ون ەكى ءتىلدى سىرنايىن قولىنا الىپ، اۋەلەتە جونەلگەندە وزگە دۇنيەنى ۇمىتىپ، ارقالانىپ كەتۋشى ەدى جارىقتىق. اۋىل قاريالارىنىڭ پەيىلى مەن ىنتىماعى قانداي، ءارتۇرلى قىزىقتاردا باس قوسىپ، جەلەۋ كوكەمدى ورتالارىنا الىپ، كەۋكىلدەسىپ وتىراتىن.
اقىننىڭ تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتاتىن جىرلارىن قالت ەتپەي تىڭداپ، قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن. ءبالسىنۋدى بىلمەيتىن، تۋمىسىنان ەلگەزەك جەكەڭ قاريالاردىڭ الدىندا، ولار نە تىلەك ايتسا دا ورىنداپ، قۇراق ۇشىپ، ەلپىلدەپ تۇرۋشى ەدى.
كەزىندە اكەيدىڭ اۋزىنان ەستىگەن، «اقىن ايتىپتى» دەگەن بىرەر شۋماق ەستە قالىپتى. تەك ءبىر ۇزىگى عانا جادىمدا.
الاقانداي عانا اشىساي دەگەن جۇمىسشىلار كەنىشىندە تاتتىكۇل دوسجانوۆا دەگەن وزات ەڭبەك ادامى بولدى. ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قۇرمەت پەن ابىرويعا بولەنگەن سول اپامىزعا جەرلەستەرى زور سەنىم ارتىپ، سول كەزدەگى كسرو جوعارعى سوۆەتىنە دەپۋتات ەتىپ سايلايدى. ءبىر القالى باسقوسۋدا اقىن:
«دەپۋتاتىم ماسكەۋدە دوسجانوۆا،
سىنىق مىنەز، كەڭ پەيىل دوس-جارىنا.
ماقتانامىن، ەلدەگى ورتاق ىسكە،
ەڭبەكپەن ەرەن ۇلەس قوسقانىنا»،
دەپ سۋىرىپ سالىپ، قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ، ەسىمىن جالپاق جۇرتقا ماداق ەتكەن ەكەن.
جەلەۋ جاقىپ ۇلى 1909-جىلى شىمكەنت وبلىسى سوزاق اۋدانىنىڭ بۇرىنعى 1 ماي ۇجىمشارىندا (قازىرگى جارتىتوبە اۋىلى) دۇنيەگە كەلگەن. كونەكوز قاريالاردان ەستىگەنىمىزدەي، ول جاستايىنان اقىن-جىراۋلاردىڭ ولەڭدەرى مەن قيسسالارىن جاتتاپ، ونەرگە قۇمارتىپ وسەدى. جاقىن تۋىستارىنىڭ ايتۋىنشا، ءوزى «اقىندىق ونەر ماعان 33 جاسىمدا قوندى» دەپ وتىرادى ەكەن. جوعارىدا بايانداعانىمىزداي، 12 ءتىلدى سىرنايمەن ءوزى ءانشى، جىرشى ءارى سۋىرىپسالما اقىن جاكەڭ قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى مەن كۇنگەيىنە، سىر بويىنا تانىمال بولادى.
ءبىر جولى قاريالار اقىندى قولقالاپ، قيسسا، داستان ايتقىزادى. قىزمەتىنىڭ وتەۋى رەتىندە ازداعان تيىن- تەبەن ۇسىنادى. تۋمىسىنان قاناعاتشىل، ۇلكەندى سىيلاي بىلەتىن اقىن سىيدان راقمەتىن ايتىپ باس تارتادى. سول جەردە وتىرعان ومارحان دەگەن كىسى: «اعامنىڭ ءبىر جولعى تابىسىنا ورتاقتاسايىن»، دەپ اقشانى جيناپ السا كەرەك. مىنا ادەپسىز قىلىققا رەنجىگەن اقىن تاپ سول جەردە:
«ومارحان، قۇلاعىڭ سال ەسىكتەگى،
سىرىڭدى بالا بىلەر بەسىكتەگى.
شىراعىم، بۇل ادەتتەن اۋلاق بولعىن،
ءۇش ءبولىپ جەسەڭ- داعى كەسىرتكەنى»،
دەپ سۋىرىپ سالعان كورىنەدى.
شىمكەنتتە وتكەن وبلىستىق اقىندار ايتىسىنا قاتىسقان اقىن توپ جارىپ، كوزگە تۇسەدى. 1958-جىلى شىمكەنتتەن شىققان اقىندار ايتىسى تۋرالى كىتاپتا ونىڭ كوپباي اقىنمەن ايتىسى بەرىلگەن. ەل اۋزىنان نۇرالىنىڭ، مولدا مۇسانىڭ، ەلەۋسىزدىڭ ولەڭدەرىن، سۇلتانبەكتەن ەپوستىق جىرلاردى جازىپ الىپ، قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنا تاپسىرعان. بۇل جەلەۋ اقىننىڭ قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى بولعانىن جانە ەلگە تاراتۋشى ەكەنىنىڭ ايعاعى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى، جەلەۋ اقىننىڭ ەڭبەكتەرى جيناقتالىپ، زەرتتەلگەن. كەزىندە اقىننىڭ ايتقان ولەڭدەرىن جارىققا شىعارامىز دەگەندەر ولاردىڭ ءبىرشاماسىن ۇيىنەن الىپ كەتكەن. الايدا ولار باسپا بەتىندە جارىق كورمەگەن. ۇلى جاينار اقسۋ كەنتىندە تۇرادى دەپ ەستيمىز. ونىڭ ۇيىندە اقىن تۋرالى توتە جازۋمەن جازىلعان ءبىراز قۇجات پەن باسپا بەتىن كورمەگەن شىعارمالارى ساقتاۋلى كورىنەدى.
جەلەۋ اقىن 1972-جىلى 4-ساۋىردە كەنتاۋ قالاسىنا قاراستى اشىساي كەنىشىندە دۇنيە سالعان. ۇلى جايناردىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر باسپا دەرەكتەردە جەلەۋ اقىننىڭ تۋعان جىلى مەن دۇنيەدەن وتكەن ۋاقىتى دۇرىس بەرىلمەي جۇرگەن كورىنەدى.
جاكەڭنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدە بولمان قوجابايەۆ (1960)، كوپباي الىمبەتوۆ (1957)، قۇلجاباي تولەۋوۆ (1960)، اينابەك نىسانوۆ (1946، 1951)، مىڭباي سۇلتانبەكوۆ (1947) سەكىلدى ايتۋلى اقىندارمەن ايتىسقا تۇسكەنىن دە بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلە بەرمەيدى.
كارىباي امزە ۇلى، سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
تۇركىستان وبلىسى
Egemen Qazaqstan