بۇل سوعىس رەسەيلىك ەكونوميكانىڭ قۇردىمعا كەتۋىن جەدەلدەتىپ، ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن بارىنشا تومەندەتىپ جىبەردى، دەپ جازادى Ertenmedia.kz.
وسى ۋاقىت ىشىندە رەسەي ناتومەن شەكاراسىن ەكى ەسەگە دەيىن ۇزارتىپ الدى: بۇرىن 1, 2 مىڭ شاقىرىم بولسا، قازىر ول 2, 6 مىڭ شاقىرىمعا جەتتى. قازىر اليانس شەكاراسى اركتيكادان بالتىق تەڭىزىنە دەيىن سوزىلىپ، سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى ناتو نىڭ ATACMS زىمىراندارىنىڭ تىكەلەي نىساناسىنا اينالدى.
ەكىنشى جاعىنان رەسەي مۇناي-گاز ەكسپورتى بويىنشا پرەميۋم نارىق سانالاتىن ەۋروپادان ايرىلدى. وسى ارقىلى رەسەيدىڭ ەكونوميكاسى، تەحنولوگياسى جانە قورعانىس سالاسى تولىقتاي قىتايعا تاۋەلدى بولىپ شىعا كەلدى.
ۆاشينگتونداعى ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى 2026-جىلدىڭ قاڭتارىنداعى تالداۋىندا رەسەيدىڭ سوعىس باستالعالى بەرى ايتارلىقتاي تەرريتوريالىق جەتىستىككە قول جەتكىزبەي، كەرىسىنشە، اسكەري-ەكونوميكالىق قۋاتىن جوعالتقانىن اتاپ ءوتتى.
رەسەيدىڭ گەوساياسي كارتاسى قالاي كۇيرەدى؟
دەگەنمەن، رەسەيدىڭ گەوساياسي قاتەلىكتەرى تەك باتىس پەن قىتاي باعىتىندا عانا ەمەس. قازىر ونىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىندا، اسىرەسە كاۆكاز ايماعىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر.
مىسالى، 2025-جىلعى 22-شىلدەدە تۇركيا مەن ازەربايجان قورعانىس مينيسترلەرى اسكەري قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. كەلەسى كۇنى-اق تۇركيانىڭ ىقپالدى باسىلىمى Yeni Şafak «رەسەيدەن كەلۋى مۇمكىن قاۋىپكە قارسى ازەربايجانعا تۇرىك اسكەرىن كىرگىزۋ قاجەت» دەگەن ۇسىنىستى اشىق كوتەردى.
ال ازەربايجان بيلىگىنە جاقىن سانالاتىن Caliber باسىلىمى ناتو اسكەرىن رەسەي شەكاراسى ماڭىنداعى حاچماز اۋدانىندا ورنالاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاريالادى. ءدال وسىنداي يدەيانى Minval باسىلىمى دا قولدادى. بۇل باستامالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ كەلىسىمىمەن شىققانى ايقىن بايقالادى.
سوڭعى جىلدارى ازەربايجان ارمياسىنىڭ تۇركيا ۇلگىسى بويىنشا قايتا قۇرىلۋى، بىرلەسكەن اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلار مەن قورعانىس دوكتريناسىنىڭ ورتاقتاسۋى تۇركيانىڭ كاۆكازدا مىقتاپ ورنىققانىنىڭ دالەلى.
ياعني تۇركيا قازىر وڭتۇستىك كاۆكازدى تولىق باقىلاۋعا الىپ، كاسپي تەڭىزىندەگى ماڭىزدى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا يە بولدى. بۇل ايماق تۇركيانىڭ ورتالىق ازياعا قاراي كەڭەيۋىنە جول اشاتىن ستراتەگيالىق پلاتسدارم.
وسىلايشا، عاسىرلار بويى وڭتۇستىك شەكاراسىن قاۋىپسىز ۇستاۋعا تىرىسقان رەسەي ءۇشىن بۇل جاعداي ۇلكەن گەوساياسي اپاتقا اينالدى. بۇل، ءتىپتى، كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىنان دا اۋىر سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن.
سانكت-پەتەربۋرگتەن كاسپيگە دەيىن
تاريحي مىسال رەتىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى ەسكە الۋعا بولادى. ەگەر سول كەزدە تۇركيا گەرمانيانىڭ وداقتاسى رەتىندە كاۆكازعا شابۋىل جاساعاندا، نەمىستەر مەن تۇرىكتەر بىرلەسىپ، كاۆكاز ارقىلى ستالينگرادقا جەتىپ، قىزىل ارميانى كەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتەر ەدى. بۇل نەمىستەردىڭ كاۆكاز مۇنايىنا قول جەتكىزۋىنە جانە سوعىس بارىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋىنە جول اشاتىن ەدى.
بۇگىنگى كۇنى تۇركيا ءدال سول رەسۋرستارعا ەشقانداي سوعىسسىز-اق قول جەتكىزىپ وتىر. ازەربايجان ارقىلى كاۆكاز مۇناي-گاز قورىن ءوز باقىلاۋىنا الدى. ال رەسەي بولسا بۇل ايماقتاعى ءداستۇرلى وداقتاسى ارمەنيادان دا ايىرىلعالى تۇر. ويتكەنى 2025-جىلدىڭ تامىزىندا ۆاشينگتوندا ارمەنيا مەن ازەربايجاننىڭ بەيبىت دەكلاراتسياعا قول قويۋى وڭىردە تۇرىك ىقپالىنىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتەدى.
قازىر ارمەنيا مەن ازەربايجان ءبىر-بىرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتىپ، ناحيچيەۆان ارقىلى كولىك ءدالىزىن اشۋعا دايىندالىپ جاتىر. بۇل ارمەنيانىڭ رەسەي ىقپالىنان الشاقتاۋىنا الىپ كەلەدى، ال تۇركيا بولسا بۇل پروتسەستى قۋانا قولداۋدا.
رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تاريحى ءۇش عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ۇزدىكسىز سوعىستار مەن تەكەتىرەستەر تاريحى دەسەك بولادى. 1568-1918-جىلدار ارالىعىندا رەسەي مەن تۇركيا جالپى العاندا 69 جىل بويى سوعىس جاعدايىندا بولعان. ءاربىر سوعىستىڭ اراسىنداعى ءۇزىلىس نەبارى 25 جىلدى قۇراعان ەكەن. سوندىقتان رەسەي-تۇركيا تەكەتىرەسىن ءبىر عانا ۇزاق سوعىس دەپ باعالاۋعا دا بولادى.
بۇرىن بۇل ۇزاق سوعىس وسمان يمپەرياسىنىڭ جەڭىلىسىمەن اياقتالعان بولسا، قازىر جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرىپ وتىر. بۇگىندە تۇركيا وسى تاريحي تەكەتىرەستىڭ جەڭىمپازى رەتىندە كورىنەدى. وسى تۇستا تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ 2025-جىلعى قازاندا ازەربايجاندا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى سامميتىندە ايتقان سوزىنە نازار اۋدارعان ءجون:
- تۇركيا وڭتۇستىك كاۆكازداعى پروتسەستەردى باقىلاپ قانا قويمايدى، ول ايماقتا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا دايىن، - دەدى.
شىندىعىندا تۇركيا سيرياداعى پوزيتسياسىن كۇشەيتىپ، اسااد رەجيمى قۇلاعان سوڭ بۇل ەلدەن رەسەي ىقپالىن ىعىستىرىپ شىعاردى. سونىمەن بىرگە ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدا جانە ەنەرگەتيكالىق ترانزيت جولدارىن ءوز باقىلاۋىنا الۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبىر مىسالى ترامپ ۇسىنعان «حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن دامۋ باعىتى» («TRIPP» جوباسى).
قىسقاسى، تۇركيا تەك وڭتۇستىك كاۆكازدا عانا ەمەس، تاياۋ شىعىستىڭ تۇتاس ايماعىندا شەشۋشى ويىنشىعا اينالدى.
رەسەي ۋكرايناعا قارسى قيسىنسىز سوعىسىن جالعاستىرا بەرسە، الداعى ۋاقىتتا ودان دا جاعىمسىز گەوساياسي «توسىن سىيلارعا» تاپ بولارى انىق.