2026-جىلعى قازاننىڭ باسىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە رەسەيگە جۇمىس ىزدەپ بارىپ، كەيىن اسكەري قۇرىلىمدارعا تاپ بولعانىن ايتقان قازاقستاندىقتاردىڭ ۆيدەولارى تارادى. ءبىرى كۇزەتشى بولۋعا باردىق دەيدى، ءبىرى قۇجاتقا تولىق تۇسىنبەي قول قويدىق دەيدى، ەندى ءبىرى ۋكرايناداعى سوعىسقا جىبەرىلەتىنىن كەيىن بىلگەنىن ايتادى. مۇنداي ۆيدەولار قوعامعا اۋىر اسەر ەتەدى. ويتكەنى وندا سوعىسقا ءوز ەركىمەن بارعان ادامنان گورى، جۇمىس ىزدەپ ءجۇرىپ قاقپانعا تۇسكەن جاس جىگىتتەردىڭ داۋىسى ەستىلەدى. ءبىراق قۇقىقتىق تۇرعىدان ءار وقيعانى جەكە تەكسەرۋ قاجەت. الەۋمەتتىك جەلىدەگى ۇندەۋ بىردەن سوت شەشىمى دە، تولىق دالەلدەنگەن فاكت تە ەمەس، دەپ جازادى Sn.kz اقپارات پورتالى.
دەگەنمەن بۇل وقيعا جەلىدەگى كەزەكتى شۋ بولىپ قالعان جوق. قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى رەسەي تاراپىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقانىن حابارلادى. مينيسترلىك ۆيدەودا كورىنگەن جانە تۋىستارى حابارلاسقان ازاماتتار بويىنشا مالىمەت جيناپ، تەكسەرىلگەن ءتىزىمدى رەسەي جاعىنا بەرمەك. 2-قازاندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى الەكساندر كوماروۆپەن كەزدەسىپ، ازاماتتاردى ەلگە قايتارۋ بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ماسەلەسىن تالقىلاعانى ايتىلدى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگى دە ىسكە قوسىلىپ، تۋىستاردان اتى-ءجونى، تۋعان كۇنى، بولجامدى ورنالاسقان جەرى جانە كەلىسىمشارت تۋرالى دەرەك سۇرالىپ جاتىر.
وسى جەردە ەڭ ماڭىزدى سۇراق تۋادى. ۋكرايناداعى سوعىس ايماعىندا ناقتى قانشا قازاقستاندىق ءجۇر. قوعامعا وسى سان كەرەك. قازاقستان بيلىگى ءدال قازىر مايداندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ تولىق ءارى رەسمي سانىن جاريالاعان جوق. س ءى م- ءنىڭ ءتىزىم قالىپتاستىرىپ، تۋىستاردان قوسىمشا مالىمەت سۇراۋىنىڭ ءوزى قولدا دايىن، تەكسەرىلگەن، تولىق رەەستر جوق ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل جاعدايدى ءبىر عانا سيفرمەن جابۋ قيىن.
سانداردى شاتاستىرماۋ ءۇشىن ءۇش بولەك كورسەتكىشتى اجىراتىپ الۋ كەرەك. ءبىرىنشىسى - قازاقستانداعى قىلمىستىق ىستەر سانى. باس پروكۋراتۋرا دەرەكتەرىنە سۇيەنگەن جاريالانىمدارعا قاراعاندا، 2022-جىلدان بەرى شەتەلدەگى قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋعا بايلانىستى 97 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. ونىڭ 92 ءسى قىلمىستىق كودەكستىڭ 172-بابى بويىنشا، تاعى بەسەۋى جالدامالىلىققا قاتىستى 170-باپ بويىنشا قوزعالعان. سول كەزەڭدە سەگىز ادام باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا سوتتالعان. ءبىراق بۇل 97 ادامنىڭ ءبارى ءدال قازىر ۋكراينا مايدانىندا ءجۇر دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل ءار جىلداعى، ءارتۇرلى كەزەڭدەگى تەرگەۋ ستاتيستيكاسى.
ەكىنشىسى - ۋكراينا جاعىنداعى دەرەك. ۋكراينا قورعانىس بارلاۋىمەن بايلانىستى «حوچۋ جيت» جوباسى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىمەن كەلىسىمشارت جاساعان كەمىندە 2420 قازاقستان ازاماتى تۋرالى جەكە دەرەك بار ەكەنىن مالىمدەدى. سول جوبا ولاردىڭ كەمىندە 460 ى قازا تاپقان نەمەسە حابارسىز كەتكەن دەپ باعالايدى. بۇل دەرەك قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. ءبىراق ونى قازاقستاننىڭ رەسمي ستاتيستيكاسى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. بۇل - سوعىسۋشى تاراپتىڭ جوباسى جيناعان مالىمەت. قازاقستان بيلىگى بۇل ساندى تولىق راستامادى.
ءۇشىنشىسى - ءدال قازىرگى ۇرىس ايماعىندا جۇرگەن ازاماتتار سانى. ونى 2420 مەن دە، 97 مەن دە تەڭەستىرۋگە بولمايدى. كەلىسىمشارتقا قول قويعان ادام مايداندا بولۋى، تىلدا ءجۇرۋى، جارالانۋى، قازا تابۋى، حابارسىز كەتۋى، قىزمەتتەن كەتۋى نەمەسە رەسەي اۋماعىنداعى بولىمدە قالۋى مۇمكىن. قىلمىستىق ءىس قوزعالعان ادام قازاقستانعا قايتىپ كەلگەن بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان «مايداندا 2420 قازاقستاندىق ءجۇر» دەۋ دە، «تەك 97 ادام عانا بار» دەۋ دە دۇرىس ەمەس. بۇل ساندار ءارتۇرلى نارسەنى ولشەيدى.
نەلىكتەن قازاقستاندىقتار مۇنداي جاعدايعا تاپ بولۋى مۇمكىن؟ قازىرگى شاعىمداردىڭ ءبىر بولىگىندە ازاماتتار رەسەيگە اقشا تابۋ ءۇشىن بارعانىن ايتادى. رەسەيگە ەڭبەك ميگراتسياسى قازاقستان ءۇشىن بوتەن قۇبىلىس ەمەس. 2026-جىلعى 1-شىلدەدەن باستاپ رەسەيگە جۇمىس ىستەۋگە نەمەسە وقۋعا باراتىن قازاقستاندىقتارعا RuID جۇيەسى ارقىلى الدىن الا ەلەكتروندىق ءوتىنىش بەرۋ تالابى ەنگىزىلەتىنى تۋرالى س ءى م بۇعان دەيىن ەسكەرتكەن. بۇل رەسەيگە باراتىن ازاماتتاردىڭ قوزعالىسى تۇراقتى ەكەنىن كورسەتەدى. ءبىراق ەڭبەك ساپارى مەن اسكەري كەلىسىمشارتتىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. قاۋىپ ءدال وسى ارالىقتا پايدا بولادى.
جاريالانعان وقيعالاردا جاستاردىڭ كادىمگى جۇمىسقا شاقىرىلعانىن، كەيىن قۇجاتقا قول قويدىرعانىن، ال ونىڭ اسكەري كەلىسىم ەكەنىن سوڭىنان بىلگەنىن ايتاتىن ەپيزودتار بار. ءبىر ازامات ورىس ءتىلىن ناشار تۇسىنگەنىن، قۇجاتتىڭ مازمۇنىن تولىق وقىماعانىن، وزىنە «سوعىس نەمەسە تۇرمە» دەگەندەي قىسىم جاسالعانىن مالىمدەدى. مۇنداي مالىمدەمەلەر وتە اۋىر. ءبىراق ءارقايسىسى بويىنشا ناقتى سۇراق كوپ. قۇجاتقا كىم قول قويدىردى؟ قول قويۋ كەزىندە اۋدارماشى بولدى ما؟ ادام اسكەري قىزمەت ەكەنىن ءبىلدى مە؟ قىسىم جاسالدى ما؟ قاي اسكەري بولىمگە تىركەلدى؟ قاي كۇنى جانە قانداي شارتپەن جەتكىزىلدى؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپسىز قۇقىقتىق باعا بەرۋ قيىن.
قازاقستان ءۇشىن ەڭ كۇردەلى تۇس وسىندا. شەتەلدەگى سوعىسقا تارتىلعان ازامات ءبىر مەزەتتە جابىرلەنۋشى دە، قىلمىستىق ءىستىڭ فيگۋرانتى دا بولۋى مۇمكىن. ەگەر ادامدى الداپ، قورقىتىپ نەمەسە ماجبۇرلەپ اسكەري كەلىسىمگە قول قويدىرسا، بۇل ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن وزگەرتەتىن ءمان-جاي. ال ادام اقشا ءۇشىن، كەلىسىمنىڭ ءمانىن بىلە تۇرا، ءوز ەركىمەن قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىسسا، وندا جاعداي باسقا. سوندىقتان «ءبارى الدانعان» دەۋ دە، «ءبارى جالدامالى» دەۋ دە شىندىقتى جەڭىلدەتىپ جىبەرەدى.
قازاقستان قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 172-بابى شەت مەملەكەتتىڭ اۋماعىنداعى قارۋلى قاقتىعىسقا نەمەسە سوعىس قيمىلدارىنا جالدامالىلىق بەلگىلەرى بولماعان كەزدە قاساقانا زاڭسىز قاتىسقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەيدى. بۇل باپ بويىنشا جازا بەس جىلدان توعىز جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن بارادى. ال 170-باپ جالدامالىلىقتى، جالدامالىنى تارتۋدى، وقىتۋدى، قارجىلاندىرۋدى جانە جالدامالى رەتىندە قاتىسۋدى بولەك قاراستىرادى. ونىڭ جازاسى اۋىر، كەي جاعدايدا ۇزاق مەرزىمگە نەمەسە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان شەتەلدەگى سوعىسقا بارۋ رومانتيكا ەمەس، وتە اۋىر قۇقىقتىق تاۋەكەل.
بۇل جەردە «قاساقانا» دەگەن ءسوز شەشۋشى. ەگەر ادام كەلىسىمنىڭ اسكەري ءمانىن بىلمەسە، الدانسا، تىلدىك كەدەرگى بولسا، قورقىتىلسا نەمەسە كەيىن كەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەسە، تەرگەۋ سول ءمان-جايلاردى بولەك باعالاۋى كەرەك. كەرىسىنشە، ادام اسكەري كەلىسىمنىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنىپ، اقشا نەمەسە باسقا پايدا ءۇشىن سانالى تۇردە سوعىسقا بارسا، كەيىن «الداندىم» دەۋى ونى اۆتوماتتى تۇردە جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايدى. ءار ءىستىڭ تاعدىرى دالەلگە، كەلىسىمشارتقا، كۋالارعا، بايلانىس جازبالارىنا جانە ناقتى ارەكەتكە بايلانىستى شەشىلەدى.
ەلگە قايتارۋ نەگە قيىن؟ بىرىنشىدەن، ازامات قازاقستان اۋماعىندا ەمەس. ەگەر ول رەسەيدىڭ اسكەري كەلىسىمشارت جۇيەسىنە تىركەلگەن بولسا، ونى شىعارۋ تەك قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قالاۋىمەن شەشىلمەيدى. رەسەيدىڭ اسكەري، قۇقىق قورعاۋ جانە سىرتقى ىستەر ورگاندارىنىڭ كەلىسىمى قاجەت. ەكىنشىدەن، ول ۇرىس ايماعىندا بولۋى مۇمكىن. مۇنداي جەردە كونسۋلدىق قىزمەتتىڭ تىكەلەي جەتۋى قيىن. ۇشىنشىدەن، ادامنىڭ مارتەبەسى انىق ەمەس بولۋى ىقتيمال. ول جابىرلەنۋشى مە، كەلىسىمشارتتىق اسكەري قىزمەتشى مە، تۇتقىن با، جارالى ما، الدە قاشىپ كەتكىسى كەلگەن ادام با. ءار مارتەبەنىڭ ءراسىمى بولەك.
تورتىنشىدەن، ەكى ەلدىڭ ساياسي جانە قۇقىقتىق جۇيەسى اراسىندا ۋاقىت كەتەدى. قازاقستان ازاماتىن قورعاۋعا مىندەتتى، ءبىراق باسقا ەلدىڭ اسكەري قۇرىلىمىنان ادامدى شىعارىپ الۋ ءۇشىن رەسمي حات، تەكسەرىس، ءتىزىم، كەلىسىم، كەيدە ۇزاق كەلىسسوز قاجەت. سوندىقتان س ءى م- ءنىڭ تۋىستاردان ناقتى دەرەك سۇراۋى فورماليزم ەمەس. تۋعان كۇنى، ءبولىم ءنومىرى، كەلىسىمشارت كوشىرمەسى، سوڭعى بايلانىس، ورنالاسقان جەرى، تەلەفون ءنومىرى سياقتى مالىمەتتەر بولماسا، ءبىر ادامدى ۇلكەن جۇيەنىڭ ىشىنەن تابۋ وتە قيىن.
بۇل وقيعا تاعى ءبىر جۇيەلىك ماسەلەنى كورسەتتى. قازاقستاندا شەتەلدەگى سوعىسقا تارتىلعان ازاماتتار بويىنشا ءبىرىڭعاي اشىق ەسەپ جوق. قىلمىستىق ستاتيستيكا بولەك، كونسۋلدىق ءوتىنىش بولەك، ۋكراينا جاريالاعان ءتىزىم بولەك، الەۋمەتتىك جەلىدەگى ۆيدەو بولەك. سونىڭ سالدارىنان قوعام «ءجۇز ادام با، ەكى مىڭ ادام با» دەگەن ەكى شەكتىڭ اراسىندا قالادى. ال شىن مانىندە بۇل كورسەتكىشتەر ءبىر ولشەم ەمەس. ءبىرى قىلمىستىق ءىستى، ءبىرى كەلىسىمشارتقا قاتىستى دەرەكتى، ءبىرى ناقتى قۇتقارۋ ءوتىنىشىن، ەندى ءبىرى مايدانداعى بولجامدى قاتىسۋدى كورسەتۋى مۇمكىن.
ەندىگى مىندەت تەك ازاماتتاردى قايتارۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. الدىن الۋ جۇمىسى كۇشەيۋى ءتيىس. رەسەيگە جۇمىسقا باراتىن ازاماتتارعا اسكەري كەلىسىمشارتتىڭ سالدارىن شەكارادان بۇرىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. كۇماندى جۇمىس ۇسىنىستارى، اسىرەسە كۇزەت، ۆاحتا، جوعارى جالاقى، تەز راسىمدەۋ دەگەن جارنامالار مۇقيات تەكسەرىلۋى كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىدەگى اسكەري قىزمەتكە شاقىراتىن جارنامالارعا قۇقىقتىق باعا بەرىلىپ، رەسەي تاراپىمەن دەرەك الماسۋ جولعا قويىلۋى ءتيىس. كونسۋلدىق بايلانىس تا جەڭىل بولۋى كەرەك. شەتەلدە قيىن جاعدايعا تۇسكەن ادام قايدا حابارلاساتىنىن بىردەن ءبىلۋى قاجەت.
قورىتىندىلاي كەلە، ۋكرايناداعى سوعىس ايماعىندا قانشا قازاقستاندىق بار دەگەن سۇراققا بۇگىن ناقتى رەسمي سان جوق. 97 شەتەلدەگى قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋ بويىنشا قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى. 2420 - ۋكرايناداعى «حوچۋ جيت» جوباسىنىڭ رەسەيمەن اسكەري كەلىسىم جاساعان قازاقستاندىقتار تۋرالى مالىمەتى. 460 سول جوبانىڭ قازا تاپقاندار مەن حابارسىز كەتكەندەرگە قاتىستى باعاسى. بۇل ءۇش كورسەتكىشتىڭ ەشقايسىسى ءدال قازىر مايدان شەبىندە جۇرگەن ازاماتتاردىڭ تولىق رەسمي سانى ەمەس.
مەملەكەت الدىندا ەكى مىندەت قاتار تۇر. ءبىرىنشىسى - شىنىمەن الدانعان، ماجبۇرلەنگەن نەمەسە قۇتقارۋ سۇراعان ازاماتتاردى ەلگە قايتارۋ. ەكىنشىسى - قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەل سوعىسىنا سانالى تۇردە جالدانۋىنا جول بەرمەۋ. ءبىرىنشىسى كونسۋلدىق قورعاۋ مەن ديپلوماتياعا تىرەلەدى. ەكىنشىسى زاڭ، قاۋىپسىزدىك جانە الدىن الۋ جۇمىسىنا بايلانىستى. وسى ەكەۋىن اجىراتپايىنشا، قوعامدا ءبىرجاقتى تۇسىنىك ساقتالادى. ال بۇل تاقىرىپتا ءبىرجاقتىلىق قاۋىپتى. سەبەبى مايدانعا تاپ بولعان ءار ادامنىڭ ارتىندا وتباسى، زاڭدىق مارتەبە جانە مەملەكەتارالىق كۇردەلى كەلىسسوز تۇر.