كەدەيدىڭ كوڭىلى - احمەت اۋەزوۆتىڭ اعاسى مۇحتار تۋرالى ەستەلىگىنەن

1913 -جىلدىڭ جازعى كانيكۋلىنا اپرەلدىڭ 29- كۇنى شىقتىق. ءيا، ول كەزدە وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىسى 1- مايدان باستالاتىن- دى.مۇحتار ەكەۋمىز جىلداعى ادەتىمىزشە ەل جاقتان كولىك كۇتتىك.

 30- اپرەلدىڭ ۇلكەن ساسكە كەزىندە قوس اتتى سالت جەتەگىنە الىپ، اعامىز اعزام جەتتى. بۇرىن ەلگە ىلعي اربامەن قايتاتىن ءبىز العاشقىدا بۇعان تاڭىرقاپ قالدىق. ءبىزدىڭ بۇنىمىزدى ايتپاي-اق سەزگەن اعزام بىزبەن سالەمدەسە بەرىپ:
- نەمەنە، ۇنجىرعالارىڭ ءتۇسىپ كەتىپتى عوي. كلاستان كلاسقا كوشتىڭدەر مە؟ - دەپ ەجىكتەي سۇرادى.
مۇحتار ۇندەگەن جوق. تومەن قاراعان قالپىندا تۇرا بەردى. مەن جاۋاپ بەردىم.
- اعا، كلاستان كلاسقا كوشكەندە قانداي، العانىمىز ءتورت پەن بەس، - دەپ جاۋاپ بەردىم. بۇعان قۋانىپ قالعان اعام:
- باسە، ولار جىگىت بولىپ قالدى دەپ ەدى اۋەز اتام. جولدى وزدەرى تابادى. بازارلاپ قايتاسىڭ دەگەن ەدى. اتالارىڭ سەندەرگە ءوز بەتتەرىمەن قايتا بەرسىن دەپ تاپسىردى.
دۇكەننەن ونى-پۇنى، اۋىلعا بازارلىق الامىز دەپ جولعا تۇسكە تامان شىقتىق. اينالا كوكپەڭبەك. ەندى عانا قاۋلاي وسكەن كوك سوناۋ كوك كۇمبەزىمەن استاسىپ جاتىر. باداناداي بادىرايىپ ەربيىپ كەلە جاتقان كوك انادايدان كورگەندە تۇتاسقان قالىڭ بولادى دا، جاقىنداپ كەلسەڭ سەلدىر، قۋاڭ تارتا بەرەدى.
- مايسا كوكتىڭ قالىڭىنا بارىپ اۋناپ بوي جازايىقشى، - دەدى مۇحتار.
مەن دە مۇحتار ويىن قوستاي كەتتىم. سەمەيدەن بەس كيلومەتر جەردە «كىشى شاعىل» قىرقاسى بولۋشى ەدى. سوعان جەتسەك دەپ بەتتەپ كەلەمىز. شۇرايلى قىرقانىڭ ءبىر جەرىنەن قالىڭ وسكەن كوكمايسا تاۋىپ، ات اۋىزدىعىن الىپ ەتپەتتەپ جاتا قالعىمىز كەلىپ كەلەدى. بولجالدى جەرگە كەلىپ جەتتىك. ەن دالادا اۋناپ- قۋنادىق. سول جەردە ات شالدىرىپ، ەت پىسىرىمدەي بولدىق.
■
جول ۇزاق. ءالى الدىمىزدا سەكسەن شاقىرىم جەر باسۋىمىز كەرەك. اۋىلعا جەتە الاتىن ەمەسپىز. ەكەۋىمىزگە دە كۇدىك كىرە باستادى. «قالاي قىلامىز» دەپ ءبىر-بىرىمىزگە جالتاق-جالتاق قارادىق. كۇشىكباي اسۋى بولسا ەلۋ شاقىرىم، ودان بەرىرەك جەردە بالتاتاراق دەگەن جەر بار. شامامىز كۇن ۇياسىنا باتقانشا بالتاتاراقتان اسا الاتىن ەمەسپىز. ال، كۇشىكباي كەزەڭىنە ءتۇن جارىمىنسىز جەتە المايمىز. سوندا ەل قايدا، سۋ قايدا. ءبورىلى ءالى ۇزاق جاتىر. وسىنى ويلاپ كەپ مۇحتار ەكەۋمىز اقىلداسىپ الدىق.
ەس بىلگەلى بۇل جولمەن تالاي جۇرگەنبىز، ەلگە جەتە الماي جولداعى اۋىلدارعا قونعانىمىز دا بار. سونداعى بالتاتاراقتاعى تۇسەتىنىمىز - ۋاق مۇرىنباي قاريانىڭ ءۇيى بولاتىن. مۇرىنبايدىڭ تۇرمىسى ناشار، جوق-جۇقانا كىسى ەدى. ايەلى دە سالدىر-سالاق، ىدىس-اياعى تازا بولمايتىن. وتكەن جىلى اتام اۋەز ەكەۋمىز وسى مۇرىنبايدىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ، قوناق بولعانىمىز بار. سوندا اتام بىلاي دەگەن ەدى:
- احمەت، بۇل ءۇيدىڭ اسىنا ەمەس، نيەتىنە تۇسەمىن، - دەپ ەدى.
مۇرىنباي ۇيىنە ەكىنشى جاعىنان قونىپ جاتۋعا ءيىنى جوق. كورپە-توسەگى دە جوق. ال ونىڭ كورشىسى نۇرتازا دەگەن بار. ونىڭ ايەلى اقىن كوكبايدىڭ پىسىق قىزدارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. بۇگىنگى ءبىزدىڭ تۇسەتىنىمىز، قوناتىنىمىز سول بولۋعا ءتيىس. قونۋعا قولايلى ءۇي سول. مەن بۇل ويىمدى مۇحتارعا ايتتىم. ول شوشىپ ءتۇسىپ:
- سەن ونى، نۇرتازانى قوي. كورپەسى تازا دەپ قىزىقپا. قانشا ايتقانمەن قۋاڭ ساۋداگەر عوي. ونان- داعى مىنا مۇرىنبايدىڭ ايەلى اشىتقان بيداي كوجەگە ءبىر تويسام دەپ كەلەمىن. كانە، اتقا مىنەيىك، سوعان جەتەيىك. سوسىنعىسىن كورە جاتارمىز، - دەدى.
اۋىل كوجەسىن، اعارعان دەگەندى ەكەۋمىزدىڭ دە ساعىنعانىمىز انىق. ەنتەلەپ ءجۇرىپ كۇن باتا مۇرىنبايدىكىنە ىلىكتىك. ءوزى ەسىك الدىندا تۇر ەكەن.
- وۋ، قوجاكەمنىڭ بالالارى كەلىپ قاپتى عوي. كانە، اتتان تۇسىڭدەر، شىراقتارىم، - دەپ قاۋپالاقتاپ قالدى مۇرىنباي.
- ءوي، قاتىن، قاتقان-قۇتقان بىردەڭەڭ بولسا قازان كوتەر.
مۇرىنبايدىڭ مۇنىسىنا ءسۇيسىنىپ قالدىق. كەدەيدىڭ ءوزى قاشاننان-اق جومارت كەلەدى عوي. ۇيگە دە كىردىك. مۇحتاردىڭ سوندا دا ۇياڭ، ۇيالشاق قالىبى بولاتىن. وتىرعاننان مەنى تۇرتكىلەي باستادى:
- اشىعان كوجە سۇراشى، - دەدى.
- جەڭگەي، بىزگە سىيىڭىزدىڭ الدى بولسىن، ءبىز اقسىراپ كەلەمىز، بار بولسا ءبىر-ءبىر توستاعان اشىعان كوجە بەرسەڭىز، - دەدىم.
- ويباي، قاتىن، قۇيا كور، - مۇرىنباي شومىشكە قاراي جۇگىردى.
الاسا بويلى، كويلەگىنىڭ ەتەگى توبىعىنا تۇسكەن قاراتورى، ورتا جاستاعى قاتىن شابانداۋ قيمىلداپ بارىپ اناداي پەش تۇبىندە تۇرعان، اۋزى شيكى تەرىمەن وراعان كەسپەكشەدەن اعاش وجاۋمەن ارالاستىرىپ، ۇلكەن سارى اياققا تولتىرا كوجە قۇيدى. مەن مۇحتاردان ۇيگە بۇرىن كىرىپ، ءتور جاققا وتىرعانمىن. سارى اياقتى مۇرىنباي الدىمەن ماعان ۇسىندى. سارى اياقتى قولىما الىپ، اۋزىما تامان اكەلە بەرسەم، الگى اياقتىڭ ءىشىنىڭ وڭەزى مەن سىرتىنىڭ كىرى ءبىر ەلى ەكەن. جۇرەگىم تىتىركەنگەندەي بولىپ، سارى تاباقتى ەرنىمە تاقادىم دا، مۇحتارعا ۇستاتا قويدىم. مۇحتار سارى اياقتى قولىنا الا سالدى دا، ەشنارسەگە قاراعان جوق، سىمىرە بەردى، سىمىرە بەردى. مەن سو ساتتە مۇحتاردىڭ سانىنان ەكى-ءۇش رەت ءتۇرتىپ تە قويدىم. جيىركەنىپ، ۇشىنىپ اۋىرىپ قالا ما دەيمىن. ونى ايتۋعا مۇرشا جوق. قاس-قاباعىمىزعا قاراپ مۇرىنباي وتىر. ەكى-ءۇش دەم الدى دا، مۇحتار اياقتى بوساتىپ، مۇرىنبايدىڭ قولىنا بەردى. قالتاسىنان بەت ورامالىن الىپ، اۋزى-باسىن ءسۇرتتى دە:
- ءبىر راحاتتاندىم- اۋ، قانداي ءتاتتى كوجە ەدى! - دەدى.
سو ساتتە مۇرىنباي شارۋا قامىمەن تىسقا شىعىپ كەتتى. مۇحتارعا ىزام كەلىپ:
- سەن جۇتتان كەلگەننەن ساۋمىسىڭ. نە بايقادىڭ؟ - دەدىم.
- نە بايقايىن، وسىنشاما ءتاتتى كوجەنى سەنىڭ ىشپەگەنىڭ قالاي؟ - دەپ رەنىش ءبىلدىردى.
- وي، سەن سارى اياقتىڭ ءىشى-سىرتىنا قارادىڭ با؟ ءوزى نەشە كۇنگى بورسىعان كوجە عوي، مەن سول ءۇشىن ىشپەدىم.
- ءبالى، بوق جەپسىڭ، - دەدى دە قيسايىپ جاتا كەتتى. - ماعان وسىنداي كوجەنى تاۋىپ بەرە بەرسەڭ بولعانى.
مەن ءتىل قاتقانىم جوق. تەرىس قاراپ، قيسايىپ جانتايا كەتتىم. بىردە مۇحتار ەڭسەسىن كوتەرىپ وتىردى دا:
- احا! - دەدى. - شىركىن، كەدەيدىڭ كوڭىلىن ايت! دارقان دۇنيە عوي. مەن بورسىعان كوجەدەن قالاي جەركەنەيىن، ول مۇرىنباي اقساقالدىڭ بىزگە دەگەن ادال نيەتى ەمەس پە؟!
مۇحتاردىڭ بۇل سوزىنە قۇلاق اسقانىم جوق. «وسى كىمنىڭ قادىرىن بىلمەك. ۇيالعان تەك تۇرماستىڭ كەرى عوي»، - دەپ ىشتەي ايتتىم دا، ءۇنسىز قالدىم.
■
... ەرتەڭىنە تۇستە كۇشىكباي بۇلاعىنىڭ باسىندا اۋناپ جاتىپ، كۇن باتار الدىندا بورلىدەگى قىستاۋداعى ۇيگە كەلدىك. جولدا كەلە جاتقانداعى اڭگىمەمىز بورسىعان كوجە بولدى.
- بورسىعان بيداي كوجە تاراپ بولدى ما؟ - دەپ مۇحتاردى ىزا بولعانشا مازاق قىلامىن. سونداعى ونىڭ ماعان ايتاتىنى:
- ءوزى ىشپەگەن سوڭ، ىشكەندى كورە المايدى. ىزا بوپ ايتادى، - دەپ قىزاراقتاپ قالادى.
سول كۇنى كۇلە-كۇلە اۋىلعا دا جەتتىك. كەلگەن بويدا توقام (مەنىڭ انام ساقىشتى مۇحتار توقا دەپ اتايتىن) ازىرلەگەن قۋىرداققا باس قويدىق. داستارقان ۇستىندە بورسىعان كوجەسى بويىنا تاراعان مۇحتار جان-جاعىنا قارايتىن ەمەس. ونىڭ قىمسىنىپ، وزىنەن-ءوزىنىڭ قىسىلىپ وتىرعان جايى بار. مەن ونى سەزە قويدىم دا اۋەز اتاما بورسىعان كوجە جايىن اڭگىمەلەپ بەردىم.
مەن اڭگىمە ايتىپ وتىرعاندا مۇحتاردىڭ ەكى بەتىنىڭ ۇشى قىزارىپ، تومەن قاراپ وتىردى. مۇنى، مۇحتاردىڭ ۇيالىپ وتىرعانىن كورگەن اتام مەنىڭ بەتىمنەن قاققان جوق. «ايتا بەر، قالقام!» دەدى. سويلەپ ۇيرەنسىن دەگەن بولسا كەرەك، زەيىن ساپ تىڭداپ وتىردى. اڭگىمە دە اياقتالدى. سوندا اۋەز اتام:
- مۇحتارجان بىلەدى، - دەدى. - تاقۋا ساۋداگەردىڭ جال-جاياسىن جەپ، مايىن ىشكەنشە، پەيىلى كەڭ مومىننىڭ قاتىقسىز قارا كوجەسىن ىشكەن ارتىق.
اتام كۇلگەن جوق. سابىر ساقتاپ، ويلى سويلەدى. ماناعى مۇحتاردىڭ مۇرىنباي ۇيىندە ايتقان پىكىرىنە قوسىلىپ كەتتى. سونى اڭعاردىم دا، مۇحتارعا قاراسام، قوي كوزى كۇلىم قاعىپ، اق نيەتىن ۇشىرىپ وتىر ەكەن.