جەرىك استىڭ سىرى: ىرىم با، الدە پسيحولوگيا ما؟
استانا. قازاقپارات – قازاقتا جەرىكتىككە قاتىستى ءتۇرلى ىرىم بار. كەيبىرى بەتىندە ميميكالىق شۇڭقىرى بار بالانى «جەرىك اسى قانباعان بالا» دەپ جاتادى. جالپى، جەرىك استى قالاي اكەلۋ كەرەك، ونىڭ قانداي ءتۇرى بار؟
«قۇرساق شاشۋدىڭ» استارىندا نە جاتىر؟
ەتنوگراف تۇرار ساتتار قىزىنىڭ ايتۋىنشا، بويىنا بالا بىتكەن كەلىنشەكتىڭ تاماققا زاۋقى سوقپاي، جەرىك بولادى. ونى «يتجەرىك» دەپ اتاعان. كەلىننىڭ اياعى اۋىرلىعىن بىلگەن ەنەسى قۋانىپ، «قۇرساق شاشۋ» تويىن جاساعان. ماقساتى - قۋانىشىن اتاپ ءوتۋ، جۇكتى كەلىنشەكتىڭ كۇتىمىنە نازار اۋدارۋ. دۇنيەگە كەلەر سابيگە قامقورلىق جاساۋ. كوپتى كورگەن انالار، ابىسىن-اجىندارى اقىل-كەڭەس ايتىپ، باتاسىن بەرگەن، بىلگەنىمەن ءبولىسىپ، كوڭىلىن اۋلاعان.
ال اياعى اۋىر كەلىنشەك ايلاپ، اپتالاپ جەرىگى باسىلماي، ۇزاق ۋاقىت ءبىر اسقا اڭسارى اۋسا، مۇنى «سوزىلمالى جەرىكتىك» دەپ اتاعان. جۇكتى ايەلدىڭ كۇنىنە بىرنەشە تاعامعا اڭسارى اۋعانىن «قوس جەرىكتىك» نەمەسە «جۇپ جەرىكتىك» دەگەن ەكەن.
جەرىك اسىن جەمەسە، بالا اۋرۋشاڭ بولا ما؟
جەرىگى قانباعان انادان تۋعان بالا اۋرۋشاڭ بولادى. اۋزىنان سىلەكەيى اعىپ، جىلاڭقى بولىپ، مەشەل (راحيت) اۋرۋىنا ۇشىرايدى. ءتىپتى امان بولعاننىڭ وزىندە ىلعي كوڭىلى تولماي، قاباعىن شىتىپ جۇرەدى، - دەپ جازعان زەينەپ احمەتوۆا «كۇرەتامىر» كىتابىندا.
بۇل تۇرعىسىنان كەلگەندە ەتنوگراف تۇرار ساتتار قىزى دا جەرىك اسقا قاتتى ءمان بەرۋ كەرەگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، جەرىگى قانباعان بالانىڭ دۇرىس جەتىلۋى ەكىتالاي. ەگەر جەرىگى قانباسا، تۋعان بالانىڭ سىلەكەيى شۇبىرىپ جۇرەتىن بولادى دەگەن ىرىم بار. ودان بولەك، كەي جۇكتى كەلىنشەك ءوزىنىڭ نەگە جەرىك ەكەنىن بىلمەي، دال بولعان. سوندا «قۇرساق شاشۋعا» كەلگەن ايەلدەر ءتۇرلى تاعامدار اكەلگەن. بۇل نە جەرىن بىلمەي جۇرگەن بولاشاق اناعا دەگەن كومەك، قامقورلىق بولعان.
قازاقتا «جەرىك اسىن جەگەن جەتىلەر، جەرىك اسىن جەمەگەن كەتىلەر» دەگەن ءسوز بار. جەرىك اس - تۋما مىنەزدى، بولمىستى قالىپتاستىراتىن فاكتوردىڭ ءبىرى. حالقىمىزدا ارىستاننىڭ جۇرەگىنە جەرىك بولعان انالارىمىز بولعان. ولاردان باتىر ۇل تۋعان. ءجالاڭتوس باتىردىڭ اناسى كوكجال قاسقىردىڭ ءتوس ەتىنە جەرىك بولعان دەسەدى. «جاقسى ءسوز - جارىم ىرىس» دەمەكشى، جاقسى نيەتپەن ايتىلعان تىلەكتەر ايەلدىڭ كوڭىلىن كوتەرەدى. بۇل - ءداستۇردىڭ پسيحولوگيالىق ءمانى، - دەيدى ەتنوگراف تۇرار ساتتار قىزى.