ەلورداداعى №9-قالالىق ەمحانانىڭ جالپى تاجىريبە دارىگەرى اسەل قاراسايەۆانىڭ سوزىنشە، سۋىق مەزگىلدەردە، اسىرەسە قىستا اياق-قولدى عانا ەمەس، باستى دا سۋىقتان قورعاۋ ماڭىزدى.
- باس كيىمسىز كوشەگە شىعۋ ادام اعزاسىنا ءبىرقاتار فيزيولوگيالىق وزگەرىستەر اكەلەدى. سەبەبى، سۋىقتا اعزا جىلۋدى جوعالتپاۋ ءۇشىن قان تامىرلارىن تارىلتادى، تەرى مەن باستىڭ سىرتقى بولىكتەرىنە باراتىن قان اينالىمى ازايادى. ادام دەنەدەگى جىلۋدى جوعالتا باستايدى. ەگەر اعزا جوعالتقان جىلۋىن قالپىنا كەلتىرە الماسا، دەنە تەمپەراتۋراسى تومەندەي باستايدى. دەنە تەمپەراتۋراسىنىڭ تومەندەۋىنەن دەنە قاتتى قالتىرايدى، ادام السىرەپ، تەز شارشايدى، قوزعالىس ۇيلەسىمدىلىگى بۇزىلادى. ويلاۋ قابىلەتى تومەندەيدى، اۋىر جاعدايدا ادام ەسىنەن تانىپ قالادى. قاتتى جەل مەن اياز كەزىندە، قۇلاق، ماڭداي، ساماي جانە باس تەرىسى تەز توڭادى. قۇلاقتىڭ تەرىاستى ماي قاباتى جۇقا بولعاندىقتان قىزارۋ، شانشۋ، ۇيۋ، تەرىنىڭ بوزارۋى، سەزىمتالدىقتىڭ تومەندەۋ بەلگىلەرى بايقالادى. اۋىر جاعدايدا ۇسىك پايدا بولادى، - دەيدى دارىگەر.
سونىمەن قاتار، سۋىق اۋا سالدارىنان مۇرىننىڭ شىرىشتى قاباتى تىتىركەنىپ، مۇرىننان سۋ اعۋ، بىتەلۋ سياقتى بەلگىلەر كۇشەيەدى. تىنىس الۋ جولدارىنىڭ قورعانىس جۇيەسى تومەندەپ، ءتۇرلى ينفەكتسيالىق قوزدىرعىشتاردى قابىلداۋ ءقاۋپى ارتادى. سونىڭ كەسىرىنەن باكتەريالىق نەمەسە ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردان تۋىندايتىن قابىنۋ اۋرۋلارى پايدا بولادى. اتاپ ايتقاندا، ولار:
رينيت - مۇرىننىڭ شىرىشتى قاباتىنىڭ قابىنۋى؛
سينۋسيت - مۇرىن ماڭى قۋىستارىنىڭ قابىنۋى؛
وتيت - قۇلاقتىڭ قابىنۋى؛
مەنينگيت - ميدىڭ جۇمساق قابىعىنىڭ قابىنۋى.
ودان بولەك، حالىق اراسىندا كەڭ جايىلعان دەرتتەردىڭ ءبىرى - گايموريت. اسەل قاراسايەۆانىڭ تۇسىندىرۋىنشە، گايموريت - جوعارعى جاق سۇيەگىندەگى گايمور قۋىستارى شىرىشتى قاباتىنىڭ قابىنۋىنان بولاتىن سينۋسيتتىڭ ءبىر ءتۇرى. قالىپتى جاعدايدا مۇرىن قۋىسى مەن قوسالقى قويناۋلاردىڭ شىرىشتى قاباتى شىرىش ءبولىپ، تىنىس الۋ جولدارىنا تۇسكەن شاڭ-توزاڭ مەن ميكروورگانيزمدەردى سىرتقا شىعارۋعا كومەكتەسەدى. ال قابىنۋ كەزىندە شىرىشتى قابات ىسىنەدى، قويناۋلاردىڭ مۇرىن قۋىسىمەن بايلانىساتىن تەسىكتەرى تارىلىپ، شىرىشتى ءبولىندىنىڭ سىرتقا شىعۋى قيىندايدى. قۋىستاردا قابىنۋ ءۇردىسى اسقىنادى. ناتيجەسىندە، مۇرىن بىتەلىپ، بەت تۇسى اۋىرادى جانە ءيىس سەزۋ تومەندەپ، مۇرىننان سۇيىقتىق اعادى.
- كۇن سۋىقتا باس كيىمسىز ءجۇرۋ - دەنساۋلىققا نەمقۇرايلى قاراۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. اسىرەسە، قاتتى ايازدا، جەلدى كۇندەرى باس كيىمسىز ءجۇرۋ قۇلاق پەن باس تەرىسىنىڭ ۇسۋىنە، باس اۋرۋىنا جانە اعزانىڭ توڭۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. باس كيىم كيۋ - اۋرۋدان ساقتانۋدىڭ قاراپايىم ءارى ماڭىزدى جولى. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن حالىق دانالىعى بار. سوندىقتان قىستا ساننەن بۇرىن دەنساۋلىقتى ويلاپ، باس كيىم كيۋدى ۇمىتپاعان ابزال، - دەپ كەڭەس بەردى دارىگەر.