كوشپەلى ءومىردىڭ فيلوسوفياسى

استانا. KAZINFORM – كوشپەلى ءومىر تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، ونى تەك قوزعالىسقا نەگىزدەلگەن تۇرمىس رەتىندە عانا قابىلداۋ ازدىق ەتەدى. ءبۇل وز ۋاقىتىنىڭ، ءوز كەڭىستىگىنىڭ، ءوز ءتارتىبىنىڭ بار جۇيەلى ءومىر سالتى. دالادا وتكەن تىرشىلىك عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ، تاجىريبەمەن سۇرىپتالعان. سوندىقتان ونىڭ ءاربىر قىرىنىڭ استارىندا بەلگىلى ءبىر ءمان، بەلگىلى ءبىر ولشەم جاتىر.

ەجەلگى كەزەڭدەردەن باستاپ-اق ۇلى دالا كەڭىستىگىندە ءومىر سۇرگەن تايپالار ءۇشىن كوشىپ- قونۋ كەزدەيسوق ارەكەت ەمەس، ناقتى جوسپارلانعان جۇيە بولدى. ۇلى كوش ۇعىمىنىڭ ءوزى تەك ورىن اۋىستىرۋدى ەمەس، تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى قوزعالىستى بىلدىرەدى. قىستاۋ، كوكتەۋ، جايلاۋ، كۇزەۋ سياقتى ماۋسىمدىق قونىستار عاسىرلار بويى قالىپتاسقان باعىتتارمەن بايلانىستى بولدى. بۇل تۋرالى دەرەكتەردى كونە جازبالاردان دا كەزدەستىرەمىز.

مىسالى، گەرودوتساقتار تۋرالى جازبالارىندا ولاردىڭ جىل مەزگىلىنە قاراي قونىس اۋىستىراتىنىن اتاپ وتەدى. كوشپەلى ءومىردىڭ ىشكى ءتارتىبى مەن لوگيكاسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن يبن حالدۋن ەڭبەكتەرىندەگى ويلارعا نازار اۋدارۋعا بولادى. يبن حالدۋن ءوز ەڭبەگىندە كوشپەلى قوعامدى ەرەكشە ۇيىمشىل، ءتوزىمدى ورتا رەتىندە سيپاتتايدى.

ونىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي قوعامدا ادامدار تابيعاتقا تاۋەلدى بولعاندىقتان، ءبىر-بىرىنە جاقىن ءومىر سۇرەدى جانە ارتىق نارسەگە ۇمتىلمايدى. كوشپەلى ءومىردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ۋاقىتتى قابىلداۋ تاسىلىندە. كۇندەلىكتى تىرشىلىك ناقتى ءبىر ساعاتپەن ەمەس، تابيعي بەلگىلەرمەن ولشەندى. تاڭ شاپاعى - كۇننىڭ باستالۋى، كۇننىڭ ەڭ بيىك تۇسى - جۇمىستىڭ قىزعان شاعى، كەشكىلىك - تىنىعۋ ۋاقىتى.

بۇل قاراپايىم كورىنگەنىمەن، ۋاقىتتى تابيعي ىرعاقپەن ۇيلەستىرۋدىڭ ءبىر جولى بولدى. وسىنداي جۇيە تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆ وز جازبالارىندا قازاق تۇرمىسىنداعى ۋاقىت ولشەمدەرىن سيپاتتاي وتىرىپ اتاپ وتەدى. تۇرمىستىڭ ءوزى دە بەلگىلى ءبىر تارتىپكە نەگىزدەلدى. كيىز ءۇيدىڭ قۇرىلىمىنان باستاپ، ونىڭ ىشىندەگى زاتتاردىڭ ورنالاسۋىنا دەيىن ءبارى رەت-رەتىمەن جاسالعان. بۇل جاي عانا ىڭعايلىلىق ءۇشىن ەمەس، ءومىردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كەرەك بولدى. جينالىپ- تۇگەلدەنۋى تەز، كوشكە ىڭعايلى، ءبىراق سونىمەن قاتار ۇزاق ۋاقىت تۇرۋعا دا قولايلى باسپانا وسىنىڭ دالەلى.

مۇنداي ۇيلەسىمدىلىكتى الكەي مارعۇلان زەرتتەۋلەرىنەن دە كورۋگە بولادى. كوشپەلى ومىردە وتباسىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. اۋىل بولىپ كوشۋ، بىرگە قونۋ، ورتاق تىرلىك اتقارۋ ادامداردى جاقىنداستىرا ءتۇستى. ۇلكەندەردىڭ تاجىريبەسى، اقىلى كۇندەلىكتى ومىردە-اق بەرىلىپ وتىردى. بۇل ارنايى وقۋ ەمەس، تابيعي ۇيرەنۋ پروتسەسى ەدى.

وسىنداي ورتادا وسكەن ادام ءومىردىڭ ءمانىن كۇردەلى ۇعىمدار ارقىلى ەمەس، قاراپايىم تىرشىلىك ارقىلى ءتۇسىندى. فيلوسوفياسى دا وسى قاراپايىمدىققا نەگىزدەلگەن. ارتىق جۇك الماۋ، قولداعىنى باعالاۋ، تابيعاتقا قارسى كەلمەۋ - بۇل جازىلعان زاڭ ەمەس، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ وزىنەن شىققان قاعيدالار.

كوشپەلى ادام ءۇشىن ءومىردىڭ ساپاسى كوپ دۇنيەمەن ەمەس، تىرشىلىكتىڭ دۇرىس جۇرۋىمەن ولشەندى، مالدىڭ اماندىعى، قونىستىڭ جايلىلىعى، ادامداردىڭ اراسىنداعى تۇسىنىستىك. كوشپەلى ءومىردىڭ قىزىعى دا وسى تۇستا. ول سىرتتاي قاراعاندا قاراپايىم كورىنەدى، ءبىراق ىشكى جاعىنان وتە جيناقى، رەتتەلگەن جۇيە. ءار نارسە ءوز ورنىندا، ءار ارەكەت ءوز ۋاقىتىندا. سول ارقىلى ءومىر ارتىق كۇردەلەنبەيدى، ءبىراق ءمانسىز دە بولمايدى.

سوندىقتان كوشپەلى تىرشىلىكتى تەك تاريحي كەزەڭ رەتىندە قاراۋ جەتكىلىكسىز. ول بەلگىلى ءبىر ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلىنىڭ ۇلگىسى. جانە سول ۇلگىنىڭ ىشىندە ۋاقىتتى سەزىنۋ، وتباسىعا ءمان بەرۋ، ءومىردى رەتپەن جۇرگىزۋ سياقتى تەرەڭ دۇنيەلەر تابيعي تۇردە قالىپتاسقان.

e-history.kz