ۇلكەن جانە كىشى قالقان تاۋىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان بۇل الىپ قۇم توبە الىستان قاراعاندا كادىمگى بارحان سەكىلدى كورىنەدى. الايدا جاقىنداي تۇسكەن سايىن ونىڭ قاراپايىم قۇم ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. سەبەبى بۇل قۇم «ءان سالادى».
حالىق ونى «ءانشى قۇم»، «ايعايقۇم»، «ءتىرى بارحان» دەپ اتايدى. بيىكتىگى شامامەن 150 مەترگە جەتەتىن قۇم جوتاسىنىڭ ۇزىندىعى ءۇش شاقىرىمعا جەتەدى. جالپى اۋماعى 240 گەكتاردى قۇرايتىن الىپ قۇم توبەنىڭ ارت جاعىندا ىلە وزەنى اعىپ جاتىر.
ايعايقۇمنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى - ونىڭ مىڭداعان جىل بويى ءبىر ورنىنان قوزعالماي تۇرۋى. ادەتتە قۇم كوشىپ جۇرەتىن تابيعي قۇبىلىس سانالادى. ال بۇل قۇم توبە جەل، داۋىل سوقسا دا ءپىشىنىن وزگەرتپەيدى. ۇزىننان سوزىلعان جوتا قىلىشتىڭ قىرىنداي ءسۇيىر كەيپىن ساقتاپ تۇر. بۇل قۇبىلىس عالىمداردى دا تاڭعالدىرعان.
ءان سالاتىن قۇمنىڭ قۇپياسى
قالقان تاۋىنان سوعاتىن جەلدىڭ باعىتى ءجيى وزگەرىپ تۇرادى. سول جەل قۇم تۇيىرشىكتەرىن قوزعالىسقا ءتۇسىرىپ، ەرەكشە دىبىس شىعارادى. قۇم قۇرعاق كەزدە جانە قاتتى جەل تۇرعان ۋاقىتتا توبەنىڭ ۇستىندەگى قۇم تومەن قاراي سىرعىپ، ءدىرىل پايدا بولادى. سول كەزدە بارحاننان قوبىزدىڭ قوڭىر ۇنىنە، كەيدە سىرناي اۋەنىنە، ەندى بىردە رەاكتيۆتى ۇشاقتىڭ گۋىلىنە ۇقساس دىبىس شىعادى.
العاش ەستىگەن ادام بۇل دىبىستان شوشىپ قالۋى مۇمكىن. سەبەبى ول كادىمگى جەلدىڭ گۋىلىنە ۇقسامايدى. كەيدە الىستان جىلاعان ادامنىڭ داۋسىنداي مۇڭدى ەستىلسە، كەي ۋاقىتتا جەر استىندا الىپ ماقۇلىق قوزعالىپ جاتقانداي اسەر بەرەدى.
فيزيكا عالىمدارى بۇل قۇبىلىستى كۆارتس قۇم تۇيىرشىكتەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيكەلۋى جانە رەزونانس اسەرىمەن تۇسىندىرەدى. قۇم تۇيىرشىكتەرى ەلەكتر زاريادىن جيناقتاپ، تومەن قاراي سىرعاناعان كەزدە ءدىرىل پايدا بولادى. سول ءدىرىل بەلگىلى ءبىر جيىلىككە جەتكەندە بىرنەشە شاقىرىمنان ەستىلەتىن ۇنگە اينالادى.
الايدا عىلىم بۇل تابيعي قۇبىلىستىڭ بارلىق قۇپياسىن ءالى تولىق اشىپ ۇلگەرگەن جوق. سوندىقتان ايعايقۇم بۇگىنگە دەيىن تىلسىم مەكەن رەتىندە تانىلىپ كەلەدى.
قانداي اڭىزدار بار؟
ەجەلگى اڭىزداردىڭ بىرىندە وسى قۇمنىڭ استىندا اسا قۇدىرەتتى حان جەرلەنگەن دەلىنەدى. ونىڭ رۋحى ءالى كۇنگە دەيىن تىنىشتىق تابا الماي، جەل تۇرعان كەزدە قۇم اراسىنان ىڭىرسىپ ءۇن شىعارادى ەكەن. حالىق بارحاننان شىعاتىن مۇڭلى دىبىستى سول حاننىڭ جوقتاۋى دەپ قابىلداعان.
الىپ ايداھار بار شىعار
تاعى ءبىر اڭىز بويىنشا، الىپ قۇم توبەنىڭ استىندا الىپ ايداھار نەمەسە جىلان ۇيىقتاپ جاتىر. جەل تۇرعان كەزدە ەستىلەتىن دىبىستار - سول ماقۇلىقتىڭ تىنىسى-مىس. كەيبىر جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇندە بارحان جاقتان ەرەكشە گۋىل ەستىلسە، «ايداھار وياندى» دەپ جوريتىن بولعان.
قوسىلا الماعان عاشىقتاردىڭ مۇڭى ما؟
ەڭ اسەرلى اڭىزداردىڭ ءبىرى - ايگۇل ەسىمدى حان قىزى مەن كەدەي قويشى جىگىت تۋرالى حيكايا. اڭىز بويىنشا، قاتىگەز حان ءوزىنىڭ سۇلۋ قىزى ايگۇلدىڭ قاراپايىم قويشىعا عاشىق بولعانىن ەستىپ، اشۋعا بۋلىعادى. ول جىگىتتى تىرىدەي قۇمعا كومۋگە بۇيىرادى. سۇيگەنىنەن ايىرىلعان ايگۇل كوك تاڭىرىنەن كومەك سۇراپ جالبارىنعاندا، قۇدايلار عاشىقتارعا اياۋشىلىق تانىتىپ، ەكەۋىن الىپ قۇم توبەگە اينالدىرادى.
سودان بەرى بارحاننان ەستىلەتىن مۇڭلى ءۇن - قوسىلا الماعان ەكى عاشىقتىڭ ماڭگىلىك ءانى دەپ ايتىلادى.
بالكىم شىڭعىس حاننىڭ سۇيەگى جاتقان بولار
سوڭعى جىلدارى حالىق اراسىندا تاعى ءبىر ەرەكشە اڭىز تاراعان. كەيبىرەۋلەر شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن جەرى ءالى تابىلماعاندىقتان، ونىڭ سۇيەگى ءدال وسى ايعايقۇمنىڭ استىندا بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتادى. ءتىپتى ونىڭ سەنىمدى ساربازدارى دا وسى جەردە جاتىر دەگەن اڭگىمەلەر كەزدەسەدى.
نانىم-سەنىمدەر مەن ىرىمدار
قازاق كوشپەندىلەرى ايعايقۇمدى كيەلى كۇش مەكەنى ساناعان. ولار قۇمنىڭ ءۇنى ادامنىڭ جانىن تازارتىپ، بويداعى جامان ەنەرگيانى كەتىرەدى دەپ سەنگەن.
ەرتەدە باقسىلار مەن بيلەر بۇل جەرگە كەلىپ، مەديتاتسيا جاساپ، اتا-بابا رۋحىمەن تىلدەسكەن دەسەدى. كەيبىر تايپالار قۇمعا ءسۇت، ءدان نەمەسە كۇمىس تيىن كومىپ، تازارتۋ راسىمدەرىن وتكىزگەن.
حالىق اراسىندا:
«كۇن باتار شاقتا ايعايقۇمنىڭ ءۇنىن ەستىگەن ادامنىڭ ومىرىندە ۇلكەن وزگەرىس بولادى» دەگەن سەنىم بار؛
«بارحان شىڭىنا شىققان ادامنىڭ ارمانى ورىندالادى» دەگەن ىرىم كەڭ تارالعان؛
ال توبەگە شىعا الماعان ادامدى «كۇناھار» دەپ جورىعان.
جەرگىلىكتى جۇرت قۇمنىڭ ەتەگىندەگى ىزدەردىڭ تەز جوعالىپ كەتۋىن دە تىلسىممەن بايلانىستىرادى. ولار «ايعايقۇم بوتەن ادامنىڭ ءىزىن ساقتامايدى» دەپ ايتادى.
تۋريستەردى تاڭعالدىرعان تىلسىم
بۇگىندە ايعايقۇم الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلەتىن تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. كوپشىلىك مۇندا تەك تابيعاتتى كورۋ ءۇشىن ەمەس، ەرەكشە سەزىمدى باستان وتكەرۋ ءۇشىن كەلەدى.
الىپ قۇمنىڭ توبەسىنە شىققاندا ىلە وزەنىنىڭ اڭعارى، اقتاۋ تاۋلارى مەن شەكسىز سارى دالا كوز الدىڭىزعا جايىلادى. اسىرەسە كۇن باتار ساتتە قۇم توبەدەن ەستىلگەن تىلسىم ءۇن ادامدى باسقا الەمگە جەتەلەگەندەي اسەر قالدىرادى.
@yernar.almabek “Дөң” фильміндегі құмды мекен ететін құрт бар еді ғой. Айғайқұм ән салғанда сол еске түсті. Кәдімгідей қорқып кеттік 🤭😁 📍Айғайқұм, Жетісу облысы #Қазақстан #саяхат #Айғайқұм #Жетісу #sayahattime ♬ түпнұсқа дыбыс - Yernar Almabek
ايعايقۇمعا بارۋدىڭ ەڭ قولايلى ۋاقىتى - ءساۋىر-مامىر جانە قىركۇيەك-قازان ايلارى. ءدال وسى مەزگىلدە اۋا رايى جايلى بولىپ، بارحاننىڭ «ءانىن» انىق ەستۋگە مۇمكىندىك جوعارى بولادى.
ايعايقۇم - جاي عانا قۇم توبە ەمەس. ول - قازاق دالاسىنىڭ قۇپياسىن ساقتاپ تۇرعان ءتىرى اڭىز. مۇندا تابيعات سويلەيدى، اڭىز تىرىلەدى، ال ادام ءوزىن جەر مەن كوكتىڭ اراسىنداعى شەكارادا تۇرعانداي سەزىنەدى. سوندىقتان ايعايقۇمدى كورگەن جان ونىڭ ءۇنىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. ويتكەنى بۇل - جاي عانا قۇمنىڭ دىبىسى ەمەس، عاسىرلار بويى ساقتالعان دالانىڭ ءۇنى.