ءبىرىنشىسى ءسۇن يمپەرياسىنىڭ ەلشىسى چجاو حۋننىڭ 1221-جىلدار شاماسىندا اتاقتى قولباسشى مۇقىلايدىڭ ورداسىنا بارعان ساپارى كەزىندە كورگەن-بىلگەنىن حاتقا تۇسىرگەن «مەندا بەيلۇ» («تاتارلار حاقىندا تولىق جازبا») اتتى ەڭبەگى. وسى جازبادا: «تاتارلار (كوشپەلىلەر) اتتىڭ جالىندا تۋىپ، اتتىڭ جالىندا ەرجەتەدى.
جاۋىنگەرلىك ونەردى تۋعاننان باستاپ ۇيرەنەدى. ولاردىڭ باستى جۇمىسى ساداق اتۋدى تولىق مەڭگەرۋ. ول ءۇشىن اڭ اۋلايدى، سايىسقا قاتىسادى. ولاردا جاياۋ سارباز دەگەن بولمايدى»، دەپ جازادى.
ەكىنشى دەرەك، 1236-جىلى جارىق كورگەن پەن دايا، سيۋي تين اتتى اۆتورلاردىڭ «حەيدا شيليۋە» («قارا تاتارلار حاقىندا») اتتى جازباسى. وندا: «تاتارلار (كوشپەلىلەر) ۇل بالاسىن ءۇش جاسقا تولعان ساتىنەن باستاپ، ونى ەرگە وتىرعىزادى دا، ات ۇستىندە شاۋىپ كەتۋگە جاتتىقتىرادى. بەس جاسقا تولعاندا قىسقا ساداق ۇستاتىپ، مەرگەندىككە باۋليدى. ال ەرجەتكەن سوڭ ولار اتتىڭ ۇستىندە قۇس سياقتى ەركىن سامعايدى»، دەسە، اعىلشىن تاريحشىسى دجون ەنتوني گارنەت مەن (John Anthony Garnet Man): «ەرتە ورتا عاسىردا ەۋرازيالىق اۋماقتا ءومىر سۇرگەن كوشپەلىلەر اسكەري-جاۋىنگەرلىك ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى ساداق قولدانۋ ارقىلى عالامدىق سوعىس تاريحىنا ولشەۋسىز وزگەرىس اكەلدى»، دەگەن پايىم ايتادى.
جالپى ساداق اتۋ - ەرتە زاماندا ەۋرازيالىق كوشپەلىلەردىڭ ءتول ونەرى بولعانى تۋرالى بۇلاردان باسقا دا جازىلعان دەرەكتەر بارشىلىق. ولار:
• 1368 -جىلى جازىلىپ، بۇگىنگە جەتكەن ماملۇكتەردىڭ «Kitab fi ilm an-nussab» («جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان مەرگەندىك ءتالىم») اتتى تۋىندىسى؛
• 1470 -جىلى جارىق كورگەن «ماملۇك ساربازدارىنىڭ جاۋىنگەرلىك ونەرى» اتتى ەڭبەك؛
• 1500 -جىلدارى جارىق كورگەن «Arab fhchery An Arabic manuscript of about» اتتى اراب قولجازباسى؛
• XVII عاسىردا جازىلعان قىتاي زەرتتەۋشىسى گاو يننىڭ «ساداق اتۋدىڭ جولى مەن ءىزى» اتتى جازباسى، ت. ب.
سونىمەن قاتار ەجەلگى ماملۇكتەردىڭ اسكەري جاۋىنگەرلىك تاريحىن جازعان مەڭلىبۇعا نويان: «قىپشاق - تۇركىلەردىڭ قولىنداعى ساداق تەك سولار ءۇشىن جاراتىلعان سياقتى. ساداق اتۋ شەبەرلىكتەرى تەڭدەسسىز» دەپ جازادى.
ياعني ەرتە داۋىردە ءومىر سۇرگەن ادامزاتتىڭ نەگىزگى قارۋى ساداق بولدى. وسى ورايدا، الەمدىك جاۋىنگەرلىك ونەر تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ساداقتى العاش كىمدەر ويلاپ تاپتى جانە قاي كەزدەن باستاپ قولداندى دەگەن سۇراققا ۇزاق جىل جاۋاپ ىزدەدى.
وسىنداي ىزدەنۋشى-زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى - تانىمال ارحەولوگ ءارى ەتنولوگ- انتروپولوگ ۆ. ا. شنيرەلماننىڭ پايىمداۋىنشا، ورتالىق ازيا، وڭتۇستىك ءسىبىر، التاي، سايان، قانعاي، كەنتاي تاۋ سىلەمدەرىن جانە قيىر شىعىستىڭ اڭعارىنداعى وزەن- كولدەردى مەكەن ەتكەن ەجەلگى تايپالار دالانىڭ جابايى اڭدارىن اۋلاۋ ءۇشىن العاشقى تاس داۋىردە ساداق قولدانعان دەيدى (شنيرەلمان ۆ. ا. [وتدەلنىە گلاۆى ۆ كن.: ] يستوريا پەرۆوبىتنوگو وبشەستۆا. - ت. 1-3. — م.: ناۋكا، 1983- 1988).
ۋاقىت وتە كەلە ەجەلگى ادامدار قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭى مەن تەمىر ءداۋىرىنىڭ باسىندا جوعارىداعى اڭ اۋلاۋعا ارنالعان ساداق ارقىلى وزدەرىن سىرتقى كۇشتەن قورعاۋعا، جاۋىن جاسقاۋعا جۇمساعانى تۋرالى ورىس عالىمى ە. ا. ءرازيننىڭ جازبالارىندا كورىنىس تاپقان ەكەن (رازين ە. ا. يستوريا ۆوەننوگو يسكۋسستۆا. م. ۆوەن. يزدات. مو سسسر، 1955, ت-1 59-ستر).
ەرتە ءداۋىردىڭ اسكەري- جاۋىنگەرلىك ونەرىن زەرتتەگەن ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك ماماندار مەليۋكوۆا، چەرنەنكو، سميرنوۆ، حازانوۆتاردىڭ ەڭبەكتەرىندە جانە وڭتۇستىك ءسىبىر تۇرعىندارىنىڭ ب. ز. ب. تۇرمىس- تىرشىلىگىنە زەرتتەۋ جاساعان ا. م. كۋلەمزيننىڭ جازبالارىندا دا ساداقتى تۇڭعىش بولىپ ازيا قۇرلىعىنىڭ تۇرعىندارى قولدانعانى حاقىندا ايتىلادى. بۇل دەرەكتەر اتالعان ولكەلەردە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا بارىسىندا تابىلعان زاتتاي جادىگەرلەر ارقىلى دا تولىق دالەلدەنىپ وتىر.
مىسالى، ەجەلگى كوشپەلىلەر يمپەريا قۇرعان ەۋرازيالىق اۋماقتا كونە عۇن بابالارىمىزعا ءتان اسا ءىرى 13 قورعان-كەشەن بولسا، وسىلاردىڭ 9 ىنا قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەن ەكەن. ناتيجەسىندە، 30 مىڭعا جۋىق ءىرىلى-ۇساق ارتەفاكتى تابىلسا، وسىلاردىڭ ىشىنەن ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعان 5 ساداق بار. بۇل ساداقتار ءاپايتوس ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە يمپەريا قۇرعان بابالارىمىزدان بىزگە جەتكەن قۇندى مۇرا ەكەنى انىق.
بەكەن قايرات ۇلى
egemen.kz