جىلقى جىلىنىڭ ماڭىزى قانداي
استانا. KAZINFORM - شىعىس كۇنتىزبەسى بويىنشا 2026 -جىل - جىلقى جىلى. ول تاريحتا قانداي وقيعالارمەن ەستە قالدى جانە ەل ءۇشىن نەسىمەن ەرەكشە؟ ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا تاقىرىپتى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى زەردەلەدى.
تاريحي وقيعالار
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جىلقى جىلىنا قاتىستى تۇسىنىكتەردىڭ قالىپتاسۋىنا تاريحي وقيعالار اسەر ەتكەن. ماسەلەن، كەي دەرەكتەردە بۇل كەزەڭ شىڭعىس حاننىڭ ورتا ازياعا جاساعان جورىقتارىمەن تۇسپا- تۇس كەلەتىنى ايتىلادى. بۇدان بولەك، بايىرعى جۇرت ساۋدا-ساتتىق پەن كوشى-قون سياقتى ماڭىزدى شارۋالاردى ءدال وسى جىلعا جوسپارلاعان.
- قازاقتا «جىلقى جىلى الدىڭدا» دەگەن ماقال بار. ول ەكى ءتۇرلى ماعىنادا ايتىلعان. وزگەرىستەرگە تولى بولۋى ىقتيمال. جاڭالىق، جاقسىلىق بولۋى مۇمكىن، - دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى.
بۇل سەنىمنىڭ تامىرى قازاق دالاسىنىڭ كونە تاريحىمەن دە ساباقتاس. ويتكەنى، قازاقستان - جىلقى العاش قولعا ۇيرەتىلگەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى. سولتۇستىك قازاقستانداعى بوتاي مادەنيەتى (ب. ز. د. 3700-3100 -جىلدار) جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەيدى. جىلقىنىڭ ارقاسىندا كوشپەندىلەر الىس قاشىقتىقتاردى باعىندىرىپ، اسكەري ۇستەمدىككە جەتتى.
تىكەلەي جىلقى جىلىمەن سايكەس كەلمەسە دە، تاريحتا وسى كەزەڭدەرمەن قاباتتاسىپ جاتقان ماڭىزدى وقيعالار از ەمەس. ماسەلەن، 1870 -جىلى «تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ» گازەتى جارىق كوردى. 1930 -جىلى تۇركسىب تەمىرجولى اشىلىپ، ەل اۋماعىندا تۇڭعىش رەت اۋە قاتىناسى ورنادى. ال 1990 -جىلى ەكونوميكانى نارىقتىق قاتىناستارعا نەگىزدەيتىن زاڭدار قابىلدانسا، 2002 -جىلى تۇركىستاندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايى ءوتىپ، استانادا «بايتەرەك» مونۋمەنتى بوي كوتەردى.
ءداستۇر مەن ىرىمدار
سونىمەن قاتار جىلقى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندە ايرىقشا ورىن العان. سىيلى قوناققا ات مىنگىزۋ، كۇيەۋ جىگىتتىڭ قالىڭدىق الۋىنا العاش بارعانىندا ات بايلاۋ، سوعىستا جاۋ قورشاۋىندا قالعان قولباسشىعا ات سۇيەك بەرىپ قۇتقارۋ سياقتى داستۇرلەر جىلقىنىڭ تەك كولىك ەمەس، الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ سيمۆولى بولعانىن كورسەتەدى. «اتقامىنەر»، «اتقوسشى»، «اتشابار» سياقتى لاۋازىم اتاۋلارىنىڭ ءوزى ونىڭ قوعامداعى ءرولىن اڭعارتادى.
قازاق جىلقىسىنا ارنالعان تۇڭعىش پورتال - Argymaq.kz سايتىنىڭ باس رەداكتورى ەرجان جاۋبايدىڭ ايتۋىنشا، جىلقىعا قاتىستى ىرىم-تىيىمدار حالىق ومىرىندە ەرەكشە ورىن الادى.
- انانىڭ قۇرساعىنان باستاپ و دۇنيەگە دەيىن جىلقىعا قاتىستى تىيىمدارمەن وسەمىز. مىسالى، بوساناتىن ايەلدىڭ تولعاعىن جەڭىلدەتۋگە ارنالعان «جىلقى دەمى» دەگەن ءداستۇر بار. شاپقىلاپ كەلگەن جىلقىنىڭ ءيىسىن، دەمىن يىسكەتەدى. جاڭا تۋعان بالانى اتاقتى ادامداردىڭ ۇزەڭگىسىنەن وتكىزگەن. بۇل - بالا ابىرويلى ازامات بولسىن دەگەن نيەتتەن تۋعان ءداستۇر، - دەيدى ول.
جۋرناليست كەلتىرگەن دەرەكتەر جىلقىنىڭ قازاق دۇنيەتانىمىنداعى ورنىن تاعى ءبىر قىرىنان كورسەتەدى.
- تۇركىتەكتىلەردىڭ قۇيىمشاعىنىڭ ۇستىندە، جاڭا تۋعان سابيدە كوك تاڭبا بولادى. كوبىنە ونى پەرىشتە قاققان دەپ تۇسىندىرەدى، كەيدە تۇلپاردىڭ ءىزى دەپ سانايدى. اتقا مىنۋگە جاراعان كەزدە بالاعا ارنالعان ارنايى قاۋىپسىز ەر-توقىم - اشامايعا مىنگىزۋ، سۇندەت اتىنا وتىرعىزۋ سياقتى داستۇرلەر بار. قازاقتا «بالاڭ ىنجىق بولسا، جىلقى باققىز، بالاڭ تەنتەك بولسا، قوي باققىز» دەگەن ماقال بار. ول دا اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن دارىپتەيدى، - دەيدى سپيكەر.
قازاق ۇعىمىندا جىلقى كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ بولىگى عانا ەمەس، ءومىر جولىمەن ساباقتاس قاسيەتتى جانۋار سانالعان.
- ارحەولوگيالىق قورىمدار، اسىرەسە بەرەل مەن ەسىك قورىمدارى وعان دالەل بولا الادى. بۇرىن باتىرلار مەن اۋقاتتى ادامداردى جەرلەۋ كەزىندە جىلقىنى قاتار جەرلەگەن. ول بۇل دۇنيەدە جىلقى ادال قىزمەت ەتكەندىكتەن، و دۇنيەدە دە سەرىك بولسىن دەگەن نانىم- سەنىممەن بايلانىستى، - دەيدى ول.
بۇعان قوسا 1930، 1942، 1954، 1966، 1978، 1990، 2002 -جىلقى جىلىندا تۋعاندار بيىل مۇشەل جاسقا تولادى. مۇشەلدەن مۇشەلگە وتەتىن ارالىقتاعى جاس ادامعا قاۋىپ-قاتەر جاقىندايتىن، ءتان مەن جاننىڭ وزگەرىسكە ۇشىرايتىن كەزەڭى دەپ ەسەپتەلگەن. قاريالار مۇشەل جاسقا تولعان ادام سۇيىكتى كيىمىن بىرەۋگە بەرسە، كەلەر جىلعا اماندىقپەن وتەدى دەيدى. ال جىلقى جىلى تۋعاندارعا بۇل جىلى جىلقىنى باۋىزداۋعا بولمايدى.
جىلقى جىلى دۇنيەگە كەلگەن تۇلعالار
وسى جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇلى تۇلعالارعا نازار اۋدارساق، جىلقى جىلىنىڭ قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىندە ايرىقشا ءىز قالدىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك، قازاقتىڭ داڭقتى باتىرى قابانباي (ەراسىل) دا جىلقى جىلى تۋعان. سول سياقتى قازاقتىڭ جىر الىبى جامبىل جابايەۆ تا وسى جىلى دۇنيەگە كەلگەن.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى - ساكەن سەيفۋللين، بەيىمبەت مايلين جانە ءىلياس جانسۇگىروۆ تە جىلقى جىلى دۇنيەگە كەلگەن تۇلعالار. ۇلتتىق ونەر مەن مادەنيەت تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان شەرتپە كۇي شەبەرى تولەگەن مومبەكوۆ، «قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى» اتانعان ءشامشى قالداياقوۆ، جازۋشى ءارى قوعام قايراتكەرى ءانۋار ءالىمجانوۆ، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تورەگەلدى شارمانوۆ تا وسى جىلى تۋعان.
سونداي-اق قازاق رۋحانياتى مەن ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان جازۋشى-دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ، قالامگەر دۇكەنباي دوسجانوۆ، ۇلتتىق مۇرانى زەرتتەگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك، حالىق جازۋشىسى مۇحتار شاحانوۆ پەن قوعام قايراتكەرى تولەن ابدىك - ءتورت تۇلىك تورەسىنىڭ جىلى تۋعان ازاماتتار. تاەكۆوندو سپورتىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقان مۇستافا وزتۇرىك تە جىلقى جىلى دۇنيەگە كەلگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى.
ولاردىڭ ءومىر جولى جەڭىل بولماعان. كەيبىرى زۇلمات زاماننىڭ قىسپاعىن سەزسە، كەيبىرى ادىلەتسىزدىككە ۇشىراعان، كەيبىرى ءوز داۋىرىنەن وزا تۋعانى ءۇشىن قۋدالانعان. الايدا ولار ۇستانىمىنان ەشقاشان باس تارتپاعان. بۇل - جىلقى جىلىنىڭ تابيعاتىنا ءتان قاسيەت.
جۇلدىزشىلار جورامالى
جۇلدىزشىلاردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك، جىل تىنىش، ءبىراق ماڭىزدى وزگەرىستەرگە تولى بولماق.
- جىلدىڭ ستيحياسى - وت. ول - جىلدامدىقتىڭ، قوزعالىستىڭ، پروگرەستىڭ سيمۆولى. سوندىقتان بيىل بارلىق سالا قارقىندى داميدى، - دەيدى نۋمەرولوگ ايمان جەتپىسبايەۆا.
سونىمەن قاتار جىل رەفورمالاردى ىسكە قوسۋعا جانە جاڭا باسقارۋ ۇلگىلەرىن ەنگىزۋگە قولايلى كەزەڭ.
- بۇل ۋاقىتتا ماڭىزدى كونتسەپتسيالار مەن ستراتەگيالار قابىلدانۋى مۇمكىن. ەكونوميكا ءۇشىن جىل قايتا قۇرىلىمداۋ جىلى بولىپ سانالادى. قارجى سالاسىندا بەلسەندىلىك كۇشەيەدى، ال بيزنەس ءۇشىن جاڭا جوبالاردى باستاۋ ءتيىمدى بولادى، - دەپ ءتۇسىندىردى نۋمەرولوگ.
ونىڭ ايتۋىنشا، وت ستيحياسىن كوتەرەتىن جاندارعا، ياعني 1966-1967، 1976-1977، 1986-1987، 1996-1997، 2006-2007 -جىلدارى تۋعاندارعا جىل ءساتتى بولادى. سونىمەن قاتار تۋعان كۇن مەن ايدىڭ قوسىندىسى 1، 5، 6 نەمەسە 8 شىققان ادامدار ءۇشىن دە بۇل جىل قولايلى.
- ادامداردىڭ كوبىسى تارتىپكە كەلەدى. ەڭبەكقور ادام اقشانىڭ قادىرىن بىلەدى، قارجىلىق ساۋاتتىلىق ارتادى، كوپتەگەن ادامنىڭ كرەديتى ازايادى، - دەيدى نۋمەرولوگ.
سونداي-اق بيىل عالىمدار مەن IT ماماندارى وزدەرىن كورسەتە الادى. جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋ قارقىندى داميدى. وسىلايشا، وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا، وزگەرىستەر لەگى اۋقىمدى بولماق.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول التايەۆ ەلىمىزدە «تۇلپار كۇنىن» بەلگىلەۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
اۆتور
ءمولدىر سنادين