Science Advances جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋدى نانجيڭ گەوگرافيا جانە ليمنولوگيا ينستيتۋتى عالىمدارى باستاعان زەرتتەۋ توبى جۇرگىزدى. ينستيتۋت قىتاي عىلىم اكادەمياسى قۇرامىنا كىرەدى.
زەرتتەۋشىلەر الەم بويىنشا 21 مىڭنان استام وزەن ۋچاسكەسىنەن جينالعان 40 جىلعا جۋىق دەرەكتى تالدادى. ولار 1985- 2023 -جىلدار ارالىعىنداعى وتتەگى دەڭگەيىنىڭ وزگەرىستەرىن باقىلاۋ ءۇشىن ماشينالىق وقىتۋدىڭ وزىق ادىستەرىن پايدالانعان.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى الاڭداتارلىق بولىپ شىقتى. ورتا ەسەپپەن وزەندەردەگى وتتەگى مولشەرى ءار ون جىل سايىن ليترىنە 0,045 ميلليگراممعا ازايىپ وتىر. زەرتتەلگەن وزەندەردىڭ شامامەن 80 پايىزىندا وتتەگى تاپشىلىعى بايقالعان.
ەڭ قاتتى زارداپ شەككەن - وڭتۇستىك ەندىكتىڭ 20 گرادۋسى مەن سولتۇستىك ەندىكتىڭ 20 گرادۋسى ارالىعىندا ورنالاسقان تروپيكالىق وزەندەر. ولاردىڭ قاتارىندا ءۇندىستانداعى كوپتەگەن وزەن بار. بۇل بۇعان دەيىنگى «ەڭ ۇلكەن سوققى جوعارى ەندىكتەردەگى وزەندەرگە تيەدى» دەگەن بولجامدارعا قايشى كەلدى.
زەرتتەۋ تروپيكالىق وزەندەردە باستاپقىدا-اق وتتەگى دەڭگەيى تومەن بولاتىنىن جانە ونىڭ تەزىرەك ازايىپ جاتقانىن انىقتادى. سونىڭ سالدارىنان ولار بالىقتار مەن باسقا دا سۋ جانۋارلارىن جاپپاي قىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن وتە تومەن وتتەگى دەڭگەيى وقيعالارىنا اسا وسال بولىپ وتىر.
عالىمدار كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى سۋدا وتتەگىنىڭ ەرۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى نەگىزگى سەبەپ ەكەنىن انىقتادى. بۇل جالپى وتتەگى جوعالتۋدىڭ شامامەن 63 پايىزىنا جاۋاپ بەرەدى. جىلى سۋ سالقىن سۋعا قاراعاندا وتتەگىنى از ۇستايدى.
تەمپەراتۋرا، جارىق جانە سۋ اعىنىنا بايلانىستى ەكوجۇيە مەتابوليزمىندەگى وزگەرىستەر وتتەگى ازايۋىنىڭ تاعى 12 پايىزىنا سەبەپ بولعان.
اپتاپ ىستىق تولقىندارى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. زەرتتەۋ كورسەتكەندەي، ەكسترەمالدى ىستىق جاعدايلارى الەمدەگى وزەندەردىڭ وتتەگىسىزدەنۋىنىڭ شامامەن 23 پايىزىنا جاۋاپتى. مۇنداي كەزەڭدەردە وتتەگىنىڭ ازايۋ جىلدامدىعى قالىپتى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ءار ون جىل سايىن ليترىنە قوسىمشا 0,01 ميلليگراممعا ارتادى.
زەرتتەۋ سونداي-اق سۋدىڭ وتە تومەن نەمەسە وتە جوعارى دەڭگەيى وتتەگىسىزدەنۋ پروتسەسىن ءىشىنارا باياۋلاتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى. سۋ از كەزەڭدەردە بۇل كورسەتكىش قالىپتى جاعدايمەن سالىستىرعاندا شامامەن 19 پايىزعا تومەندەسە، سۋ كوپ بولعان جاعدايدا 7 پايىزعا ازايعان.
زەرتتەۋشىلەر وتتەگى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى وزەن بيوالۋانتۇرلىلىگىنە قۋىپ توندىرەتىنىن ەسكەرتتى، ويتكەنى بالىقتار مەن باسقا ورگانيزمدەر وتتەگى جەتىسپەيتىن سۋدا تىرشىلىك ەتۋ ءۇشىن كۇرەسۋگە ءماجبۇر.
عالىمدار ساياساتكەرلەردى، اسىرەسە تروپيكالىق ايماقتاردا، وتتەگى تاپشىلىعى داعدارىسىمەن كۇرەسۋدىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالارىن ازىرلەۋگە شاقىردى.
- بۇل زەرتتەۋ الەم وزەندەرىندەگى وتتەگىنىڭ جوعالۋىن ءتۇسىنۋ مەن ازايتۋ ءۇشىن اسا قاجەت نەگىز قالىپتاستىرادى. كليماتتىڭ جىلىنۋى جالعاسقان سايىن وزەندەردىڭ «تىنىسىن» قورعاۋ ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى ەڭ ۇلكەن ەكولوگيالىق سىنداردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن، - دەدى شي كۋن.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن تەڭىزدىڭ جىلىنۋى جاڭا كليماتتىق قاۋىپتەردى كۇشەيتىپ وتىرعانىن جازدىق.
ال تاجىكستانداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى ورتالىق ازيانىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىنە قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى ساراپتامانى مىنا جەردەن وقي الاسىز.