«جۇرەگى جوق ادامداردان قورقامىن»: مۇحتار شاحانوۆ نەسىمەن ەستە قالدى

استانا. قازاقپارات - 20 -ساۋىرگە قاراعان ءتۇنى قازاق رۋحانياتى ورنى تولماس اۋىر قازاعا ۇشىرادى.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى، حالىق جازۋشىسى، ايگىلى اقىن ءارى قوعام قايراتكەرى مۇحتار شاحانوۆ 84 جاسقا قاراعان شاعىندا ماڭگىلىك ساپارىنا اتتاندى. ول تەك قازاق ادەبيەتىندا قالدىرعان مۇراسىمەن عانا ەمەس، ۇلتتىق مۇددە مەن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە تاريحقا ەندى. Kursiv Media اقىننىڭ جارقىن بەينەسىن ەسكە الا وتىرىپ، قازاق قوعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتكەن ەڭ باتىل قادامدارىن تىزەدى.

اقىن، جازۋشى، ساياساتكەر

مۇحتار شاحانوۆ 1942-جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، لەنگىر اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن. «وڭتۇستىك قازاقستان»، «لەنينشىل جاس» گازەتتەرىندە جۇمىس ىستەدى، «جالىن» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى.

العاشقى ولەڭ جيناعى 24 جاسىندا جارىق كورگەن. ونىڭ «وركەنيەتتىڭ اداسۋى»، «جازاگەر جادى كوسموفورمۋلاسى» (شىڭعىس حاننىڭ پەندەلىك قۇپياسى) اتتى روماندارى يۋنەسكو شەڭبەرىندە قارالدى. شىعارمالارى دۇنيەجۇزىنىڭ 50 دەن استام تىلىنە اۋدارىلعان.

مۇحتار شاحانوۆ تەك ادەبيەتتە ءىز قالدىرعان جوق، بەلسەندى تۇردە ساياساتپەن اينالىستى.

1980-90-جىلدارى ك س ر و حالىق دەپۋتاتى، ك س ر و جوعارعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ق ر-نىڭ حالىق دەپۋتاتى بولدى. كەيىن تاعى 2004-2007-جىلدارى ءماجىلىس دەپۋتاتى اتاندى.

جەلتوقسان اقيقاتىن ايتۋى

1986-جىلى بولعان جەلتوقسان وقيعاسى كوپكە دەيىن «ۇلتشىلدار مەن ناشاقورلاردىڭ بۇزاقىلىعى» رەتىندە تانىستىرىلىپ كەلدى. ءۇش كۇندەگى قاندى قىرعىن جايلى اقيقاتتى ايتۋدى تالاپ ەتكەن، بۇل ماسەلەنى ماسكەۋدەگى دەپۋتاتتار سەزىندە العاش كوتەرگەن-مۇحتار شاحانوۆ ەدى.

ول 1989-جىلى 6-ماۋسىمدا وتكەن جيىندا «الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ شىنايى سەبەبىن انىقتاۋ» تۋرالى ماسەلە كوتەرەدى. كەيىن 1986-جىلعى 17-18 جەلتوقسانداعى الماتى وقيعالارىن زەرتتەۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلىپ، مۇحتار شاحانوۆ ءتوراعالارىنىڭ ءبىرى بولدى. كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، كوميسسيا جۇمىسىنا جان-جاقتى كەدەرگى جاساپ، ونىڭ مۇشەلەرىنە دە قوقان-لوققى كورسەتكەن.

ءبىراق ول جۇمىس ناتيجەسىز بولمادى. 1990-جىلدىڭ قاڭتارىندا جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن «1986-جىلعى 17-18 جەلتوقسانداعى الماتى وقيعالارىنا بايلانىستى جاعدايلارعا تۇپكىلىكتى باعا بەرۋ جونىندەگى كوميسسيا» قۇرىلدى. سوتتالعان «جەلتوقساندىقتاردىڭ» ءىسى قايتا قارالىپ، 322 ادام قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى اقتالىپ بوساتىلدى. ەڭ باستىسى، جەلتوقسان وقيعاسى ءوزىنىڭ شىنايى باعاسىن الدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋىنىڭ العاشقى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالدى.

ارال اپاتىن جاريالاۋى

شاحانوۆ جەلتوقسان وقيعاسىمەن قاتار، ارال اپاتىن دا ۇلكەن مىنبەردەن ايتىپ، ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماسەلە رەتىندە كوتەرە ءبىلدى.

1987-جىلى اقىننىڭ تۇرتكى بولۋىمەن بالقاش، ارال جانە قازاقستان ەكولوگياسى ماسەلەلەرى بويىنشا ارنايى كوميتەت قۇرىلدى. 1989-جىلى شاحانوۆتىڭ «ارال جانە ءبىزدىڭ ادامگەرشىلىگىمىز» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. ول وزگە عالىمداردىڭ زەرتتەۋىن نەگىزگە الا وتىرىپ، تارتىلعان تەڭىزدەن كوتەرىلگەن تۇز بەن شاڭنىڭ ەكولوگياعا زيانى تۋرالى ماسەلەنى اتاپ ءوتتى.

ول ارالدىڭ تارتىلۋىن جاي عانا تابيعي قۇبىلىس ەمەس، «پلانەتالىق قاسىرەت» دەپ باعالادى.

«بۇل ولكە قالايشا بولادى ازاپ تۇنەگى،

ەجەلگى مۇڭ -زارىڭ از با ەدى، قازاقتىڭ ەلى؟

قايتەمىن، ارالىم، بۇگىندە قالدى سۇلدەرىڭ،

ءتوزىمى ەلىنە ۇقساعان كونبىسىم مەنىڭ»، - دەپ اقىن «ارال قاسىرەتى» دەگەن ولەڭىن جازعان.

ناۋرىزدىڭ قايتا ورالۋى

بۇگىندە تۇركى حالىقتارى جاپپاي تويلايتىن ناۋرىز مەرەكەسىنە كەڭەس بيلىگى «ءدىن قالدىعى» دەگەن جەلەۋمەن تىيىم سالعان ەدى. 62 جىل بويى ۇلتتىق مەيرام ەسكىنىڭ سارقىنشاعى رەتىندە قابىلدانىپ كەلدى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي مەرەكەنى قايتا ءتىرىلۋى تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلە باستايدى.

«1988-جىلى مەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كولبينگە حات جازىپ، ناۋرىز مەرەكەسىن قايتا ءتىرىلتۋدى سۇرادىم. ەگەر ءسىز ناۋرىز مەرەكەسىن ءتىرىلتىپ بەرسەڭىز، بۇكىل قازاق سىزگە باسقاشا كوزبەن قارايتىن بولادى دەپ ەدىم، كولبيننىڭ كوزى جايناپ كەتتى. «ەندەشە مەن گورباچيەۆتى قالاي بولعاندا دا كوندىرەمىن، ناۋرىز مەرەكەسىن تويلايىق» دەدى»، - دەيدى مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءوزى ەستەلىگىندە.

ونىڭ ۇسىنىسىن كولبين قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قاراپ، سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ ۇلكەن قولداۋ بىلدىرەدى.

1988-جىلى ناۋرىز تۇڭعىش رەت الماتىنىڭ ماكسيم گوركي اتىنداعى ورتالىق ساياباعىندا تويلانادى. كەي ەستەلىككە سۇيەنسەك، ۇلتتىق مەرەكەسىن ساعىنعان حالىق ناۋرىزدى قىركۇيەككە دەيىن مەرەكەلەگەن كورىنەدى. ال كەلەسى جىلى وزبەكستان، قىرعىزستان، ازەربايجان، تاجىكستان، تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكالارى مەن رەسەيدىڭ قۇرامىنداعى تۇركىتىلدەس ۇلتتار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تويلايدى.

شاحانوۆ جانە قازاق ءتىلى

شاحانوۆ ورىنداعان ەڭ ۇلكەن ميسسيانىڭ ءبىرى - قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋى.

«مەنىڭ جىندىلىعىمنىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولدى»، - دەيدى جازۋشىنىڭ ءوزى.

1989-جىلى 22-قىركۇيەكتە قازاق ك س ر «تىلدەر تۋرالى» زاڭى قابىلداندى. ك س ر و حالىق دەپۋتاتى رەتىندە شاحانوۆ تا سول تالقىلاۋدا بولدى. العاشىندا ورىس جانە قازاق تىلدەرىنە بىردەي مەملەكەتتىك دارەجە بەرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلەدى. ءبىراق اقىن مىنبەردەن سويلەپ، دەپۋتاتتاردى قازاق ءتىلىن جەكە مەملەكەتتىك ءتىل جاساۋعا ۇندەيدى. ونىڭ ۇسىنىسىمەن قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبە يەلەندى.

اقىن شىعارماشىلىعىندا ۇلتتىق رۋح، ءتىلدىڭ قادىر-قاسيەتى دەگەن تاقىرىپ ەرەكشە ورىن الادى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە شاحانوۆ قازاق ءتىلىنىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن كۇرەسىن توقتاتپادى. 2004-جىلى ول «مەملەكەتتىك ءتىل» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى بولدى، «21- عاسىر جانە رۋحانيات» اتتى حالىقارالىق ەليتا كلۋبتى دا باسقاردى.

ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى اقىنعا وڭاي سوقپادى. 2021-جىلى ونىڭ ۇلى راۋان كەنەتتەن ومىردەن وزدى. بىلتىر قاراشادا ەكىنشى ۇلى قۋانىش مۇحتار ۇلى قايتىس بولدى. جالپى اقىن بەس بالانىڭ اكەسى اتانعان.

وسى جىلى كوكتەمدە دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلاپ، جانساقتاۋ بولىمىنە تۇسكەن ەدى. 19-ساۋىردە اقىن ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى.

اقساۋلە ءابىتاي