وسى ورايدا بيىل 1-شىلدەدەن باستاپ قازاقستان جاڭا كونستيتۋتسيالىق داۋىرگە قادام باستى. نەگىزگى زاڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىستى زامان تالابىنا ساي وزگەرتكەن قۇقىقتىق ىرگەتاسقا اينالدى.
جەتى جىلدا نە وزگەردى؟
- كەيىنگى جەتى جىل ىشىندە قازاقستان ساياسي جانە قۇقىقتىق جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنەن ءوتتى. بۇل جۇيەلى رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، وكىلدى ينستيتۋتتاردى دامىتۋعا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تەتىكتەرىن نىعايتۋعا باعىتتالدى. وسى شارالاردىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە 2026-جىلعى 15-ناۋرىزدا وتكەن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى بولدى.
بۇل كەزەڭدەگى رەفورمالاردى جەكەلەگەن شەشىمدەر جيىنتىعى رەتىندە ەمەس، مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جۇيەلى تۇردە جاڭارۋى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. 2022-جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. ول مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر تەپە- تەڭدىگىن وزگەرتىپ، كونستيتۋتسيالىق سوتتى قايتا قالپىنا كەلتىردى. ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قوسىمشا تەتىگىنە، ياعني نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسيالىلىق سايكەستىگىنە قاتىستى ماسەلەنى كوتەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى، - دەدى ق ر ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى ايدار جارىلعانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، 2026-جىلعى 1-شىلدەدە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋىمەن ساپالىق تۇرعىدان وزگەشە جاڭا كەزەڭ باستالدى. ونىڭ ماڭىزى بيلىك ورگاندارىن قايتا قۇرىلىمداۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. اتا زاڭ مەملەكەتتىڭ دامۋىنا جاڭا باعدارلار بەلگىلەپ، جەكە ادامعا باسا نازار اۋداردى - ادام قادىر-قاسيەتىن، قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ەڭ جوعارى قۇندىلىقتار رەتىندە بەكىتتى.
جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق مودەلدىڭ وزەگىندە ادىلەتتى قازاقستان يدەياسى جاتىر، ول «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل قاعيداتتى تەك قىلمىسپەن كۇرەسۋ نەمەسە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋمەن عانا شەكتەۋگە بولمايدى. ونىڭ ءمانى الدەقايدا اۋقىمدى: ول زاڭ ۇستەمدىگىن، زاڭ الدىنداعى تەڭدىكتى جانە شەشىمدەردى ءوز بەتىنشە، نەگىزسىز قابىلداۋعا تىيىم سالۋدى قامتيدى.
- زاڭ قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ قۇرالى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جانە مەملەكەتتىڭ جەكە ادامنىڭ ومىرىنە نەگىزسىز ارالاسۋىن شەكتەۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى رەتىندە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بۇل جەردە زاڭعا جاڭا فۋنكتسيالار جۇكتەۋ تۋرالى ەمەس، مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ساياسات اياسىندا ونىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر.
«زاڭ مەن ءتارتىپ» ۇعىمى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىكتى بىلدىرەدى: ازاماتتار زاڭدى ساقتاۋعا مىندەتتى، ال مەملەكەت ءوز وكىلەتتىگى اياسىندا ارەكەت ەتىپ، ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرۋى قاجەت. بۇل ءتاسىل ناقتى كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەردە كورىنىس تاپقان. ماسەلەن، نەگىزگى زاڭ سيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى جاعدايىندا جەكە دەرەكتەردى قورعاۋدى كۇشەيتە ءتۇستى. كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە جەكە باس بوستاندىعى مەن پروتسەسسۋالدىق قۇقىقتى قورعاۋدىڭ قوسىمشا تەتىكتەرى بەكىتىلدى، - دەپ ءتۇسىندىردى ۆيتسە-مينيستر.
مۇنداي ەرەجەلەردىڭ ماقساتى - جەكە ادامدارعا ايقىن جانە ءتيىمدى قورعاۋ قۇرالدارىن ۇسىنۋ.
مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زامان تالابىنا ساي ارحيتەكتۋراسى
جاڭا كونستيتۋتسيا ادام قۇقىقتارىنا بەرىلەتىن كەپىلدىكتەردى نىعايتۋمەن قاتار، مەملەكەتتىك بيلىك ارحيتەكتۋراسىن دا جاڭارتتى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن ساقتاي وتىرىپ، ول جوعارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرىن جانە ولاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن ناقتىلادى. ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ ورنىنا ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي ءوز جۇمىسىنا كىرىستى. بۇل زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن اناعۇرلىم ۇيلەسىمدى ۇيىمداستىرۋدى جانە پارلامەنتتىك باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
- دەگەنمەن، زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرۋ - ءوز الدىنا تۇپكى ماقسات ەمەس. زاڭدار دەر كەزىندە ازىرلەنىپ، ساپالى بولۋى ءتيىس، سونداي-اق بۇل قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. سوندىقتان زاڭنامالىق باستامالاردى كاسىبي تۇرعىدان ازىرلەۋ، قۇقىقتىق ساراپتاما جۇرگىزۋ جانە قوعامدىق مۇددەگە قاتىستى شەشىمدەردى اشىق تالقىلاۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولادى، - دەيدى ايدار جارىلعانوۆ.
باسقا ينستيتۋتسيونالدىق جاڭالىقتاردىڭ قاتارىنا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعى مەن ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ، سونداي-اق قازاقستان حالىق كەڭەسىن قۇرۋ جاتادى. حالىق كەڭەسى قوعامدىق ۇسىنىستاردى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋدىڭ قوسىمشا تەتىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
ماڭىزدى زاڭدار
وسى جىلى بۇل كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى زاڭ شىعارۋ جۇمىستارى قاجەت بولدى. جاڭا كونستيتۋتسيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭارتىلعان جۇيەسى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالايتىن بەس دەربەس كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن وكىلەتتىكتەرىن رەتتەيدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلتايى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ ءبىر پالاتالى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن وكىلەتتىگىن، سونداي-اق ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن جانە قىزمەتىن رەتتەيتىن نەگىزگى قاعيدالاردى ايقىندادى.
«قازاقستان حالىق كەڭەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جاڭا كونسۋلتاتيۆتىك ورگاننىڭ مارتەبەسى مەن جۇمىس ءتارتىبىن ناقتىلادى. بۇل ورگاننىڭ مىندەتى - قوعامدىق ديالوگتى دامىتۋ جانە مەملەكەتتىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىنا ىقپال ەتۋ.
تاعى ەكى كونستيتۋتسيالىق زاڭ - «قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك- اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» قۇجاتتار ەلوردا مارتەبەسى مەن مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ايقىندادى.
سونىمەن قاتار، قولدانىستاعى توعىز كونستيتۋتسيالىق زاڭ، 15 كودەكس جانە 51 زاڭ جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرىلدى. وسىلايشا، قىسقا مەرزىم ىشىندە جاڭا كونستيتۋتسيالىق جاعدايلاردا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرىلدى.
- اتاپ ايتقاندا، كونستيتۋتسيا مەن ونى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭداردىڭ قابىلدانۋى رەفورمانىڭ اياقتالعانىن بىلدىرمەيدى. ەگەر ءبىرىنشى كەزەڭ نەگىزىنەن ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەرگە باعىتتالعان بولسا، ەكىنشى كەزەڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسىنە تىكەلەي قاتىستى زاڭنامانى قايتا قاراۋدى كوزدەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن مەملەكەتتىك ورگاندار قولدانىستاعى زاڭنامانى جاڭا كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەرگە سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا تالداۋ جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل پروتسەسس تەرميندەردى جاي عانا فورمالدى تۇردە الماستىرۋمەن شەكتەلمەيدى، - دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ماسەلەن، دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىك وسى دەرەكتەردى زاڭسىز پايدالانۋدىڭ الدىن الاتىن ءتيىمدى تەتىكتەرمەن نىعايتىلۋى ءتيىس. ال جەكە باس بوستاندىعىنا بەرىلەتىن كەپىلدىكتەر تەك قاعاز جۇزىندە عانا ەمەس، سونداي-اق ءىس جۇرگىزۋ ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا دا ناقتى ىسكە اسۋى قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا، جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىن ازىرلەۋ جۇمىستارى ەرەكشە نازارعا الىنعان. بۇل رەتتە قىلمىسپەن كۇرەسۋ مەن ادام قۇقىعىن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى.
- سونىمەن قاتار، ادىلەت مينيسترلىگى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىنداۋعا ارنالعان جاڭا فورماتتاعى قۇقىقتىق ساياسات دوكتريناسىن ازىرلەپ جاتىر. ونىڭ ماقساتى - جاڭا كونستيتۋتسيا قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ، زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە قاتىستى ءبىرىڭعاي تاسىلدەردى قالىپتاستىرۋ.
تۇپتەپ كەلگەندە، كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگى قابىلدانعان زاڭداردىڭ سانىمەن ەمەس، ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ جانە قورعاۋ مۇمكىندىگىمەن، مەملەكەتتىك ورگاندار قابىلداعان شەشىمدەردىڭ نەگىزدىلىگىمەن، سونداي- اق قوعامنىڭ قۇقىقتىق ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ تاجىريبەلىك ءمانى مەن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى ماڭىزى وسىندا جاتىر. اتاپ ايتقاندا ادام قۇقىعى، زاڭ ۇستەمدىگى جانە مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءوزارا تىعىز بايلانىسقان ادىلەتتى قازاقستان نەگىزىن نىعايتۋعا ەرەكشە ەكپىن قويىلىپ وتىر، - دەدى ۆيتسە-مينيستر.