جازۋ - سان سيۋەنىڭ ادەبي كوزقاراسى

استانا. قازاقپارات - سوڭعى وتىز جىل بويى مەن شەگىنەر جولى جوق ەكسپەريمەنتتىك ادەبيەتپەن اينالىسىپ كەلەمىن. مەنىڭ شىعارماشىلىق ماتەريالدارىم ادام جانىنىڭ تەرەڭىنەن الىنادى، ول رۋحاني ىزدەنىس دەڭگەيىنە جاتادى. 

ماتەريالدىق قۇمارلىق ۇستەم بولىپ، رۋحاني قۇندىلىقتار قۇلدىراعان زاماندا جان ومىرىنە شىنايى الاڭدايتىن ادام - ءداۋىردىڭ كورەگەنى. ول وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ تابيعاتتىڭ بىزدەن كۇتەر ءۇمىتى ەكەنىن سانالى تۇردە تۇسىنەدى. جازۋ بولسىن، وقۋ بولسىن - ەڭ باستىسى بىرەگەي جاڭاشىلدىق. («سان سيۋەنىڭ ادەبيەت تۋرالى ويلارى» كىتابىنان، 广西师范大学 باسپاسى، 2007).

مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ جاس وقىرمانداردى تارتۋىنىڭ سەبەبى - ونداعى قيال كۇشى مەن تاۋەكەل رۋحى شىعار دەپ ويلايمىن. مەن سياقتى ادەبيەتپەن اينالىسۋ ءۇشىن وسى ەكى قاسيەت مىندەتتى. ءبىراق وكىنىشكە قاراي، قىتاي جاستارىنىڭ اراسىندا رۋحاني ىزدەنىستى ماڭىزدى سانايتىندار كوپ ەمەس. بالكىم، جيىرما جىلدان كەيىن كوبەيەر.
مەن ءوز شىعارمالارىمنىڭ قىتاي ادەبي ورتاسى ءۇشىن قانداي ءمانى بار ەكەنىنە ونشا ءمان بەرمەيمىن. ولار مەنىڭ ءوزىم ءۇشىن ماڭىزدى. قازىرگى ادەبي ورتا كەيدە قىلمىستىق توپقا ۇقساپ كەتەدى. ءبىراق سوعان قاراماستان، مەنىڭ اڭگىمەلەرىمنىڭ ساپاسى تومەندەدى دەپ ايتۋعا باتىلى جەتەتىن ادامدى كوپ كورمەدىم.
مەن سياقتى شىعارماسىنىڭ ساپاسىن تومەندەتپەي كەلە جاتقان جازۋشىلار قازىر وتە از. مەن ساتىلىمعا الاڭدامايمىن، ويتكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن كىتاپتارىم وتپەي قالعان جاعداي بولعان جوق.
كوپتەگەن جازۋشىلار ادەبي ورتادا جاي عانا «كۇنەلتىپ»، وزدەرىن سىنشى دەپ اتايتىن ادامدارمەن بىرىگىپ، وقىرمانداردى الداۋمەن اينالىسىپ ءجۇر. ويتكەنى قازىرگى وقىرمانداردىڭ كوپشىلىگى ءالى دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قالىپتاسپاعان، جاقسى مەن جاماندى ايىرا المايدى. قازىرگى زامان - جازۋشىلاردىڭ «جاي عانا كۇن كورۋىنىڭ» التىن ءداۋىرى. ءوز تالانتى تاۋسىلعانىن جاسىرۋ ءۇشىن ولار بۇل كۇيدى «باعىت وزگەرتۋ» دەپ اتايدى.
فيلوسوفيا مەن مەنىڭ ادەبيەتىم - ءبىر تيىننىڭ ەكى جاعى سياقتى. شىن مانىندە، مەن الدەقاشان فيلوسوفيا جازىپ ءجۇرمىن. مەنىڭ كەيبىر ادەبي سىن ماقالالارىم مەن كوپتەگەن اڭگىمەلەرىم - فيلوسوفيانىڭ ءوزى، تەك سىنشىلار ونى بايقامادى. قىتاي ادەبيەتىنىڭ توپىراعى جۇتاڭ، سوندىقتان شىنايى سىنشىلار تۋمايدى.
1980-جىلداردان بەرى بىزدەگى ءبىرشاما جاقسى شىعارمالار شەتەل ادەبيەتىنەن ءنار العانىنىڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. قازىرگى ورتا ەكسپەريمەنتتىك ادەبيەت ءۇشىن وتە قولايسىز. جاس اۆتورلارعا قولداۋ جوق. مەملەكەت جىل سايىن ۇلكەن قارجى بولسە دە، ول كوبىنەسە بەلگىلى ادامدارعا عانا بەرىلەدى. ال شىعارماشىلىققا ۇمتىلعان جاستار ءوز بەتىمەن ءومىر ءسۇرىپ، ءوز بەتىمەن جوعالىپ كەتۋگە ءماجبۇر. بۇل - جەمقورلىقتىڭ ەرەكشە ءبىر ءتۇرى. مەن تەك ماقالالار جازىپ، ۇندەۋ جاساي الامىن، ءبىراق ولار ءجيى ءوشىرىلىپ تاستالادى. مەن - ەڭ كوپ شەتتەتىلگەن جازۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن.
قىتايدىڭ قازىرگى جازۋشىلارىنىڭ تومەندىك سەزىمى
ماعان ءجيى قازىرگى ادەبيەتتىڭ جاعدايى تۋرالى نە ويلايتىنىمدى سۇرايدى. مەنىڭ ويىمشا، قازىرگى ادەبيەتتىڭ بولاشاعى بار ما، جوق پا - بۇل ءبىزدىڭ باتىس مادەنيەتىن قابىلداۋىمىز بەن باتىستىڭ كلاسسيكالىق مۇراسىنان ۇيرەنۋ دەڭگەيىمىزگە بايلانىستى.
1980- 1990 -جىلدارى كوپتەگەن ادامدار جاقسى شىعارمالار جازدى. ءبىراق بۇگىنگى كوزقاراسپەن قاراساق، سول «جاقسىلىقتىڭ» دەڭگەيى شەكتەۋلى بولدى. سەزىمدىك جيناق تا، مادەني جيناق تا تىم جۇتاڭ ەدى.
مەن ايتاتىن مادەني جيناق - كىتاپتان جاتتاپ العان ءبىلىم ەمەس. ول مادەنيەتتىڭ سەنىڭ سانادان تىس تەرەڭ قاباتتارىڭا دەيىن ءسىڭۋى. ال سەزىمدىك جيناق دەگەنىمىز - ءومىردى جاي عانا كورۋ ەمەس، ءوز ىشىڭدەگى بەيبەرەكەت، ينستينكتيۆتىك تابيعاتتى قانشالىقتى تۇسىنگەنىڭ.
سوندىقتان سول كەزەڭدەگى شىعارمالاردىڭ، سونىڭ ىشىندە مەنىڭ العاشقى تۋىندىلارىمنىڭ دا كەمشىلىگى ايقىن بولدى. سەبەبى بىزدە شىعارماشىلىق سانالى تۇسىنىك جەتىسپەدى. ال مۇنداي سانالى شىعارماشىلىق ءداستۇر قىتايدىڭ ءداستۇرلى ادەبيەتىندە مۇلدە جوق دەۋگە بولادى.
قىتاي ادەبيەتىندە ادام تابيعاتىن بەينەلەۋ كوبىنە جازىق، قاباتسىز ءارى اڭعال بولىپ كەلگەن. سوندىقتان ادەبيەت شىنايى ادەبيەت رەتىندە قالىپتاسۋ ءۇشىن باتىستان ۇيرەنۋگە ءماجبۇر.
1980- 1990 -جىلدارى ءبىز باتىستان كوپ نارسە ۇيرەندىك جانە ونى شىعارماشىلىقتا قولداندىق. ءبىراق كەيىن بىرتىندەپ كەرى كەتۋ باستالدى. سەبەبى ءبىز شەتەل مادەنيەتىن ءۇستىرت قابىلدادىق. كوپتەگەن جازۋشىلار ەكى- ءۇش كىتاپ جازعان سوڭ-اق سارقىلىپ قالادى. بىرەۋلەر باسقا سالاعا كەتەدى، بىرەۋلەر ساپاسىز شىعارمالارمەن وقىرماندى الدايدى.
ولاردىڭ كوپشىلىگى شىن مانىندە باتىستان ۇيرەنگىسى كەلگەن جوق. تەك ءبىر- ەكى تەحنيكاسىن الىپ، ءوز داستۇرىنە قايتا ورالعىسى كەلدى. باتىس كلاسسيكالارىن ۇيرەنۋ - اۋىر ءىس، ويتكەنى ول ءۇشىن كۇن سايىن ءوزىڭدى تالداۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان كوپتەگەن جازۋشىلار قىتاي ءداستۇرلى مادەنيەتىن نەگىز ەتىپ الۋعا تىرىسادى جانە باتىستىڭ ادىستەرىنەن قورقادى. بۇل - تومەندىك سەزىمىنىڭ بەلگىسى.
«مۇراگەرلىك» - ادەبيەتكە ۋ
كوپ ادامدار مەنىڭ شىعارمالارىمدى تىم باتىستانعان دەپ ەسەپتەيدى. ءبىراق مەنىڭ كىتاپتارىم قىتايدا جامان ساتىلىپ جاتقان جوق. جاستار مەن ورتا جاستاعى وقىرماندار اراسىندا مەنىڭ شىعارمالارىمدى ۇناتاتىندار بار. ءبىز سياقتى كونە وركەنيەتى بار ەل ءۇشىن ينەرتسيانى بۇزۋ وتە قيىن. سوندىقتان مەن بۇعان دايىنمىن جانە تۇڭىلمەيمىن.
قازىر ادەبي ورتادا «الدىمەن ءداستۇردى مۇرا ەتۋ كەرەك، سوندا عانا دامۋ بولادى» دەگەن پىكىر كەڭ تارالعان. ءبىراق مەنىڭشە، مۇنداي كوزقاراس ادەبيەتكە زيان. مىسالى، ۆان مەن - 1980-جىلدارداعى دارىندى جازۋشىلاردىڭ ءبىرى ەدى. ءبىراق كەيىن ول ءداستۇرلى فيلوسوفيانى ناسيحاتتاي باستادى. ونىڭ شىعارمالارىندا قازىرگى زامانعا ءتان ىشكى كۇرەس تە، وي قايشىلىعى دا جوق. تاعى ءبىر مىسال - ا چەن. ول باستاپقىدا جاقسى شىعارمالار جازدى، ءبىراق كەيىن شىعارماشىلىق قۋاتى سارقىلدى. بۇل - داستۇرگە تىم بايلانىپ قالۋدىڭ سالدارى.
قىتاي ادەبيەتشىلەرىنىڭ كوبىسى ۇلتتىق مادەنيەتتەن تىس ورتاق ادەبي ولشەم بار ەكەنىن مويىندامايدى. كەيبىرەۋلەر شەتەلدە «ەكزوتيكالىق قىتايلىق» تاقىرىپتاردى ساتۋدى جاقسى كورەدى. ءبىراق ادەبيەتتىڭ شىنايى قۇندىلىعى - ونىڭ جالپى ادامزاتتىق تەرەڭدىگىندە.
ءداستۇردى بوگدە رۋحاني قارۋمەن سىناۋ
مەن باتىس داستۇرىنەن ۇيرەنۋدى جاقتايمىن. ءبىراق بۇل مەندە قىتاي ءداستۇرى جوق دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە، ول مەنىڭ بويىمدا بار.
ءوز بويىمداعى ءداستۇردى سىناۋ ءۇشىن مەن بوگدە مادەنيەتتىڭ قۇرالدارىن قولدانامىن. سول ارقىلى ءوزىمدى جاڭادان تۋدىرىپ شىعارامىن.
مىسال رەتىندە مەن گە فەيدىڭ «جەنميان تاوحۋا» رومانىن ايتا الامىن. مەنىڭشە، بۇل ونىڭ ەڭ ءالسىز شىعارمالارىنىڭ ءبىرى. وندا شىنايى شىعارماشىلىق قۇشتارلىق جوق.
ال ونىڭ ەرتەرەكتەگى شىعارمالارىندا كەرىسىنشە - قۇشتارلىق، قايشىلىق جانە ىزدەنىس بار ەدى. ءبىراق قازىر ادەبي ورتا مۇنداي ءالسىز شىعارمالاردى دا ماقتاي بەرەدى. بۇل ادەبي ورتانىڭ توقىراۋىن كورسەتەدى.
تازا ادەبيەت مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق مادەنيەتكە نەگىزدەلمەۋى كەرەك
كەيبىرەۋلەر مەنىڭ ادەبيەتىمدى «تامىرسىز ادەبيەت» دەپ اتايدى. ءبىراق مەنىڭ ويىمشا، كەيبىر ءداستۇردىڭ ۋلى تامىرلارىن كەسىپ تاستاعاندا عانا ادەبيەت ەركىندىككە جەتەدى.
مادەنيەت، ايماق نەمەسە ساياسات - بۇلار ادەبيەتتىڭ تەك سىرتقى قاباتتارى. ناعىز ادەبيەت ادام تابيعاتىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىن زەرتتەيدى.
مەن باتىس مادەنيەتىنەن ونىڭ سىرتقى فورماسىن ەمەس، ادامزاتقا ورتاق رۋحاني ءمانىن ۇيرەنەمىن. سول ادىستەر ارقىلى مەن ادام ساناسىنىڭ تەرەڭ قاباتىنا - بەيسانالىققا ۇڭىلەمىن.
مەنىڭ ويىمشا، ءدال وسىنداي ادەبيەت ۋاقىت سىنىنان وتە الادى. قىتايدا مۇنداي ادەبيەت بۇرىن بولماعان. ءبىراق بولاشاقتىڭ جاڭا ادەبيەتى ءدال وسى باعىتتا پايدا بولادى دەپ سەنەمىن.
قازىرگى كوپتەگەن جاس بەستسەللەر جازۋشىلارى داستۇرگە سۇيەنەدى، ءبىراق ولار ءتىپتى ءداستۇردىڭ ءوزىن دە تەرەڭ زەرتتەمەيدى. سوندىقتان قازىرگى ادەبيەتتە رۋحاني تەرەڭدىك ازايىپ بارادى.
مەن ءوز جولىممەن جۇرە بەرەمىن. مەن سياقتى ەكسپەريمەنتتىك ادەبيەتپەن اينالىساتىن جازۋشىلار كوبەيسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
ادەبيەت وتە جەكە ونەر بولعانىمەن، ول دا باسەكەگە تۇسە الادى: قۇشتارلىقتا، تەرەڭدىكتە، باتىلدىقتا، فورمادا. ءبىراق مۇنىڭ شارتى - ادەبيەتتىڭ ورتاق ولشەمدەرى بار ەكەنىن مويىنداۋ جانە ادام تابيعاتىنىڭ بارلىق حالىققا ورتاق ەكەنىن ءتۇسىنۋ.
دايىنداعان: قۇسىمان قۇماش ۇلى