جاڭگىر حان قازاق مەديتسيناسىنىڭ نەگىزىن قالاي قالادى؟
استانا. KAZINFORM - ءبىر قاراعاندا جاڭگىر حان قازاق دالاسىندا تەك حاندىق بيلىك قۇرعان تۇلعا رەتىندە عانا كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى بار. ول - قازاق جەرىندە مەديتسينا سالاسىن العاش رەت جۇيەلى تۇردە دامىتۋدى قولعا العان قايراتكەر. جاڭگىر حان بوكەي ورداسىندا (قازىرگى باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ ءوڭىرى) ەۋروپالىق ۇلگىدەگى ەمدەۋ ءىسىنىڭ نەگىزىن قالاپ، اۋرۋحانا مەن ءدارىحانا اشىپ، ارنايى دارىگەرلەر شاقىرتۋ ارقىلى حالىققا عىلىمي مەديتسينانىڭ جولىن اشتى.
جاڭگىر حان ءوز زامانى ءۇشىن ەرەكشە كوزقاراس ۇستاندى. ونىڭ باستى ماقساتى - حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ، ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ، قوعامدى وركەنيەتكە جاقىنداتۋ ەدى. سول جولدا ول دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەردى.
حاننىڭ تۇسىنىگىندە مەديتسينا تەك اۋرۋدى ەمدەۋ عانا ەمەس، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىراتىن ماڭىزدى قۇرال بولدى. سوندىقتان ول «اۋرۋدى عىلىمي نەگىزدە ەمدەۋ» يدەياسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاق دالاسىنا ەنگىزدى.
العاشقى دارىگەرلەر مەن مەديتسينالىق قىزمەت
بوكەي ورداسىندا العاشقى جىلدارى مەديتسينالىق كومەكتى كازاك اسكەرىنىڭ قۇرامىنداعى اسكەري دارىگەرلەر كورسەتتى. اۋىر ناۋقاستار كورشى ايماقتارداعى اسكەري لازارەتتەرگە جىبەرىلەتىن. الايدا بۇل جۇيە حالىققا تولىققاندى كومەك كورسەتۋگە جەتكىلىكسىز ەدى.
وسى ماسەلەنى تۇسىنگەن جاڭگىر حان 1825-1826 -جىلدارى رەسەي يمپەراتورى نيكولاي I گە ءوتىنىش ءبىلدىرىپ، ءوز ورداسىندا تۇراقتى دارىگەر قىزمەتىن ەنگىزۋدى، ءدارىحانا مەن ەمدەۋ ورىندارىن اشۋدى سۇرايدى.
ناتيجەسىندە، 1832 -جىلى وردادا العاشقى رەسمي دارىگەر تاعايىندالدى. بۇل قىزمەتكە شتاب- ەمشىسى ا. ا. سەرگاچەۆ كەلىپ، حالىققا تۇراقتى مەديتسينالىق كومەك كورسەتە باستادى. وسى ساتتەن باستاپ قازاق دالاسىندا جۇيەلى مەديتسينا قالىپتاسا باستادى.
جاڭگىر حاننىڭ باستاماسىمەن 1839 -جىلى حان ستاۆكاسىندا العاشقى ءدارىحانا اشىلدى. بۇل - قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش فارماتسيەۆتيكالىق مەكەمە ەدى. كەيىنىرەك 1843 -جىلدان باستاپ جاڭاقازان اۋىلىندا تاعى ءبىر ءدارىحانا جۇمىس ىستەي باستادى.
ال مەديتسينالىق جۇيەنىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى - اۋرۋحانانىڭ اشىلۋى بولدى. 1840-جىلدارى دارىگەر ۆ. ف. ەۆلانوۆ شاعىن ستاتسيونار ۇيىمداستىرىپ، كەيىن ونىڭ ورنىنا كەلگەن دارىگەر ا. گ. پۋپوريەۆ اۋرۋحانانى كەڭەيتىپ، 15 ورىندىق مەكەمەگە اينالدىردى.
1852 -جىلى وردادا قوعامدىق اۋرۋحانا رەسمي تۇردە اشىلدى. بۇل كەشەن التى عيماراتتان تۇردى:
ستاتسيونار،
امبۋلاتوريا،
اس ءۇي،
كىر جۋاتىن ورىن،
دارىگەرلەرگە ارنالعان تۇرعىن ءۇي،
قوسىمشا قىزمەتتىك بولىمدەر.
اۋرۋحانا ەكى بولىمنەن تۇردى - ءبىرى قاراپايىم حالىققا، ەكىنشىسى تۇتقىندارعا ارنالعان. بۇل مەكەمە سول كەزەڭدە قازاقستان اۋماعىنداعى جالعىز تولىققاندى اۋرۋحانا بولدى.
مەديتسينالىق جۇيەنىڭ كەڭەيۋى
جاڭگىر حان ەنگىزگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە وردادا مەديتسينا قارقىندى دامي باستادى. ۋاقىت وتە كەلە:
بالالار اۋرۋحاناسى،
بالالار كونسۋلتاتسياسى،
بالالار ءۇيى اشىلدى،
50 گە جۋىق مەديتسينا قىزمەتكەرى جۇمىس ىستەدى.
سونىمەن قاتار، العاش رەت تۋبەركۋلەزگە قارسى ارنايى بولىمشە ۇيىمداستىرىلدى. بۇل سول ءداۋىر ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق ەدى. سوت مەديتسيناسىنىڭ دا باستاۋى وسى وڭىرمەن بايلانىستى. قازاقستاندا العاش رەت سوت دارىگەرى لاۋازىمى ءدال وسى ىشكى وردادا ەنگىزىلگەنى - جاڭگىر حان رەفورمالارىنىڭ اۋقىمىن كورسەتەدى.
جاڭگىر حان - عالىم جانە زەرتتەۋشى
جاڭگىر حان تەك ۇيىمداستىرۋشى ەمەس، عىلىمعا دا جاقىن بولعان تۇلعا ەدى. ول ءقاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋ - ءسىبىر جاراسىن (انتراكس) زەرتتەپ، ونىڭ ادام اعزاسىنا اسەرىن تالدادى. ءتىپتى وسى تاقىرىپتا عىلىمي ەڭبەك جازىپ قالدىردى.
حان ەۋروپانىڭ بەلگىلى عالىمدارىمەن، سونىڭ ىشىندە الەكساندر فون گۋمبولدت جانە كارل فۋكس سياقتى زەرتتەۋشىلەرمەن حات الىسىپ تۇرعان. بۇل - قازاق بيلەۋشىلەرى اراسىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن عىلىمي بايلانىس ەدى.
جاڭگىر حان تەك رەفورمالار جۇرگىزىپ قانا قويماي، ءوزى دە ۇلگى كورسەتتى. ول ءوز بالالارىنا ەكپە سالدىرۋ ارقىلى حالىق اراسىندا ۆاكتسيناتسيانىڭ ماڭىزىن ناسيحاتتادى. بۇل - سول كەزەڭدەگى باتىل ءارى وزىق قادامداردىڭ ءبىرى.
سونىڭ ارقاسىندا بوكەي ورداسى «قازاق دالاسىنىڭ ەۋروپاسى» اتاندى. سەبەبى مۇندا العاش رەت اۋرۋحانا، ءدارىحانا، مەكتەپ، پوشتا، قازىناشىلىق جۇيەلەرى قاتار دامىدى.
جاڭگىر حاننىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى ەڭبەگى - قازاق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ العاشقى نەگىزى. ول ەنگىزگەن جاڭالىقتار تەك ءوز داۋىرىمەن شەكتەلمەي، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
بۇگىندە باتىس قازاقستانداعى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى سول تاريحي باستامانىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى.
جاڭگىر حان - قازاق تاريحىنداعى ەرەكشە تۇلعا. ونىڭ رەفورماسى ەلدى جاڭا دامۋ كەزەڭىنە شىعاردى. اسىرەسە مەديتسينا سالاسىنا قوسقان ۇلەسى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى.
ول نەگىزىن قالاعان جۇيە قازاق دالاسىندا عىلىمي مەديتسينانىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. سوندىقتان جاڭگىر حاننىڭ ەسىمى تەك بيلەۋشى رەتىندە ەمەس، قازاق مەديتسيناسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلى رەفورماتور رەتىندە دە تاريحتا ماڭگى ساقتالادى.
el.kz