قازاق وتباسىنىڭ جايلاۋداعى قالىپتى ءبىر كۇنى قالاي وتكەنىن Kazinform تىلشىسىنە تاريح ماماندىعى بويىنشا فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) ، قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى مىندەتىن اتقارۋشى ءلاززات بيسەمبايەۆا ايتىپ بەردى.
قازاقتار نە ءۇشىن جايلاۋعا كوشكەن
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى كوپ جاعدايدا جەردىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق جاعدايىنا بايلانىستى قالىپتاستى. مال شارۋاشىلىعى قولايلى جايىلىمداردى ۇنەمى ىزدەۋدى تالاپ ەتسە، مال باسىن ساقتاپ، كوبەيتۋ قاجەتتىلىگى كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.
ءداستۇرلى قوعامدا شارۋاشىلىقتىڭ تابيعي جاعدايلارعا تاۋەلدىلىگى ايرىقشا جوعارى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە سايكەس كەلەتىن ماۋسىمدىق كوشىپ-قونۋ جۇيەسى قالىپتاستى، ياعني كوكتەۋ - كوكتەمگى جايىلىم، جايلاۋ - جازعى جايىلىم، كۇزەۋ - كۇزگى جايىلىم جانە قىستاۋ - قىسقى قونىس.
ولاردىڭ ىشىندە جايلاۋدىڭ ورنى ەرەكشە.
- جايلاۋ ءۇشىن قىستاۋدان الىس، كەيدە وتە قاشىق ورنالاسقان جەرلەر تاڭدالدى. ول جەرلەردە ءشوبى شۇيگىن، سۋى تۇشى، وزەنى، كولى، بۇلاعى بار، اۋاسى سالقىن ءارى جاندىك از بولۋى كەرەك، - دەيدى ءلاززات بيسەمبايەۆا.
جازعى جايىلىمدار مالدى جاقسى ازىقپەن قامتاماسىز ەتكەن. سونىمەن قاتار جايلاۋعا كوشكەن سوڭ ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ىرعاعى دا وزگەردى.
مۇندا اۋىلدار ءبىر-بىرىنە جاقىنىراق ورنالاسقاندىقتان، جاز ادامداردىڭ بەلسەندى ارالاساتىن كەزەڭىنە اينالدى. قىس بويى كورىسپەگەن اعايىن- تۋىس قايتا قاۋىشىپ، وتباسىلار ءبىر-بىرىنە قوناققا بارعان. ءدال وسى كەزەڭدە ۇيلەنۋ تويلارى، قىز ۇزاتۋ، جاڭا تۇسكەن كەلىندى قارسى الۋ، اس بەرۋ جانە باسقا دا ءداستۇرلى شارالار وتكىزىلگەن.
ەگەر جاز مەزگىلىنە ورازا ايت سەكىلدى ءدىني مەرەكەلەر تۇسپا-تۇس كەلسە، ولار دا بۇكىل اۋىل ءۇشىن ماڭىزدى وقيعاعا اينالعان.
الايدا وسىنداي قىزۋ قوعامدىق ءومىردىڭ ارتىندا كۇندەلىكتى تىنىمسىز ەڭبەك تۇردى. جاز - الداعى قىسقا قاجەتتى ازىق-تۇلىك قورىن دايىندايتىن اسا ماڭىزدى كەزەڭ ەدى.
تاڭ تۇندىكتى اشۋدان باستالعان
جايلاۋداعى ادەتتەگى كۇن وتە ەرتە - كۇننىڭ العاشقى شۋاعىمەن باستالعان. تاڭەرتەڭ جاسالاتىن العاشقى جۇمىستاردىڭ ءبىرى - ايەل ادامنىڭ كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن جاۋىپ تۇرعان تۇندىكتى اشۋى. وسىدان كەيىن كۇندەلىكتى شارۋاشىلىق تىرشىلىك باستالاتىن.
تاڭعى اسقا دەيىن ايەلدەردىڭ اتقاراتىن جۇمىسى از بولماعان. قوي مەن ەشكىنى ساۋىپ، ءسۇتىن دايىنداۋ، بيەنى ساۋۋ قاجەت ەدى.
سونىمەن قاتار، تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، ءداستۇرلى كوشپەلى شارۋاشىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، ونى قازىرگى اۋىلداعى ءۇي شارۋاشىلىعىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى.
- كوشپەلى تۇرمىستا سيىردى كوپ ۇستاماعان، سەبەبى ولار ۇزاق كوشىپ- قونۋعا بەيىمدەلمەگەن. ءىرى قارا مال كەيىنىرەك، وتىرىقشى ءومىر سالتىنا كوشۋ بارىسىندا كەڭىرەك تارالا باستادى، - دەپ ءتۇسىندىردى لياززات بيسەمبايەۆا.
تاڭعى العاشقى جۇمىستار اياقتالعان سوڭ، وتباسى تاڭعى اسقا جينالعان.
داستارقاندا ايران، قىمىز، ىستىق ءسۇت پەن باۋىرساق بولۋى مۇمكىن. اۋقاتتى وتباسىلاردا كەشكىسىن ارتىلعان ءسۇر نەمەسە پىسكەن ەت تە داستارقانعا قويىلعان. بۇل رەتتە وتباسىنىڭ كۇندەلىكتى اس ءمازىرى ونىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى بولعان.
- قوعامدا اۋقاتتى دا، تۇرمىسى تومەن دە وتباسىلار بولعانىن ءتۇسىنۋ كەرەك. كەشكىسىن قالعان ەتتىڭ بولۋى كوبىنە اۋقاتتى وتباسىلارعا ءتان ەدى. قاراپايىم وتباسى كوجە جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن تاماقتانۋى مۇمكىن، - دەيدى تاريحشى.
مۇنداي تاڭعى استىڭ قازىرگى قازاقستاندىققا ۇيرەنشىكتى تاڭعى استان تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - داستارقاندا ۇزاق ۋاقىت بويى شاي بولماعان. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، شاي ءىشۋ ءداستۇرى الدەقايدا كەيىن، شامامەن XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كەڭ تاراي باستاعان.
تاڭعى استان كەيىن اركىم ءوز شارۋاسىنا كىرىسكەن
تاڭعى اس اياقتالعان سوڭ نەگىزگى جۇمىس كۇنى باستالدى. ەر ادامدار مەن ەسەيىپ قالعان ۇلدارى مالعا قاراي بەت العان. ايەلدەر مەن قىزدار ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپ، كيىز ءۇيدى رەتكە كەلتىرگەن، تاماق دايىنداعان جانە باسقا دا ءۇي جۇمىستارىن اتقارعان.
كۇندىز ەر ادامدار جىلقى مەن قويدى جايىپ، مالدى باقىلاعان، ەر-تۇرماندى، ات ابزەلدەرىن جانە شارۋاشىلىققا قاجەتتى باسقا دا زاتتاردى جوندەگەن.
ايەلدەردىڭ كۇنى دە تىعىز جۇمىسقا تولى بولعان. ولار كيىم تىگىپ، ءجۇن وڭدەپ، كيىز باسقان. ۋاقىتتىڭ ەداۋىر بولىگى ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداۋعا جۇمسالدى. قىمىز بەن ايران ازىرلەۋ، قۇرت قايناتۋ جانە باسقا دا ءسۇت ونىمدەرىن جاساپ، كەيىن ولاردى كەپتىرىپ، قىسقا ساقتاۋعا دايىنداۋ قاجەت ەدى.
بۇل جۇمىستاردىڭ كوپشىلىگى سول كۇنگى قاجەتتىلىكتى وتەۋمەن عانا شەكتەلمەگەن. وتباسى جاز ايلارىن جىلدىڭ نەعۇرلىم قيىن كەزەڭىنە دايىندالۋ ءۇشىن پايدالانعان.
بالالاردىڭ كۇنى قالاي وتكەن
قازىرگى تۇسىنىكتەگىدەي بالالاردىڭ وقۋىن، ءۇي شارۋاسىنداعى مىندەتىن جانە بوس ۋاقىتىن ءبىر- بىرىنەن ءبولىپ قاراۋ بولماعان. ولار وتباسىنىڭ كۇندەلىكتى شارۋاسىنىڭ ىشىندە ەر جەتكەن. كۇننىڭ باسىم بولىگى تابيعات اياسىندا وتكەن.
ۇلدار اكەلەرىنە ەرىپ، مال باعۋعا كومەكتەسكەن، اتقا وتىرۋدى، جىلقىنى باسقارۋدى جانە شارۋاشىلىققا قاتىستى ءتۇرلى تاپسىرمالاردى ورىنداۋدى ۇيرەنگەن. قىزدار كوبىنە انالارىنىڭ جانىندا بولىپ، بىرتىندەپ ءۇي شارۋاسىن جۇرگىزۋدىڭ قىر- سىرىن مەڭگەرگەن.
- ۇلدار اكەلەرىنە، قىزدار انالارىنا كومەكتەسكەن. كۇندەلىكتى مىندەتتەرىن ورىنداي وتىرىپ، بالالار ەڭبەككە قاجەتتى داعدىلاردى دا قاتار مەڭگەرگەن، - دەپ تۇسىندىرەدى تاريحشى.
سوندىقتان تاربيە كۇندەلىكتى ومىردەن بولەك جۇرگىزىلمەگەن، كەرىسىنشە، سول تىرشىلىكتىڭ ىشىندە جۇزەگە اسقان. بالا ۇلكەندەردىڭ ىسىنە قاراپ، ولارعا كومەكتەسىپ، بىرتىندەپ قاجەتتى جۇمىستاردى ءوز بەتىنشە ورىنداۋدى ۇيرەنگەن.
جايلاۋ اعايىن-تۋىستى جاقىنداستىرعان
سونىمەن قاتار وتباسىنىڭ ءومىرىن بۇكىل اۋىلدىڭ تىرشىلىگىنەن بولەك قاراستىرۋعا بولمايدى. جايلاۋدا اعايىن-تۋىس ءبىر-بىرىنە جاقىنىراق قونىستانىپ، ءجيى كەزدەسىپ، قوناققا بارىپ وتىرعان. الايدا تۋىسقا بارۋ مىندەتتى تۇردە جۇمىستان دەمالۋ دەگەندى بىلدىرمەگەن. ادامدار شارۋاشىلىق جۇمىستارىن بىرگە جالعاستىرا بەرگەن. بۇل ءداستۇرلى تۇرمىستىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگىن كورسەتەدى - ءوزارا كومەك كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگى بولعان.
بىرلەسكەن ەڭبەك، قوناقجايلىق جانە تۋىستاردىڭ ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتۋى وتباسىلار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتقان. سوندىقتان جايلاۋ تەك شارۋاشىلىق جۇرگىزەتىن ەمەس، الەۋمەتتىك قارىم- قاتىناس ورنىنا دا اينالعان.
كەشكى اسقا نە جەگەن
كەشكە قاراي مال جايىلىمنان قايتارىلعان. ونى قابىلداپ، ورنالاستىرىپ، مالعا قاتىستى شارۋالاردى اياقتاۋ قاجەت ەدى. وسى جۇمىستاردان كەيىن عانا وتباسى كەشكى اسقا جينالعان. ەگەر بۇل ۋاقىتتا قوناق كەلسە، ونى ورتاق داستارقانعا شاقىرعان. كەشكى استىڭ نەگىزىن پىسىرىلگەن ەت پەن سورپا قۇراعان. ايران مەن قىمىز ىشكەن.
ءلاززات بيسەمبايەۆانىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا كەشكى ۋاقىتتا جەڭىل تاماق جەۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىكتى ءداستۇرلى كوشپەلى ءومىر جاعدايىنا قولدانۋ قيىن. كۇندەلىكتى اۋىر دەنە ەڭبەگى كوپ كۇش-قۋاتتى قاجەت ەتكەندىكتەن، تاعام دا تويىمدى بولۋى كەرەك ەدى. بۇل رەتتە تاڭعى اس سياقتى كەشكى اس ءمازىرى دە وتباسىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا بايلانىستى بولعان.
كەشكى ۋاقىت اڭگىمە، ءان جانە دومبىراعا ۇلاسقان
شارۋاشىلىق جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ كۇننىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بولىگى باستالعان. كەشكى ۋاقىتتا ۇلكەندەر بالالارعا اتا-باباسى تۋرالى اڭگىمەلەپ، شەجىرەنى ءتۇسىندىرىپ، اڭىز-اڭگىمەلەر ايتقان، اتا-بابالارىنىڭ باستان وتكەرگەن وقيعالارىن ەسكە العان، ماقال-ماتەلدەر ايتىپ وتىرعان. جاستار ءان ايتىپ، دومبىرا تارتىپ، كۇي ورىنداعان.
بالا ءۇشىن مۇنداي كەشتەر وزىنشە ءبىر مەكتەپ قىزمەتىن اتقارعان. ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسى ارقىلى ول قاي رۋدان تارايتىنىن، اتا-باباسىنىڭ كىم بولعانىن، قوعامدا قانداي مىنەز-قۇلىق نورمالارى قالىپتاسقانىن بىلگەن. ءان، كۇي، ماقال- ماتەلدەر مەن اڭگىمەلەر ارقىلى مادەني جادى مەن قۇندىلىقتار ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ وتىرعان.
كەشكى جۇمىستار اياقتالعان سوڭ وتباسى ۇيقىعا دايىندالعان. تاعى ءبىر كۇن اياقتالىپ، تاڭ اتقاننان كەيىن ۇيرەنشىكتى تىرشىلىك قايتا باستالعان: مال باعۋ، ساۋۋ، تاماق دايىنداۋ، جايىلىمعا شىعۋ، ازىق-تۇلىك ازىرلەۋ جانە شارۋاشىلىق قامى.
سونىمەن بىرگە بارلىق قازاق وتباسى ۇستانعان ءبىر عانا امبەباپ كۇن ءتارتىبى بولدى دەۋ مۇمكىن ەمەس. تۇرمىس وتباسىنىڭ داۋلەتىنە، قۇرامىنا جانە ناقتى شارۋاشىلىق جاعدايىنا قاراي ءارتۇرلى بولعان. دەگەنمەن نەگىزگى تىرشىلىك تۇرلەرىنە قاراپ، جازعى جايىلىمداعى ءومىردىڭ جالپى ىرعاعىن ەلەستەتۋگە بولادى.
سوندىقتان ءلاززات بيسەمبايەۆا اتاپ وتكەندەي، جايلاۋدى تەك مال ماۋسىمدىق جايىلاتىن ورىن رەتىندە قابىلداۋ دۇرىس ەمەس.
- جايلاۋ قازاق حالقى ءۇشىن مالدىڭ ماۋسىمدىق جايىلىمى عانا بولعان جوق. بۇل - وتباسىلىق تاربيە، ەڭبەك، قوناقجايلىق، سالت-ءداستۇر جانە تاريحي-مادەني قۇندىلىقتار توعىسقان ەرەكشە الەۋمەتتىك-مادەني كەڭىستىك، - دەپ تۇيىندەدى تاريحشى.
اۆتور
كاميلا مۇلىك