا. ونىڭ ناقتى ۇلگىسى نەمەسە بەلگىلەنگەن تالابى جوق. دامىعان ەلدەر كومىردى جاعۋ تەحنولوگياسى مەن سۇزگىنىڭ وزىندىك مودەلىن ازىرلەپ، كومىر قولدانىلاتىن ج ە س-تەردە پايدالانۋدا.
حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعىنىڭ باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، «تازا كومىر» تەحنولوگياسى 6 كەزەڭنەن تۇرادى.
- «تازا كومىر» تەحنولوگيالارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى - كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتىن (پ ا ك) 35 پايىزدان ارتتىرۋ جانە ماركەرلىك لاستاعىش زاتتار شىعارىندىلارىن ازايتۋ. وسى ماقساتتا قولدانىلاتىن تەحنولوگيانى بىرنەشە ساتىعا بولۋگە بولادى: كومىر ءوندىرۋ، الدىن الا دايىنداۋ جانە بايىتۋ؛ جوعارى ءتيىمدى جاعۋ (پ ا ك-تى ارتتىرۋ)؛ گازداندىرۋ؛ ءتۇتىن گازدارىن تەرەڭ تازارتۋ؛ كومىرتەكتى ۇستاۋ، پايدالانۋ جانە ساقتاۋ؛ ءوندىرىس قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ، - دەپ ءتۇسىندىردى مامان.
مينيسترلىك ۇسىنعان 2026-2030 -جىلدارعا ارنالعان كومىر گەنەراتسياسىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىندا «تازا كومىر» باستى باعىت رەتىندە قاراستىرىلعان. جاڭا جىلۋ ەلەكتر ستانسيالارى «تازا كومىر» تەحنولوگياسى نەگىزىندە جاسالاتىنى تۇسىنىكتى، وعان قوسا قولدانىستاعى ستانسيالاردى جاڭارتۋ كەزىندە تىڭ تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جوسپارى بار. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، ستانسيالاردى تازا كومىرمەن قامتۋ ءۇشىن كومىر ءوندىرۋشى كومپانيالار جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالاتىن بولادى، ال قاتتى ەسكىرگەن نىساندار زاماناۋي ەنەرگەتيكالىق بلوكتارعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋىستىرىلادى دەپ وتىر. وسىلايشا، ءىرى ەنەرگەتيكالىق نىسانداردان اۋاعا تارايتىن زياندى شىعارىندىلار 35 پايىزعا ازايتىلماق.
ورتالىق ازيا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى پلاتفورمانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولات ەسەكين كومىر گەنەراتسياسىنا ارنالعان جوبالاردى جوعارى باعالاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا، ج ە و-لارداعى زياندى شىعىندىلاردى ازايتۋ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ورتاق ماسەلە بولۋى كەرەك.
- باستاپقى وزگەرىس ەكولوگيالىق كودەكستەن كورىنىس تاپتى. وندا كليمات وزگەرىسىنە بەيىمدەلۋدىڭ ارنايى تەتىكتەرى قوسىلعان بولاتىن. ويتكەنى قازىر كليمات وزگەرىسى بارلىق جوبالاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى دەسەك، ارتىق ەمەس. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى، ونەركاسىپ، ەنەرگەتيكا سالالارى بار. دەمەك، كليمات وزگەرىسىنىڭ جاھاندىق قاتەر ەكەنىن ءتۇسىنىپ كەلەمىز، - دەيدى ساراپشى.
ارا-جىگىن اجىراتىپ الۋ ءۇشىن ناقتىلايىق، جاڭا تەحنولوگيا كومىردى كومىرتەكسىز وتىنعا اينالدىرمايدى. بار بولعانى ەلەكتروفيلترلەر شاڭ مەن كۇلدى ۇستاپ قالىپ، ىلعالدى دەسۋلفۋريزاتسيا كۇكىرت ديوكسيدىن (SO₂) شايادى. ۇلتتىق جوبانىڭ سيپاتتاماسىندا دا ەلەكترلى سۇزگىلەر، ازوت وكسيدتەرىن كاتاليتيكالىق توتىقسىزداندىرۋ جانە ىلعالدى دەسۋلفۋريزاتسيا تۋرالى عانا ايتىلعان.
جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ 61 پايىزى توزعان
جاڭا تەحنولوگيالار قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانىمەن، ونى قازىرگى قولدانىستاعى ج ە و-لارعا ەنگىزۋ وڭاي ەمەس. كوپ ج ە و-نىڭ سالىنعانىنا جارتى عاسىرعا جۋىقتادى ءارى ينفراقۇرىلىم مودەرنيزاتسيانى كوتەرمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان «تازا كومىرگە» قاتىستى بار ءۇمىت جاڭا نىساندارعا جۇكتەلگەن.
جالپى جىل سايىن ەلدەگى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن جوندەۋ قارقىن الىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 5 ج ە و «قىزىل» ايماقتان «سارىعا»، ال 3 ج ە و «سارىدان» «جاسىل» ايماققا اۋىسقان. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 5 جىل ىشىندە 1,6 مىڭ شاقىرىم جىلۋ جەلىسى مەن 78 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى جاڭارتىلادى. ناتيجەسىندە 2029 -جىلعا قاراي جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋى - 52 پايىزدان 42 پايىزعا، ال ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ەسكىرۋ دەڭگەيى - 74 پايىزدان 45 پايىزعا تومەندەۋى ىقتيمال.
حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعىنىڭ باسقارما ءتوراعاسى ساكەن قالقامانوۆتىڭ پىكىرىنشە، ەسكى ستانسيالار سەنىمسىز، تيىمدىلىگى تومەن جانە توتەنشە جاعدايلار ءجيى ورىن الادى.
- بۇگىندە ەلدەگى قولدانىستاعى ەنەرگەتيكالىق بلوكتاردىڭ توزۋ دەڭگەيى شامامەن 66 پايىزعا جەتكەن. ال جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ 76 پايىزىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 45 جىلدان اسىپ كەتكەن. بۇل ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت، - دەيدى ساراپشى.
قازاقستان قىتاي تەحنولوگياسىن اكەلە مە؟
بۇرىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، الەمدە «تازا كومىر» تەحنولوگياسىنىڭ ناقتى ۇلگىسى جوق، الەم ەلدەرى ءتۇرلى باعىتتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قىتاي ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا ءوندىرۋ سالاسىندا تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاساي ءبىلدى. مەملەكەت باسشىسى دا ۇكىمەتكە قىتايدىڭ «تازا كومىر» تەحنولوگياسى تاجىريبەسىن قولدانۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
ول قانداي تاجىريبە؟ CHN Energy تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك، قىتاي كومىر ەلەكتر ستانسيالارداعى تازا سۋتەگىنىڭ ۇلەسىن 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزگەن. بولاشاقتا وتىندى تولىقتاي، ياعني 100 پايىز سۋتەگىمەن جاعۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزبەكشى.
جۇيە سۋتەگى مەن كومىردى بىرگە جاعۋعا ارنالعان تومەن ازوتتى وتتىق تەحنولوگياسى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. ول سۋتەگىنى تاسىمالداۋدان باستاپ قازاندىقتى جاعۋعا دەيىنگى بارلىق كەزەڭدى باقىلايتىن قاۋىپسىزدىك جۇيەسىمەن جابدىقتالعان. تەحنولوگيا قازاندىق ىشىندە سۋتەگى مەن ۇنتاقتالعان كومىردى ارالاستىرىپ، تولىق جانۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ناتيجەسىندە جىلۋ وندىرۋگە سۋتەگىنىڭ 50 پايىزى پايدالانىلادى. وسىلايشا، كومىر تۇتىنۋى مەن كومىرتەگى شىعارىندىلارىن 50 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.