كەرەيدىڭ اتاقتى بايى
استانا. قازاقپارات - شاكۋدىڭ العاشقى تىرلىگى كەدەيشىلىكپەن ءوتىپتى. بارلام ادامداردىڭ مالىن باعىپ، وتىنىن جاعىپ تىرشىلىك تالشىعىن ايىرىپ جۇرگەنىندە، جەمتىككە ءتۇسىپ توياتتاعان بۇركىتتىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ ۇستاپ الىپتى.
باق-داۋلەت ۇيىرىلەيىن دەگەندە ۇيىرىمەن كەلەدى دەگەندەي، سول بۇركىتتى باپتاپ تۇلكىگە سالعان ەكەن، قىلت ەتكەندى قۇتقارمايتىن قىران بولىپتى. شاكۋ العاشىندا بۇركىتتى جاياۋ سالادى ەكەن.
سايىر تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى تەرەكتى دەپ اتالاتىن سايدا «بۇركىت سالعان» دەيتىن جەر بار، قانسونار بولعاندا شاكۋ بۇركىتىن تاۋ باسىنا كوتەرىپ شىعارىپ، توڭىرەكتى شالىپ، تۇلكىنىڭ سوقپاعىن ءدال مولشەرلەپ، اڭدىپ وتىرىپ، تۇلكىنىڭ قاراسىن كورگەندە بۇركىتتىڭ توماعاسىن تارتىپ قويا بەرەدى ەكەن.
شاكۋ العان تۇلكىلەرىن ساۋداعا سالىپ، مال جيناپتى. مالىنىڭ سانى تەز ارتىپ، بىرنەشە جىلدا لىقسىعان باي بولىپتى. الاقاقتىڭ جازىعىندا شاكۋ اتىمەن اتالاتىن ۇلكەن كەڭ قويناۋ بار، شاكۋدىڭ جىلقىسى سول قويناۋعا تولسا جىلقىشىلار «جىلقى تۇگەل» دەپ جىلقى تۇگەندەيدى ەكەن. سول كەزدە «شاكۋدىڭ دەسى جۇرگەندە تۇيەسى تۇلكى الىپتى، پىشاعى قاسقىر سوعىپتى» دەيتىن ءسوز تاراپتى.
شاكۋ بايىعاننان كەيىن قايرىرىمدىلىعى، جومارتتىعى، كىسىلىگىمەن اتى شىعادى. شاكۋدىڭ جوقشىسى بولىپ جۇرگەن زەرتتەرمەن سەيت ابىز ۇلى «ەل ەسىندەگى ەسىم» دەگەن شىعارماسىندا بۇل جايىندا «اعا سۇلتان قۇنانباي اق پاتشا ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن التايعا كەلگەن (1850-جىل دەلىنەدى). قايتار جولىندا شاكۋ جولدان توسىپ الىپ، شىعارىپ سالعالى بىرگە كەلە جاتقان ەل اعالارى ىشىندە جۇزدەي ادامدى اۋلىنا باستاپ بارىپ، كوكقاسقا تاي سويىپ، قازاق سالتىنداعى جوعارى مارتەبەمەن كۇتىپ الۋمەن بىرگە، تۇنىمەن انشىلەر ءان ايتىپ، جاس دومبىراشى بەيسەنبى الۋان ءتۇرلى كۇيلەردى شەرتىپ، اعا سۇلتاندى رازى ەتەدى.
بەيسەنبىنىڭ شەرتكەن «قاراقۇلاق اتتىڭ جۇرىسىنە» اعا سۇلتاننىڭ ەرەكشە ءتانتى بولعانىن بايقاعان شاكۋ ءوزىنىڭ 62 اتقا ساتىپ العان جورعا ءارى جۇيرىك قوڭىر اتىن «شىڭعىس دالاسىنا اپارىپ اتىڭىزدى شىعارىپ ءمنىپ ءجۇرىڭىز، بابى كەلسە كۇتكەن جەرىڭىزدەن شىعادى» دەپ مىنگىزەدى. قۇنانباي اتتى كورگەننەن كەيىن «جانۋار سۋ توگىلمەس جورعانىڭ ءوزى ەكەن عوي» دەپ ماقتايدى.
وسى كەزدە بەيسەنبى «اعا، قوڭىر ات استىڭىزدا جۇرگەندە، وسى اتقا ارناپ شىعارعان مىنا «الپىس ەكى قوڭىركۇيى قۇلاعىڭىزدا ءجۇرسىن» دەپ «الپىس ەكى قوڭىر» كۇيىن ورىنداپ بەرەدى. شاكۋ تاعىدا قۇنانبايعا ىلەسە كەلگەندەردىڭ جارىمىنا ءبىرىڭعاي اق ات، جارىمىنا ءبىرىڭعاي جيرەن ات جەتەكتەتىپ بەرەدى.
التاي ەل اعالارى مەن شاكۋدىڭ ەرەكشە قۇرمەتىنە رازى بولعان قۇنەكەڭ: ‹تۇبىندە ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ەلدىك بەلگىسى وسى كەرەيلەر جاقتا قالار ما ەكەن» دەگەن دەلىنەدى. (اسقار تاتاناي، ءسايپىل ءاشتار، ساعاتقان تاڭقايدىڭ جازعاندارىنان الىندى).
جوعارداعى انىقتامالاردان شاكۋدىڭ بايلىق داۋلەتىن كورسەتۋدەن تىس، كەرەي ەلىنىڭ ەلدىگىن تانىتىپ، ەل اتىن شىعارعان ادامگەرشىلىك، بىلىمدىلىگىن، كوپەستىگىن، مۇرالدىق قاسيەتىن تولىق تۇسىنۋگە بولادى». (التاي اياسى جورنالى. 2013-جىلى 2-سان. 34-بەت).
شاكۋ قايتىس بولعاندا ارتتاعى ەلى ارناۋلى شەبەر شاقىرىپ اتتىڭ قىلىن قوسقان قارا كىرپىشتەن دوڭگەلەك زيرات تۇرعىزادى (1862-جىلى). بۇل زيرات 1949-جىلدان كەيىن التايدا قورعالاتىن ءتورت زيراتتىڭ ءبىرى بولعان دەيتىن ءسوز بار. الايدا 1966-جىلى «ءتورت كونەنى جويۋ»ساياسي قوزعالىسىندا ۇشتەن ەكى بولىگى تالقاندالعان، وندا ادامدار ءدارى قويىپ پارتىلاتقان، لوممەن، كايلامەن قوپارعان، سىرگە اعاشتارىن بالتالاپ شاپقان. قازىر زيراتتىڭ تەك ءۇشتەن بىر بولەگى ساقتالعان.
شاكۋ بايدىڭ التىنشى ۇرپاعى موڭعۇليالىق ازامات ماقيدوللا قيناتاي ۇلى جيىرما مىڭ يۋانعا تاياۋ جەكەلىك قاراجاتىن شىعارىپ، اتاسى شاكۋ ەسىلباي ۇلىنىڭ ساندىقشاسىن جاڭالاپ، باسىنا قۇلىپتاس ورناتتى. قۇلىپ تاسقا شاكۋدىڭ ءومىر بايانى ويلىپ جازىلدى. 2013-جىلى 28-شىلدەدە قۇلىپتاستىڭ سالىنىپ بولۋ بايلانىسىمەن التايداعى ءبىر بولىم قوعام قايراتكەرلەردى، جازۋشلاردى، زەرتتەرمەندەردى، جۋرناليستەردى، اۋىل ادامدارىن شاقىرىپ، «حاتىم» ءتۇسىرىپ، دالا داستارقانىندا شاي بەرگەن.
kerey.kz
2014 ج