كەلىسىم نەمەسە قاقتىعىس: يراننىڭ تاعدىرشەشتى تاڭداۋى قانداي بولماق

استانا. KAZINFORM - يران توڭىرەگىندەگى احۋالدىڭ قالاي قۇبىلارى بەلگىسىز، الەم دەمىن ىشىنە تارتىپ وتىر. سەبەبى تەگەراننىڭ تاڭداۋى تاياۋ شىعىستاعى تۇراقتىلىق پەن كورشى ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاي-كۇيىن وزگەرتۋى مۇمكىن.

Kazinform اگەنتتىگىنىڭ حالىقارالىق شولۋشىسى پارسى شىعاناعىنداعى جاعدايدىڭ ىقتيمال كەلەشەگىنە ءۇڭىلدى.

داعدارىستان تاريحي بەتبۇرىسقا دەيىن

ا ق ش يرانعا اسكەري سوققى جاساسا، سوڭى وڭىرلىك سوعىسقا ۇلاسۋى عاجاپ ەمەس. بۇل تۋرالى يراننىڭ لاۋازىمدى وكىلدەرى، سونىڭ ىشىندە جوعارعى باسشىسى اياتوللا ءالي حامەنەي ايتىپ وتىر.

كەرى شەگىنىپ، پارسىلاردىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ سيپاتىن قارايىق. 1979-جىلى يسلام رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن يراندا جاڭا ءداۋىر باستالدى. سول رەۆوليۋتسيادان كەيىن ەلدە شيتتىك يسلامعا نەگىزدەلگەن بەرىك يدەولوگيا ىرگەتاسى قالانىپ، قۋاتتى اسكەري-ساياسي قۇرىلىمى بار مەملەكەت بوي تىكتەدى. يران ءبىر مەزگىلدە ا ق ش- قا، يزرايلگە، سونداي-اق پارسى شىعاناعىنداعى سۋننيتتىك مەملەكەتتەرگە اشىق تۇردە قارسى شىقتى.

ەلدەگى رەۆوليۋتسيانىڭ يدەولوگيالىق سەرپىنى كۇشتى بولعانى سونشالىق، يران ونداعان جىل تاياۋ شىعىستىڭ گەوساياسي كەڭىستىگىندەگى باستى ويىنشىعا اينالدى. وعان بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن، يراننىڭ اسكەري-ونەركاسىپ الەۋەتى مول ءارى اتالعان باعىتتا ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزدى.

ەكىنشىدەن، يران-يراك سوعىسى جىلدارىندا پارسىنىڭ جانكەشتى جاستارى كوپ-ءتىن. ولار سوعىستا ەرجۇرەكتىك تانىتىپ، ءتىپتى مينالى القاپتارعا ويلانباستان ەنىپ كەتەتىن.

يراننىڭ ايماقتاعى ءتۇرلى ۇيىمداردى قولداۋى ءۇشىنشى سەبەپكە اينالدى. ولار تەك شيتتىك ەمەس، سۋننيتتىك قۇرىلىمدار، سونىڭ ىشىندە حاماس- تى دا قولداي ءبىلدى.

الايدا قازىر مۇنىڭ ءبارى وتكەن شاقتاعى اڭگىمە. بۇگىنگى يراندا بۇرىنعىداي كۇش جوق. اۋقىمدى سوعىس بولماعان كۇننىڭ وزىندە يراننىڭ جايى جاقسى بولماي تۇر. ەل سىرتتاعى باسەكەلەستەرمەن عانا ەمەس، ىشتەگى قارسى توپپەن دە الىسۋعا ءماجبۇر. ماڭىزدىسى، ەكى فاكتور ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتە باستاعانىن بايقايمىز.

سىرتقى قىسىم جانە جىككە ءبولىنۋ

نەگىزىندە، يران ا ق ش- پەن حالىقتىڭ قولداۋىنسىز كۇرەسىپ وتىر. بيىل 8-9-قاڭتاردا بولعان جاپپاي تولقۋلار كەزىندە حامەنەي ميتينگىنى باسىپ-جانشىپ، حالىق قولداۋىنان ايىرىلدى دەۋگە بولادى.

ساراپشىلار بيلىكتىڭ مۇنداي قاتالدىعىنا سىرتقى ىقپالدىڭ اسەر ەتكەنىن جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى ا ق ش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ نارازىلىق بىلدىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. سودان كەيىن يران بيلىگى كوتەرىلىستى مۇمكىندىگىنشە تەز باسۋعا تىرىستى - 2019 جانە 2022-جىلدارى بولعان كوتەرىلىس كەزىندەگى تاكتيكادان باس تارتتى.

ول قانداي تاكتيكا ەدى؟ ول كەزدە بيلىك كۇش قولدانۋعا كوپ جۇگىنبەيتىن. نارازىلاردى ساباسىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن حيدجاب تاعۋ ساياساتىن جۇمسارتۋ سەكىلدى «ىمارانى» قولداناتىن.

بيىل ترامپتىڭ سوزىنەن كەيىن تەگەران وتە قاتاڭ شارالارعا باردى. ءتىپتى نارازىلىققا الەۋمەتتىك قۇرىلىمداعى باستى تىرەك - بازار ساۋداگەرلەرىنىڭ قاتىسقانىنا قاراماستان ءبارىن باسىپ-جانشىدى. قىسقاشا ايتساق، يران سىرتقى قاتەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ىشكى لەگيتيمدىلىكتىڭ ءبىر بولىگىن قۇربان ەتكەندەي.

يرانداعى نارازىلىققا شىققانداردى قولداۋعا ۋادە بەرىپ، كەيىن باس تارتقان ترامپتىڭ ارەكەتى سىنعا قالعانى راس. اق ءۇي باسشىسى تەگەرانعا سوققى جاساۋدىڭ كەيىنگە شەگەرىلۋىن «ۇستالعانداردى ءولىم جازاسىنا كەسپەۋگە ۋادە بەردى» دەگەن ۋاجبەن اقتاعىسى كەلدى.

ترامپتىڭ ءالى كۇنگە سوققى جاساۋعا بۇيرىق بەرمەۋىنە پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىنىڭ ىقپالى بار سىندى. ولار ا ق ش پرەزيدەنتىن سوعىس باستاماۋعا كوندىرگەن بولۋى ىقتيمال. سەبەبى ا ق ش ارەكەتكە بارسا، يران جاۋاپ رەتىندە قاتاردا، كۋۆەيت، ب ا ءا، ساۋد ارابياسى، باحرەين جانە باسقا ەلدەردەگى امەريكالىق بازالارعا سوققى جاسايتىنى ءشۇباسىز. سونىمەن قاتار اق ءۇيدىڭ اسكەري باسشىلىعى دا وپەراتسيانىڭ ءساتتى وتەتىنىنە كۇماندى. ويتكەنى بۇعان دەيىن يرانعا سوققى بەرۋ ءۇشىن، اسىرەسە اۆياتسيا تۇرعىسىنان جەتكىلىكتى اسكەري قۋات جوق ەكەنى ايتىلعانى ەستە.

دەگەنمەن ترامپتىڭ «سوققى جاسايمىن» دەگەنى قۇر قوقاي بولۋى دا ابدەن مۇمكىن: ەلدەردى كەلىسىم ۇستەلىنە وتىرعىزۋ ءۇشىن قوقان-لوقى كورسەتۋ، ستاندارتتان تىس قادامدارعا بارۋ ونىڭ ادەتىندە بار. مىسالى، 3-قاڭتاردا ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونى كۇزەتى كۇشتى اسكەري بازانىڭ اۋماعىنان الىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك جەتكىلىكتى.

ايتپاقشى، ا ق ش- تىڭ ءدال وسى ۆەنەسۋەلاداعى وپەراتسياسى يران بيلىگىنە وي سالدى، ياعني ءىس ۋشىعا قالسا، قاتاڭ ارەكەت ەتۋگە بەكىنىپ وتىر. ترامپتىڭ سوزىنە بۇرىنعىدان دا بايىپپەن قاراي باستاعان. سول سەبەپتى ا ق ش- پەن قاقتىعىس تۇسە قالسا، ىشكى قايشىلىقتارسىز، بارىنشا دايىن بولۋعا اسىعۋدا.

ارينە، تاكتيكالىق تۇرعىدان العاندا، يران ءۇشىن ىشكى قارسىلىقتى تەجەۋ ءتيىمدى. الايدا ىشكى قارسىلىقتى ءبىرجولا اۋىزدىقتاۋ، كەلەشەك ىقتيمال قاقتىعىسقا دايىن بولۋ قيىننىڭ قيىنى. 8-9-قاڭتارداعى وقيعالاردان كەيىن ەل ىشىندە بيلىكتى قولداۋ دەڭگەيى تومەن.

اسكەري كەمە كولەڭكەسىندەگى ديپلوماتيا

ا ق ش پارسى شىعاناعىنا اسكەرىن شوعىرلاندىرا باستادى. وڭىرگە USS Abraham Lincoln ۇشاق تاسىعىشى مەن اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسىمەن جابدىقتالعان Aegis ءۇش ەسمينەتس كەمەسى كەلىپ جەتتى. ونىڭ قۇرامىندا 60-90 جاۋىنگەرلىك ۇشاقتان تۇراتىن اۋە توبى بار. قازىر وڭىردە ءارقايسىسىندا 96 زىمىرانى بار التى ا ق ش ەسمينتسى تۇراقتاعان. بۇعان قوسا وڭىرگە THAAD اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەلەرى مەن قوسىمشا Patriot كەشەندەرى ورنالاستىرىلدى.

ا ق ش- تىڭ يوردانياداعى اسكەري بازاسىنا F-15E Strike Eagle سوققى بەرۋشى جويعىش-بومبالاۋشى ۇشاقتاردىڭ ەكى ەسكادريلياسىنىڭ (شامامەن 35 ۇشاق) كەلۋى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ۇشاقتار يوردانيا اۋماعىنان يرانعا اۋەدە جانارماي قۇيماي-اق سوققى بەرە الادى جانە 9 تونناعا دەيىن جارىلعىش زات كوتەرە الادى.

دەمەك، ا ق ش سوققى جاساۋعا تىڭعىلىقتى دايىن. حالىقارالىق ب ا ق- تا ا ق ش جاقىندا يرانعا سوققى بەرۋى مۇمكىن دەگەن حابار جيىلەدى. ارينە، بۇل جاعداي يراندى عانا ەمەس، ونىڭ كورشىلەرىن دە الاڭداتىپ وتىر. ەشبىرى وڭىردە اۋقىمدى اسكەري قاقتىعىس بولعانىن قالامايدى.

دەگەنمەن ءتۇبى پارسى شىعاناعى ەلدەرى اق ءۇيدى رايىنان قايتاراتىن سەكىلدى. بۇل ءۇشىن بارلىق بايلانىستى بارىنشا پايدالاناتىنىنا سەنىم مول. مىسالى، جاقىندا عانا ا ق ش پەن شىعاناق مونارحيالارى اراسىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قول قويىلدى. وسىنى ەسكەرسەك، وڭىردەگى مەملەكەتتەر، بالكىم، پرەزيدەنت ترامپتىڭ تاياۋ شىعىس بويىنشا ارنايى وكىلى ستيۆەن ۋيتكوففقا نەمەسە ترامپتىڭ كۇيەۋ بالاسى دجارەد كۋشنەرگە ارااعايىندىقتى ۇسىنۋى بەك مۇمكىن. ويتكەنى بۇل جوبالاردىڭ كوبى سولارمەن تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە بايلانىسى بار.

سونىمەن قاتار ترامپ يرانمەن مامىلە جاساۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتا باستادى. 3-اقپاندا ول «يران ا ق ش- پەن كەلىسىمگە ۇمتىلىپ وتىر جانە ءبىز ولارمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز» دەپ مالىمدەدى. سول كۇنى يران پرەزيدەنتى ماسۋد پەزەشكيان ا ق ش- پەن كەلىسسوزگە دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانىن ايتىپ، اتالعان قادامدى دوستاس ەلدەردىڭ وتىنىشىمەن جاساعانىن جەتكىزگەن ەدى. العاشىندا كەلىسسوزدەر ىستانبۇلدا وتەدى دەلىنسە، كەيىن ومانعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. كەلىسسوزدەر ەرتەڭ – 6-اقپاندا وماندا وتپەك.

وسى وقيعالاردىڭ قارساڭىندا ۋيتكوفف يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋمەن كەزدەستى. The Times of Israel گازەتىنىڭ مالىمەتىنشە، كەزدەسۋدە يزرايل تاراپى شارت رەتىندە يراننىڭ بايىتىلعان ۋراننىڭ بارلىق قورىن ءۇشىنشى ءبىر ەلگە بەرۋىن، ۋران بايىتۋدان، بالليستيكالىق زىمىراندار وندىرىسىنەن جانە تاياۋ شىعىستاعى ءتۇرلى پروكسي-توپتاردى قولداۋدان باس تارتۋىن تالاپ ەتكەن كورىنەدى.

يلليۋزياسىز كەلىسسوزدەر

ا ق ش يرانمەن كەلىسسوزدە شامامەن يزرايلمەن مۇددەلەس ۇستانىمدى ۇستانۋى مۇمكىن. الايدا يراننىڭ مۇنداي تالاپپەن كەلىسپەيتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە كەلىسسوز يراننىڭ قازىرگى ىشكى ساياساتى ەمەس، بۇرىنعى يادرولىق مامىلەلەرگە ويىسايىن دەپ تۇر. راسىن ايتساق، كەلىسسوز ەلدىڭ ىشكى ماسەلەسىن شەشۋگە قاراعاندا يادرولىق ماسەلەگە ارنالعان جيىن بولاتىن ءتۇرى بار. وتكەن جىلدىڭ جازىندا تاراپتار يادرولىق ماسەلەگە ارنالعان كەلىسسوزدىڭ بەسىنشى راۋندىن وتكىزگەن ەدى، ول كەزدە ا ق ش پەن يزرايلدىڭ يرانعا قارسى 12 كۇندىك سوعىسىنا قاتىسۋىنا بايلانىستى توقتاپ قالعان. ەرتەڭ ومانداعى كەزدەسۋ وسى كەلىسسوزدەردىڭ التىنشى راۋندى بولاتىنى انىق.

ترامپ يرانعا قىسىم جاساپ، تەگەران ءۇشىن الدەقايدا كۇردەلى جاعدايدا ىمىراعا كەلۋگە ءۇمىت ارتىپ وتىر. بۇل ورايدا قوقان-لوقى جەتكىلىكتى مە؟ ءوز كەزەگىندە، يران بيلىگىنىڭ ەل ىشىندەگى جاعدايعا قانشالىقتى سەنىمدى ەكەنى دە بەيمالىم. تاراپتار ىمىراعا بارا ما، الدە باس تارتا ما - ونداي جاعدايدا ترامپ اسكەري كۇش قولدانۋعا بارۋعا ءماجبۇر بولا ما، ونى ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى.

مۇنداعى ماڭىزدى جايت - ا ق ش- تىڭ يرانعا اۋەدەن سوققى بەرە الاتىنى. ەلدە اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسىنىڭ ءالسىز ەكەنى بەلگىلى، مۇنى 12 كۇندىك سوعىس بارىسىندا يزرايل اۆياتسياسى دالەلدەپ بەردى. الايدا اۋە سوققىسى قۋاتتى اسكەرى مەن حالقى بار ەلدى تىزە بۇكتىرە المايدى. ال قۇرلىقتاعى وپەراتسيا تۋرالى ءسوز قوزعاۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس: ول جاعدايدا پايدا يران جاعىندا بولادى ءارى ترامپ ۇزاققا سوزىلاتىن قاقتىعىسقا قارسى. دەمەك، الداعى ۋاقىتتا ا ق ش پەن يران مامىلەگە كەلەدى نەمەسە ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى مادۋروعا قارسى جۇرگىزىلگەن وپەراتسيا سەكىلدى جەدەل ناتيجە بەرەتىن قادام ىسكە اسپاق.

يران جاۋابى جانە قاقتىعىس شەگى

قازىرگى يراننىڭ الدىندا باسقا ماسەلە بار. ول - حالىقتىڭ، ەليتانىڭ كوڭىل كۇيى. نارازىلىقتار ەل بيلىگىنىڭ لەگيتيمدىلىگىن ەداۋىر السىرەتتى. وسىنداي جاعدايدا تەگەران كوپتەگەن قالادا يسلام ريەۆوليۋتسياسى سا ق شىلار كورپۋسىنىڭ (ك س ي ر) ارنايى بولىمشەلەرىن جانە «باسيدج» اتتى جارتىلاي اسكەري جاساقتاردى ۇستاۋعا ءماجبۇر. بۇعان قوسا ءىرى اسكەري جانە پوليتسيا كۇشتەرى ءداستۇرلى تۇردە ۇلتتىق ازشىلىقتار تۇراتىن ايماقتاردا - باتىستاعى كۇردىستاندا جانە شىعىستاعى سيستان-بەلۋدجيستاندا شوعىرلانعان. ياعني قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمدارىنىڭ ەڭ ادال سانالاتىن ەلەۋلى بولىگى ىشكى ءتارتىپتى ساقتاۋمەن اينالىسىپ وتىر.

وسىنداي جاعدايدا يران ا ق ش سوققى جاساعاننان كەيىن وڭىردەگى امەريكالىق اسكەري بازالارعا، سونداي-اق يزرايلگە جاۋاپ رەتىندە سوققى بەرەدى دەگەن بولجام بار. تاعى ءبىر ىقتيمال سەناري، يران تاراپى ورمۋز بۇعازىن جابۋعا ارەكەت جاساۋى عاجاپ ەمەس.

الايدا مۇنداي قورعانىس ستراتەگيالارىنىڭ وسال تۇسى جەتەرلىك. بىرنەشە سوققىدان كەيىن يراننىڭ زىمىراندارى مەن دروندارى ازايادى، كوپ زىمىران اۋە قورعانىسىن بۇزىپ وتە المايدى، ءتىپتى كەي زىمىران مەن درون ۇشىرۋ ينفراقۇرىلىمى ىستەن شىعاتىنى انىق. سونىمەن قاتار يران ورمۋز بۇعازىن جابىق كۇيدە كوپ ۇستاي المايدى دەپ توپشىلاۋعا بولادى.

ا ق ش- تىڭ اۋەدەگى باسىمدىعى يراننىڭ ىشكى احۋالىن كۇردەلەندىرە تۇسپەك. يراندىق اسكەري بولىمشەلەر مەن قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ قالاارالىق قوزعالىسى، اسىرەسە شەكارالىق ايماقتاردا ەمىن- ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋى ەداۋىر شەكتەلەدى. باسقاشا ايتقاندا، ا ق ش اۆياتسياسى يراننىڭ كەز كەلگەن ءوڭىرىن وقشاۋلاي الادى. مىسالى، يران كۇردىستان مەن سيستان-بەلۋدجيستان سەكىلدى ايماقتاردى ۋاقىتشا باقىلاي الماۋى مۇمكىن. بۇل سول ايماقتاعى ازشىلىق توپتاردىڭ باس كوتەرۋىنە اكەلىپ، ەسكى ارازدىقتى قوزدىرۋى ىقتيمال. ەستە بولسا، يران-يراك سوعىسى كەزىندە يران ارمياسى كۇردىستاندا كۇردتەرگە قارسى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزگەن بولاتىن.

يران بيلىگى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولسا، ا ق ش- تىڭ اۋەدەگى ارتىقشىلىعىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى بولماس ەدى. وكىنىشكە قاراي، قازىر حالىق ىشىندە بيلىككە قارسى توپ بار، جاعداي ءالى ءبىر قالىپقا تۇسكەن جوق.

يران بيلىگى بارلىق ىقتيمال قاتەردى ەسكەرىپ وتىرعانى انىق. بارىنشا اسكەري قيمىلداردىڭ باستالۋىن بولدىرماي، ەل ىشىندەگى جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن ۋاقىت ۇتۋعا نيەتتى. ال ەل ىشىندەگى نارازىلىقتى باسەڭدەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق شەشىم كەرەك، ول ءۇشىن سانكسيا الىنۋى قاجەت. سوندىقتان يرانعا ا ق ش-پەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدەن باسقا جول جوق.

اۆتور ەرسىن شامشادين