الايدا رەفورمالاردىڭ ناتيجەلى بولۋى الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ قالاي ىسكە اسىرىلاتىنىنا بايلانىستى بولادى. بۇل تۋرالى لوندونداعى لينكولن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ريكو ايزەكس پەن ستاففوردشير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى الۋن توماس Kazinform اگەنتتىگىنىڭ مەنشىكتى تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ءمالىم ەتتى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما - ۇزاق مەرزىمدى جاڭعىرۋدىڭ ءبىر بولىگى
لينكولن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ساياسات پروفەسسورى ريكو ايزەكس جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىن اۋقىمدى ساياسي وقيعا رەتىندە قاراستىرادى.
- جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى ماڭىزدى ساياسي مانگە يە. كونستيتۋتسيالار ساياسي جۇيەنىڭ ەرەجەلەرىن رەسمي ايقىندايدى، سوندىقتان مۇنداي اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ شىنىمەن دە ماڭىزى زور. ولار مەملەكەتتىڭ ءوز ينستيتۋتتارى مەن بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارى اراسىنداعى قارىم قاتىناستىڭ سيپاتى تۋرالى تۇسىنىگىن كورسەتەدى، - دەپ اتاپ ءوتتى ول.
سونىمەن قاتار زەرتتەۋشى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءوزى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ كەڭ ۇدەرىسىنىڭ ءبىر بولىگى عانا ەكەنىنە نازار اۋدارادى. ونىڭ ايتۋىنشا، جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق مەحانيزمدەردىڭ ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەۋى شەشۋشى فاكتورعا اينالادى.
- تۇپتەپ كەلگەندە بۇل رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋى ولاردىڭ ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى نىعايتا الۋىنا، بيلىكتىڭ ەسەپ بەرۋ دەڭگەيىن جانە ساياسي جۇيەگە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن ارتتىرۋىنا بايلانىستى بولادى. رەفورمالاردىڭ ماڭىزىن كونستيتۋتسيانىڭ ءماتىنى ەمەس، ونىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋى ايقىندايدى، - دەدى پروفەسسور.
وسى ويىن جالعاستىرا وتىرىپ ريكو ايزەكس رەفورمالاردى ءبىر رەتتىك بەتبۇرىس رەتىندە ەمەس، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى دامىتۋدىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن باسا ايتتى.
ونىڭ باعالاۋىنشا كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن وزگەرىستەر پرەزيدەنت، پارلامەنت جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اراسىنداعى ءوزارا قارىم قاتىناسىن قايتا رەتتەۋگە باعىتتالعان دەپ ەسەپتەيدى.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، جاڭا وكىلەتتىكتەردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن الداعى ۋاقىتتا پارلامەنت، سوت جۇيەسى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسى كورسەتەدى. ولار ءوز مىندەتىن ءتيىمدى اتقارا الا ما، جوق پا - وسى ۇدەرىسكە قازاقستاننىڭ ىشىندە دە، سىرتىندا دا كوز تىگىپ وتىرعاندار كوپ.
ساياسي مادەنيەت، سيفرلاندىرۋ جانە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق
ستاففوردشير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى الۋن توماس رەفورمانىڭ رەفورمانىڭ ەڭ ۇلكەن ناتيجەسى تەك اۋقىمدى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرمەن شەكتەلمەي، ساياسي جانە قوعامدىق مادەنيەتتىڭ تەرەڭ جاڭارۋىنا جول اشادى دەپ سانايدى.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىنداعى ۇلكەن قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ جۇرت نازارىن اۋداراتىنى ءسوزسىز، دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە ساياسي جانە قوعامدىق مادەنيەتتە پايدا بولاتىن ەلەۋسىز عانا وزگەرىستەردىڭ ىقپالى الدەقايدا كۇشتى بولۋى مۇمكىن، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا قازىرگى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قوعامدىق قارىم قاتىناس بارعان سايىن تسيفرلىق ورتاعا اۋىسىپ كەلەدى. قازاقستان دا باسقا كوپتەگەن مەملەكەتتەر سياقتى سيفرلىق كەڭىستىكتى رەتتەۋدىڭ زاماناۋي تەتىكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىمەن بەتپە بەت كەلىپ وتىر. مۇندا ەل ىشىندەگى دامۋ ەرەكشەلىگى دە، الەمدەگى جالپى ءۇردىس تە قاتار كورىنىس تاپقان.
الۋن توماس رەفورمالاردىڭ ايماقتاعى ءوزارا ىنتىماقتاستىققا قالاي اسەر ەتەتىنىن دە بولەك اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىنىڭ بۇدان بىلايعى دامۋ جولى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ جۇيەسىن نىعايتۋمەن ءبىر ۋاقىتتا جۇزەگە اسادى.
- بۇل رەفورمالاردىڭ ورتالىق ازيادا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ايماقتىق جۇيەگە قالاي ىقپال ەتەتىنى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. شىندىعىنا كەلگەندە 1991-جىلدان بەرى ورتالىق ازيانىڭ بەس رەسپۋبليكاسى ايماقتىق جانە شەكاراارالىق تۇيتكىلدەردى شەشۋدە العاشقىدا بولجانعانداي تىعىز جۇمىس ىستەي العان جوق. ءبىراق سوڭعى جىلدارى، اسىرەسە COVID-19 پاندەمياسىنان كەيىن بۇل باعىتتاعى احۋال ايتارلىقتاي وزگەردى، - دەدى الۋن توماس.
قازاقستان حالىقارالىق نازاردا
رەفورمانى ايماقتىق تۇرعىدا باعالاي كەلە، بريتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ ەكەۋى دە قازاقستان جۇيەلى وزگەرىستەرگە باعىتتالعان مەملەكەت رەتىندەگى بەدەلىن ساقتاپ كەلەدى دەگەن پىكىردە توعىسادى. سونىمەن بىرگە ساراپشىلاردىڭ ءارقايسىسى ونىڭ ءارتۇرلى تۇستارىنا باسىمدىق بەرەدى.
الۋن توماس ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا كونستيتۋتسيا ارقىلى مەملەكەتتىڭ قۇبىلمالى حالىقارالىق جانە ەكونوميكالىق احۋالعا تەز يكەمدەلە الاتىنىنا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ايماقتاعى وزگە مەملەكەتتەر سياقتى كەڭەس ۇكىمەتى تاراعاننان كەيىن ەسكى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ كوپتەگەن بەلگىلەرىن ساقتاپ قالعان ەدى، ءبىراق قازاقستان كوپتەگەن ماسەلەدە رەفورما جاساۋعا كەلگەندە بارىنەن دە تاباندى جانە ۇيىمشىل ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ءقازىر تەك قازاقستان عانا ەمەس، بۇكىل الەمدىك جۇيەنىڭ ءوزى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتىر. ەگەر جاڭا كونستيتۋتسيا ەلگە تۇراقسىز ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋعا سەپتىگىن تيگىزسە، وندا بۇل قۇجاتتىڭ باستى قۇندىلىعى مەملەكەتتىڭ جاڭا جاعدايلارعا تەز بەيىمدەلىپ كومەكتەسكەنىندە بولماق.
ءوز كەزەگىندە ريكو ايزەكس قازاقستانداعى قازىرگى وزگەرىستەردىڭ كورشى ەلدەر مەن سىرتقى سەرىكتەستەردىڭ نازارىندا بولۋىن زاڭدىلىق دەپ سانايدى.
- قازاقستان بۇرىننان ورتالىق ازياداعى وزگەرىستەرگە ەڭ اشىق مەملەكەت رەتىندە تانىمال، ال بۇل كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلدىڭ سول ابىرويىن اسقاقتاتا تۇسپەك. قازاقستاننىڭ ايماقتاعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي سالماعى زور بولعاندىقتان، ەلدە بولىپ جاتقان بۇل جاڭالىقتاردى كورشى ەلدەر دە، سىرت كوز دە ۇنەمى قالت جىبەرمەي باقىلاپ وتىرادى، - دەدى ايزەكس.
پروفەسسوردىڭ پايىمداۋىندا بۇل رەفورما قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جۇيەنى ىلگەرىلەتۋگە بارىنشا ىنتالى ەكەنىن اڭعارتادى، دەسە دە ەلدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ابىرويى تەك جاڭا اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن ولشەنبەيدى، ءبارى ونىڭ ءىس جۇزىندە قالاي ورىندالاتىنىنا تىكەلەي بايلانىستى.
- جاھاندىق دەڭگەيدە بۇل كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردى جاڭارتۋعا جانە قۇقىقتىق وزگەرىستەرگە دايىن ەكەندىگىنىڭ كورىنىسى رەتىندە باعالانادى. ءبىراق كەز كەلگەن مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراس تەك قاعازداعى زاڭداردىڭ ماتىنىمەن عانا قالىپتاسپايدى. ول ەڭ الدىمەن رەفورمالاردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قالاي كورىنىس تاباتىنىنا جانە بۇل ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەردىڭ ساياسي ۇدەرىستەردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالا الۋىنا بايلانىستى بولادى، - دەپ تۇيىندەدى پروفەسسور ايزەكس.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن، بريۋسسەلدە ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى تانىستىرىلعانىن جازعان ەدىك.