رەسمي جالاقى - ادامنىڭ ەڭبەگىنە تولەنەتىن اقى عانا ەمەس، ونىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىنىڭ دا نەگىزى. الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مولشەرى، زەينەتاقى جيناقتارى جانە تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايىن ساقتاۋ مۇمكىندىگى جالاقىنىڭ تولىق كورسەتىلۋىنە جانە مىندەتتى تولەمدەردىڭ ۋاقتىلى اۋدارىلۋىنا بايلانىستى.
جالاقىسىن تولىق الاتىن ادام قاجەت بولعان جاعدايدا وزىنە تيەسىلى الەۋمەتتىك قولداۋدى الامىن دەپ كۇتەدى. الايدا وسىنداي جاعداي تۋىنداعاندا ونىڭ ناقتى تابىسىنىڭ قانشا بولىگى رەسمي كورسەتىلگەنى ماڭىزدى بولادى. ويتكەنى الەۋمەتتىك تولەمدەردى ەسەپتەۋ كەزىندە الەۋمەتتىك اۋدارىمدار جاسالعان كىرىس ەسكەرىلەدى.
كوبىنە ماسەلە ناقتى جالاقىنىڭ ءبىر بولىگى جاسىرىلىپ، ودان تولەنۋگە ءتيىس سالىقتار مەن مىندەتتى تولەمدەردىڭ تولىق اۋدارىلماۋىنان تۋىندايدى.
مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن، اسىراۋشىسىنان نەمەسە جۇمىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى. سونداي-اق جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا، جاڭا تۋعان بالانى اسىراپ الۋعا، بالا ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىستان ايىرىلعان كەزدە الەۋمەتتىك تولەمدەر قاراستىرىلعان.
رەسمي جالاقىنىڭ تومەن كورسەتىلۋى بولاشاق الەۋمەتتىك تولەمنىڭ مولشەرىن ازايتۋى مۇمكىن. مۇنىڭ سالدارى اسىرەسە ادامنىڭ تۇراقتى تابىسى توقتاپ، ال وتباسىنىڭ شىعىندارى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالعان نەمەسە كوبەيگەن كەزدە سەزىلەدى.
مۇنى شارتتى مىسالمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ەگەر بالا كۇتىمىنە بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەمدى ەسەپتەۋ ءۇشىن سوڭعى 24 ايداعى ورتاشا ايلىق كىرىس 300 مىڭ تەڭگە دەپ الىنسا، 40 پايىزدىق كوەففيتسيەنت بويىنشا اي سايىنعى تولەم 120 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ال جالاقى تولىق كورسەتىلمەگەندىكتەن، ەسەپكە الىناتىن ورتاشا ايلىق كىرىس 150 مىڭ تەڭگە بولسا، تولەم 60 مىڭ تەڭگە بولادى.
وسىلايشا، اي سايىنعى ايىرماشىلىق 60 مىڭ تەڭگە. بۇل سومالاردان مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ءالى ۇستالماعان. تولەمنىڭ ناقتى مولشەرى ءار ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرى مەن زاڭنامادا بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەرگە سايكەس ەسەپتەلەدى. وتباسى ءۇشىن بۇل ايىرماشىلىق بالانىڭ تاماعىنا، كيىمىنە جانە باسقا دا كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ ازايۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.
جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەمدى ەسەپتەۋ كەزىندە الدىڭعى 12 ايدا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار جاسالعان كىرىس ەسكەرىلەدى. سوندىقتان ادامنىڭ ناقتى جالاقىسى جوعارى بولسا دا، ونىڭ ءبىر بولىگى رەسمي كورسەتىلمەسە، الاتىن تولەمى كۇتكەننەن از بولۋى مۇمكىن.
جالاقىنى جاسىرۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى سالدارى دا بار. زەينەتاقى جارنالارى تولىق اۋدارىلماسا، جۇمىسكەردىڭ بولاشاق زەينەتاقى جيناعى ازايادى. ال ەڭبەك داۋى تۋىنداعان جاعدايدا ناقتى جالاقى مولشەرىن، جالاقى بويىنشا بەرەشەكتى جانە باسقا دا تيەسىلى تولەمدەردى دالەلدەۋ قيىندايدى.
سونىمەن بىرگە ەڭبەك شارتىنىڭ بولماۋى جۇمىسكەردى ەڭبەك قۇقىقتارىنان اۆتوماتتى تۇردە ايىرمايدى. ەڭبەك كودەكسىنىڭ 33-بابىنا سايكەس، ەگەر جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسىنەن ەڭبەك شارتى جاسالماسا نەمەسە ءتيىستى تۇردە رەسىمدەلمەسە، ەڭبەك قاتىناستارى جۇمىسكەر جۇمىسقا كىرىسكەن كۇننەن باستاپ تۋىندادى دەپ ەسەپتەلەدى.
الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ، الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن مەملەكەت، جۇمىس بەرۋشىلەر جانە ازاماتتار ورتاق جاۋاپكەرشىلىك الادى. بۇل جاۋاپكەرشىلىك ءار تاراپتىڭ ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋىنا نەگىزدەلەدى.
بۇدان بولەك، ەڭبەك كودەكسىندە جۇمىس بەرۋشىنىڭ جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا بايلانىستى دەمالىسقا، سونداي- اق جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ العان جۇمىسكەرلەردىڭ دەمالىسىنا جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەم سوماسىن شەگەرە وتىرىپ، ورتاشا جالاقى مولشەرىندە اقى تولەۋى كوزدەلگەن. بۇل ەڭبەك جانە (نەمەسە) ۇجىمدىق شارتتىڭ تالاپتارىندا، جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسىندە قاراستىرىلعان جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلادى.
قىزمەتكەردىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋى قالاي قالىپتاساتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ جالاقىسىنان اۋدارىلاتىن تولەمدەردىڭ ماقساتىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. سالىقتار بيۋدجەتكە اۋدارىلادى، ال مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا (م ءا س ق) تۇسەتىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋىنداعان كەزدە ازاماتتارعا تولەم جاساۋعا ارنالعان. الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ تولىق ءارى ۋاقتىلى ءتۇسۋى جۇمىسكەردىڭ رەسمي كىرىسىن ەسكەرىپ، وعان تيەسىلى الەۋمەتتىك تولەمدى دۇرىس ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سوندىقتان جۇمىسكەر ەڭبەك شارتىنداعى جالاقى تولەۋ تالاپتارىن تەكسەرىپ، ەسەپتەلگەن جالاقىسى تۋرالى مالىمەتتەردى الىپ، الەۋمەتتىك اۋدارىمدار مەن زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ۋاقىتىلى ءتۇسۋىن تۇراقتى باقىلاپ وتىرۋى قاجەت. الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تۋرالى اقپاراتتى eGov.kz پورتالى، كەيبىر بانكتەردىڭ موبيلدى قوسىمشالارى، قور فيليالدارى جانە «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى ارقىلى الۋعا بولادى. ەگەر جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىن جاساسۋدان جالتارسا، جۇمىسكەر ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا جۇگىنە الادى. ال مىندەتتى تولەمدەر اۋدارىلماعان جاعدايدا مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنا ءوتىنىش بەرۋگە قۇقىلى.