كۇلتەگىن قازاسى، ومار حايام ەسەبى، رىسقۇلوۆ پەن وزبەكالى رەفورماسى: جىل باسى-ناۋرىزعا قالاي ىعىستى
استانا. KAZINFORM - قازاقتىڭ اڭىز-ءافساناسىن اكادەميالىق دەڭگەيدە زەرتتەپ، شۋمەر، كونە قىتاي، كونە تۇركى داۋىرلەرىنەن بەرى كەلە جاتقان رۋحاني كودتاردىڭ كىلتىن تابۋعا تىرىسقان بىردەن-ءبىر عالىم - سەرىكبول قوندىباي (1968 - 2004). ول «ارعى قازاق ميفولوگياسى» دەيتىن ءتورت تومدىق ەڭبەگىنىڭ ەكىنشى كىتابىندا جىل باسى، جىل ەسەبى، امال ۇعىمدارىنا توقتالعان. بۇگىنگى مەرەكەگە وراي ميفولوگتىڭ كورىسۋ نەمەسە امال كۇنىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى پايىمدارىن ىقشامداپ ۇسىنامىز.
ماعىناسى بۇرمالانعان «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى»
ەتنوگرافتىڭ ارعىقازاق جىل ساناۋىن تۇركى ءداۋىرىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى كۇلتەگىننىڭ قايتىس بولعان داتاسىنان باستاۋى قىزىق.
سەرىكبول قوندىباي قازاقتاردىڭ جىل ساناۋ ءتاسىلى تۋرالى پايىمدارىن «ارعى قازاقتار ءۇشىن جىل باسى نەگە اقپان ايى بولعان؟» دەگەن سۇراقتان تارقاتادى.
- اتالعان اي - قىستىڭ سوڭعى ايى، سوندىقتان ونى جىل باسى دەپ ەسەپتەۋدىڭ ەشقانداي ءجونى جوق سياقتى. دەگەنمەن، بەلگىلى تاريحي جازبا قۇجاتتىڭ دەرەگى بىزگە وسىنى ايعاق ەتىپ ۇستاتىپ وتىر، ونى اينالىپ تا، بايقاماعانسىپ تا وتە المايسىڭ، - دەپ باستايدى عالىم.
سونداي-اق، ول بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن «كۇلتەگىن» جازۋىنداعى ۋاقىت كورسەتكىشتەرىنەن ىزدەيدى. تاسقا باسىلعان جىردا: «كۇلتەگىن قوي جىلىنىڭ ون جەتىسىندە ءولدى. توعىزىنشى ايدىڭ جيىرما جەتىسىندە جەرلەدىك» دەگەن ءماتىن بار. وسى داتانى قازىر قولدانىستاعى حالىقارالىق كۇنتىزبەگە سالىپ ەسەپتەگەن عالىم كۇلتەگىن ومىردەن وتكەن كۇن 731 -جىلدىڭ 17-اقپانى بولۋ كەرەك ەدى دەگەن ەسەپ كەلتىرەدى. ءبىراق تۇركىتانۋشى عۇبايدوللا ايداروۆ پەن قىتايتانۋشى، تۇركولوگ يۋري زۋيەۆ كۇلتەگىننىڭ دۇنيەدەن وتكەن كۇنىن 731 -جىلدىڭ 27-اقپانى دەپ جازعان.
- «ون جەتى» نەگە «جيىرما جەتىگە» اينالعان؟ زەرتتەۋشىلەردىڭ كورسەتكەن داتاسى دۇرىس بولعان جاعدايدا جىل باسى اقپان ايىنىڭ 10 ىنان باستالاتىن بولىپ شىعادى (10+17 =27 اقپان).
ەڭ باستىسى – 8-عاسىردىڭ باسىنداعى كوكتۇرىكتەردىڭ جىل باسى اقپان ايىنىڭ 10-كۇنىنە سايكەس كەلگەن، ال وسى داتا تۇراقتى بولدى ما، الدە ايدىڭ اقپان ايىنداعى تۋۋىنا وراي اۋىتقىپ ءجۇردى مە، ول جاعىن انىقتاۋ قاجەت-اق، - دەپ تۇيەدى عالىم.
قازاق اي مەن جىلدىڭ اۋىسۋىن اي مەن قامبار جۇلدىزىنىڭ، اي مەن ۇركەر شوعىرىنىڭ توعىسۋىنا قاراپ ەسەپتەگەنى ايقىن دۇنيە. سەرىكبول قوندىباي جەر ءوز وسىنەن اينالاتىندىقتان، اي مەن جۇلدىزدىڭ توعىسۋىنا قاراي جىل باسى تويلاناتىن داتا ىعىسىپ وتىرعانىن بولجايدى. ونىڭ ايعاعىن قىتاي كۇنتىزبەسىمەن دە، ەجەلگى شۋمەر كۇنتىزبەسىمەن دە سالىستىرا وتىرىپ، ناقتى فورمۋلامەن دالەلدەپ كەلتىرەدى.
- ال وسىنداي ەسەپتى 2003 -جىلمەن ەسەپتەپ كورسەك شە؟ قامبار «جۇلدىزى» 2003 -جىلى 12-ناۋرىزدا «باتتى». ءبىراق ءبىز بۇل جەردە: ا) جەلتوقسانداعى ەڭ قىسقا كۇننىڭ (كۇن توقىراۋدىڭ) ءدال داتاسىن، ءا) كەيبىر (كىبىسە) جىلدارعا قوسىلاتىن باسى ارتىق ءبىر كۇندى ەسەپكە الىپ وتىرعانىمىز جوق. سوندىقتان سوڭعى جىلدارعا قامبار «جۇلدىزىنىڭ» باتۋىن 10-14-ناۋرىز ارالىعىمەن تۇسپالداپ كورسەتۋگە بولادى. ەڭ باستىسى - وسى «باتۋ» كۇنى دە قامبار توعىسىنا نەگىزدەلگەن «ءبىردىڭ ايى» (14-اقپان – 15-ناۋرىز) اۋقىمىنان شىعىپ كەتپەيدى، - دەگەن ەسەپ ۇسىنادى.
ول وسىنداي ەسەپتەردى تىزە كەلىپ، ءوزى تۋعان، ءومىر بويى اڭىزى مەن ءافساناسىن زەرتتەگەن ماڭعىستاۋ ولكەسىنىڭ حالقى كورىسۋ كۇنىن ەسكىشە جىل باسى بولعاندىقتان ءالى كۇنگە ۇمىتپاي تويلاپ كەلە جاتىر دەگەن پايىم ايتادى.
- بۇل كورسەتكىشتەر ءبىزدىڭ ەسىمىزگە ماڭعىستاۋ جانە ونىمەن ىرگەلەس وبلىستارداعى قازاقتاردىڭ اتاپ جۇرگەن جىل باسى - «14-ناۋرىز - امال كۇنى نەمەسە كورىسۋ كۇنىنە» جاقىنداپ كەلەدى. مۇمكىن، ناق وسىنداي قيسىن باتىس قازاقتارىنىڭ نەلىكتەن جىل باسىن 14-ناۋرىزدا اتاپ وتەتىندىگىن تۇسىندىرەتىن شىعار، - دەپ توقتايدى.
«ارعى قازاق ميفولوگياسىنىڭ» ءتورتىنشى كىتابىندا «ۇلىس كۇنى» تۋرالى ءبىراز عىلىمي دەرەك ايتىلعان. سەرىكبول قوندىباي بۇل تۇستا «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» قازىرگى تۇسىنىكتەگى «تۇتاس ۇلتتىڭ قاستەرلى كۇنى» دەگەن جالپىلاما ماعىنادان الشاق ەكەنىن، ولىلەر رۋحىنا ءتاۋ ەتەتىن عۇرىپ داتاسى بولعانىن مەڭزەيدى. سونىمەن قاتار، ۇلىس كۇنى يران كۇنتىزبەسىنىڭ ىقپالىمەن ەسكى كۇنتىزبەدەگى اي مەن جۇلدىزدار توعىسىنا قاراي ىعىسىپ وتىراتىن ادەتىنەن اۋىتقىپ، ناقتى 21-22-ناۋرىزعا توقتاعانىن باسا ايتادى.
احات شاكارىم ۇلىنىڭ ەستەلىگى
ءدال وسىنداي پايىمدى بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى اقەدىل تويشان ۇلى Kazinform اگەنتتىگىنە وسىدان ءبىر جىل بۇرىن بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان ەدى.
- باتىستاعى امال مەرەكەسى دەپ جۋرناليستەر تاراپىنان جاڭساق، جاساندى اتاۋ قالىپتاستى. امال دەگەن مەرەكە جوق، بۇل - ءاز-ناۋرىزدىڭ جارشىسى سەكىلدى كورىسۋ كۇنى، ياعني كورىسۋ ءراسىمى. «امال كەلدى، جىل كەلدى» دەۋ وسى ايدىڭ زودياك شوقجۇلدىزىنداعى حامال دەگەن ارابشا اتىنا بايلانىستى تۋعان، - دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن.
ەتنوگرافتىڭ سوزىنشە كورىسۋ عۇرپى ورال، اقتوبەنىڭ جارىم-جارتىسىندا، اتىراۋ، ماڭعىستاۋدا ساقتالىپ قالعان. ءبىراق وسىعان قاراپ بۇل ءوڭىر-ناۋرىزدى مەزگىلىنەن ەرتە قارسى الىپ ءجۇر دەپ ايتۋعا بولمايدى. جىل باسىن قازاقتىڭ ەجەلگى كۇنتىزبەسى بويىنشا تويلاۋ ادەتى شىعىس قازاقستاندا دا بولعانىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ بالاسى احاتتىڭ ەستەلىگىنەن بايقاي الامىز.
«بۇگىن – 14-مارت، ەسكىشە 1-مارت، قازاقتىڭ جاڭا جىلى. بۇرىنعى اتى --ناۋرىز. اكەم ەكەۋمىز ساياتقورادا قۇشاقتاسىپ كورىستىك، كوجە جاسادىق» دەپ ەستەلىك قالدىرعان.
- سوندىقتان بۇل باتىستا عانا ەمەس، شىعىستا دا بولعان سالت. ال ەندى-ناۋرىز قاشان تويلانعان دەگەنگە كەلسەك، شىڭعىستاۋ قازاقتارى 14-ناۋرىزدا، باتىستا دا 14-ناۋرىزدا، شىعىس قازاقستان، مونعوليا، قىتايداعى قازاقتار 20 اقپاندا قارسى الىپ كەلگەن. ال قارقارالىداعى قازاقتار 11-ناۋرىزدا تويلاعان، باياناۋىلدا، 14-21-ناۋرىز ارالىعىندا قارسى الىپ وتىرعان. قىرعىز باۋىرلارىمىز دا 11-ناۋرىزدا قارسى العان. ەسەپشىلەر ۇستانعان كۇن قايىرۋ، اي ايىرۋ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ءار ءتۇرلى كۇندە تويلانىپ كەلگەنى شىندىق. ءبىراق بۇل - ءتول كۇنتىزبەمىزدىڭ شاتاسۋى، اداسۋى ەمەس، مادەني مۇرامىزدىڭ باي ەكەنىنىڭ كورسەتكىشى. سوندىقتان - ناۋرىزنامانى 14-ناۋرىزدان باستاۋ - وسى كۇنگە ساقتالىپ جەتكەن، كەزىندە قازاقتىڭ كوبى تۇتىنعان ەسكى جورالعىنىڭ جۇرناعى. تەك باتىس وڭىرلەردە ۇمىتىلماي كەلگەنى بولماسا، شىعىستا دا سولاي تويلانعان، - دەيدى اقەدىل تويشان ۇلى.
ول دا ۇلىس كۇنىنىڭ 21-22-ناۋرىزعا تۇراقتاۋىن يران كۇنتىزبەسىمەن بايلانىستىرادى. سەلجۇق سۇلتانى مالىك شاح ومار حايام باستاعان 8 استرونومعا ءتول كۇنتىزبە جاساپ شىعارۋعا پارمەن بەرەدى.
- ايگىلى ومار حايام كۇن مەن ءتۇن تەڭەسكەن كەزەڭدى ەسەپتەپ شىعارادى. سوندىقتان وعان دەيىن تويلانعان-ناۋرىزدى ەل «قارت-ناۋرىز» دەپ اتادى. ال ب ۇ ۇ-دا مالىك شاح ەنگىزگەن جاس-ناۋرىز تىركەلىپ وتىر، - دەيدى عالىم.
ءماشھۇر ءجۇسىپ نە دەگەن؟
اقەدىل تويشان ۇلى ايتقان «حامال» ۇعىمى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ-ناۋرىزداما حاقىنداعى جازباسىندا دا كەزدەسەدى. عۇلاما عالىم ول جازباسىندا جىل باسى نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى جاعاعا امان جەتكەن كۇننەن باستالاتىنى تۋرالى اڭىزدى وربىتە كەلىپ، استرولوگيالىق ەسەپكە جۇگىنەدى.
- سويتسە، سول كۇندە اي ەسەبىمەن ساناعاندا، «مۇحارامما» ايىنىڭ ونى ەكەن دە، جۇلدىز ەسەبىمەن ساناعاندا، كۇننىڭ حامالە (امال - س. ە. ) ءبىر ۋاجىبىنە كىرگەن كۇنى - ءبىرىنشى حامالە بولعان.
نۇح پايعامباردىڭ تۇڭعىشى - سام دەگەن بالاسى. عاراب (اراب) ، عاجام - سول سامنىڭ ۇرپاعى. بىرەۋى اي ەسەبىن ۇستاپ، جىل باسىن: «مۇحارامما» دەپ ساناپ، ونى «عاشۋرا كۇنى» دەپ، مەيرام قىلىپ ۇستاپ قالعان. بىرەۋى - عاجام جۇرتى، بۇل جۇلدىز ەسەبىن ۇستاپ: «ءبىرىنشى حامالە - جىل باسى» دەپ، مەيرام قىلىپ ۇستاپ قالعان. مۇنىڭ ۇستاپ قالعان كۇنى چيسلو ەسەبىمەن مارتتىڭ توعىزىنا ءدال كەلىپ، قىس پەن جازدىڭ اۋدارىس، توڭكەرىسىنە تۇپ-تۋرا، دالمە- ءدال شىققان. مۇنى ءبىزدىڭ قازاق: «بۇحار ەسەبى» دەيدى. بۇل ەسەپتەن ءبىزدىڭ قازاق جۇرتى ورىسقا قاراعانشا، اۋماي، جاڭىلماي ۇستاپ كەلگەن، - دەپ كەلتىرەدى.
تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بۇيرىعى
وسىنداعى «قازاق جۇرتى ورىسقا قاراعانشا» دەگەن سوزدەن شىعادى، 1920 -جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ تۇرعان تۇرار رىسقۇلوۆ 22-ناۋرىزدا-ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ تۋرالى بۇيرىق جاريالاپ، بۇل قۇجات 1926 -جىلعا دەيىن كۇشىندە بولدى.
ال ءماجھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى:
- جيىرما جەتىنشى جىلدىڭ جيىرما ەكىنشى مارتتا ءجۇرىس قىلىپ جۇرگەن جورىقشى كۇن حامالە ءبىر ۋاجىنە ەندى. ءبىرىنشى حامالە بولىپ، قويان تاققا ءمىندى، - دەپ جازادى.
قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، 1927 -جىلى زودياكتاعى توقتى- وۆەن جۇلدىزىنىڭ توعىسى 22-ناۋرىزعا ءدوپ كەلگەن دەپ تۇسىنۋگە بولادى.
«وزبەكالى جانە مادەني مايدان» كىتابىندا 1973 -جىلى تورعاي وبلىسىندا «پروۆودى رۋسسكوي زيمى» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن وتكەن - ناۋرىز مەرەكەسى دە 22-ناۋرىزعا ءدوپ كەلگەنى ايتىلعان. وزبەكالى جانىبەكوۆ 1988 -جىلى باسىن بايگەگە تىگە ءجۇرىپ - ناۋرىزدى ءتول اتىمەن، اشىق تويلاۋعا كىرىسكەن كەزدە دە وسى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 1920 -جىلعى بۇيرىعىن نەگىزگە العانعا ۇقسايدى.
بۇل ايتىلعاننىڭ ءبارى ارقىلى - ناۋرىزدىڭ داتاسىن سەرىكبول قوندىباي مەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جازىپ كەتكەن ەسكىشە كۇنتىزبەگە ساي ەتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى تىقپالاپ وتىرعان جوقپىز. 14-ناۋرىز - كورىسۋ كۇنىن جەرگىلىكتى اۋقىمداعى عانا، جالپى قازاققا ءتان ەمەس، قىسپەن قوشتاسۋدىڭ ىرىم-جورالعىسى دەپ قابىلداۋ جاڭساق ەكەنىنە دالەل ىزدەپ كوردىك.
ايتپەسە، جىل باسىن كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن شاعىندا تويلاۋ استرولوگيالىق قيسىن تۇرعىسىنان دا، قىسى التى ايعا سوزىلاتىن كەيبىر وڭىرلەردىڭ كليماتى تۇرعىسىنان دا ورىندى.
«وتباسى حرەستوماتياسى» قورىنىڭ ساراپشىسى ادىلبەك ءنابي «وزبەكالى جانە مادەني مايدان» كىتابىنا ماتەريال ىزدەپ جۇرگەن كەزدە-ناۋرىزدىڭ ورالۋ تاريحىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن تالاي ەتنوگراف پەن تاريحشىنىڭ الدىنان وتكەندەرىن، سول سۇحباتتار ارقىلى بۇرىنعى قازاقتار-ناۋرىزدى 21-22-ناۋرىزدا عانا اتاپ وتپەي، اپتالاپ تويلاعانىنا كوز جەتكىزگەنىن ايتادى.
- ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ دە «ناۋرىزداما» دەپ جازۋى - ناۋرىز مەيرامى ءبىر كۇنمەن شەكتەلىپ قالمايتىنىن كورسەتسە كەرەك. ال وسى 10 كۇنگە دەيىن جالعاساتىن مەيرامنىڭ باسىندا 14-ناۋرىزداعى كورىسۋ كۇنى تۇرعانى دا انىق. دەمەك، 14-ناۋرىز --ناۋرىزدامانىڭ اياسىنداعى كوشپەلى تۇرمىستان قالعان عۇرپى بولسا كەرەك، - دەيدى فيلولوگ.
ەسكە سالساق، بىلتىردان بەرى - ناۋرىز مەرەكەسى ەلىمىزدە «ناۋرىزناما» دەيتىن اتاۋمەن ون كۇن قاتارىنان تويلانا باستادى.
اۆتور
ەسىمجان ناقتىباي