ايتالىق، وزىق تەحنولوگيانىڭ، ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ، جاساندى زەردەنىڭ، اسا ماڭىزدى مينەرالداردىڭ، تۇراقتى ەنەرگەتيكا مەن لوگيستيكانىڭ، سونداي-اق جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ونىمدەردىڭ ماڭىزدىلىعى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارادى. اتالعان سالانىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن وتاندىق ونەركاسىپتىڭ بەتالىسى جونىندە ونەركاسىپ ساياساتى جانە يمپورتتى الماستىرۋ جونىندەگى ساراپشى ينديرا نۇرلاننان سۇراپ كورگەن ەدىك.
ونەركاسىپ الامانىنداعى تىڭ بەتبۇرىس
الەمدىك ونەركاسىپتە حالىقارالىق كووپەراتسيا ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە. ءبىراق ونىڭ ءارتاراپتاندىرىلىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك، كومپانيالار بىرنەشە جەتكىزۋشى مەن مارشرۋتتارعا باسا ءمان بەرىپ، مەملەكەتتەر جەكەلەگەن نارىقتاردىڭ تاۋەلدىلىگىنەن ارىلىپ، ستراتەگيالىق سالالاردىڭ ورنىقتى دامۋىنا كۇش سالىپ جاتىر.
ينديرا نۇرلاننىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ءۇشىن بۇل وزگەرىستەردىڭ تىكەلەي ماڭىزى بار. نەگە دەسەڭىز، ەلىمىزدە مينەرالدى-شيكىزات بازاسى مەن ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ الەۋەتى جوعارى. سونداي-اق گەوگرافيالىق باسىمدىعىمىز دا بار.
- الايدا بۇگىنگى نارىق جاعدايىندا بۇل ارتىقشىلىق جەتكىلىكسىز. باستى ماسەلە - قازاقستان قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىمنىڭ ەداۋىر بولىگىن ەل ىشىندە شىعارۋعا قابىلەتتى مە؟! ويتكەنى الەمدىك ونەركاسىپتىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتكەن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى - جاساندى ينتەللەكت. دەرەكتەر ورتالىقتارى مەن سيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى جارتىلاي وتكىزگىشتەر مەن سەرۆەرلىك جابدىقتارعا، سول سەكىلدى سالقىنداتۋ جۇيەلەرى مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرا ءتۇستى، - دەدى ساراپشى.
بىلىكتى ماماننىڭ ايتۋىنشا، قازىر ونەركاسىپتە اۆتوماتتاندىرۋ مەن روبوتتاندىرۋعا نازار اۋدارىلىپ، ءوندىرىستى سيفرلى جۇيەلەرمەن باسقارۋ قارقىن الىپ وتىر. كاسىپورىنعا بۇل شىعىندى ازايتىپ، ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە قارجىنى پروپورتسيونالدى تۇردە ارتتىرماي-اق كوبىرەك ءونىم شىعارۋعا اسەر ەتەدى.
- سوندىقتان دا ونەركاسىپتى سيفرلاندىرۋدى جەكە باعىت رەتىندە ەمەس، تيىمدىلىكتى ارتتىراتىن قۇرالى رەتىندە قاراستىرعانىمىز ءجون. بۇل رەتتە تەحنولوگيالىق جاڭارتۋدىڭ باستى كورسەتكىشى جاڭا جۇيەنىڭ نەمەسە جابدىقتىڭ ەنگىزىلۋى بولماۋى ءتيىس. ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجە سارالانۋى قاجەت: ونىمدىلىكتىڭ ءوسىمى، وزىندىك قۇننىڭ تومەندەۋى، ساپانىڭ ارتۋى جانە ەكسپورت مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭەيۋى سىندى، - دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
شيكىزاتتان اۋقىمدى قۇن تىزبەگىنە دەيىن
تاعى ءبىر وزەكتى الەمدىك ءۇردىس اسا ماڭىزدى مينەرالدارمەن بايلانىستى. ماسەلەن، مىس، ليتي، گرافيت، گاللي، گەرمانيي جانە سيرەك كەزدەسەتىن باسقا دا ەلەمەنتتەر زاماناۋي ەلەكتروندى قۇرىلعىلار، ەنەرگەتيكا، اككۋمۋلياتورلىق تەحنولوگيالار مەن جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ باعالاۋىنا سۇيەنسەك، كوپتەگەن ستراتەگيالىق مينەرال شەكتەۋلى مەملەكەتتەردە عانا شوعىرلانعان. مۇنداي جاعداي الەمدىك جەتكىزۋ تىزبەگىن ساۋدا شەكتەۋلەرىنە، كولىك اقاۋلارىنا جانە باسقا دا سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدى ەتەدى.
- ال قازاقستان ءۇشىن بۇل قوسىمشا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. بىزدە ايتارلىقتاي مينەرالدى شيكىزات بازاسى جولعا قويىلعان جانە ەلىمىز اسا ماڭىزدى ماتەريالداردى جەتكىزۋدىڭ جاڭا تىزبەگىن قالىپتاستىرۋعا قاتىسا الادى. دەسە دە وسى ماسەلەدە ءداستۇرلى شيكىزات مودەلىن قايتالاماعان دۇرىس. كەن كوزىنە يە بولۋ تەك ءبىرىنشى كەزەڭ. كەن بايىتۋ، قايتا وڭدەۋ، تازارتۋ، ارنايى ماتەريالدار، كومپونەنتتەر مەن دايىن ونىمدەر ءوندىرىسىن رەتتەۋ بۇدان دا ماڭىزدى. ءدال وسى شيكىزاتتى وڭدەۋدىڭ اۋقىمدىلىعى قازاقستاننىڭ جاڭا جاھاندىق تىزبەكتەرگە قاتىسۋىنىڭ ەكونوميكالىق اسەرىن ايقىندايتىن بولادى، - دەدى ينديرا نۇرلان.
وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ الەۋەتى زور
كەيىنگى مالىمەتتەر ەلىمىزدە اتالعان سالاداعى ۇدەرىستىڭ دامۋىن كورسەتىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سەنسەك، 2026-جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا وتاندىق ونەركاسىپ ءوندىرىسى 102,8 پايىز ارتقان. وسى رەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبى 8,4 پايىز نىعايىپ، ال تاۋ-كەن ونەركاسىبى 4,3 پايىز تومەندەگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىمەن بىرگە 8 ايدا شامامەن 45,64 تريلليون تەڭگەگە ونەركاسىپ ءونىمى وندىرىلگەن. وڭدەۋ ونەركاسىبىنە 21,41 تريلليون تەڭگە نەمەسە ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 46,9 پايىز تيەسىلى.
ءى ج ءو سەرپىنى دە بىراز نارسەنى اڭعارتادى. بيىل قاڭتار-ماۋسىمدا قازاقستان ەكونوميكاسى ناقتى ماندە 4,1 پايىز ءوستى. وسى ورايدا وڭدەۋ ونەركاسىبى 9,8 پايىز ۇلعايىپ، ءى ج ءو 1,25 پايىز ءوسىمىن قامتاماسىز ەتكەنىن ايتا كەتەيىك. بۇل ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى تىزبەكتەگەن سالالار اراسىندا ەڭ ۇلكەن ۇلەس.
- قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى دە نىعايىپ جاتىر. 2026-جىلعى قاڭتار-تامىزدا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا مولشەرى 1,91 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ، بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا بۇل 39,9 پايىز كوپ. ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىندەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 14,1 پايىز جەتتى. بۇل كورسەتكىش تەك ءوسىم قارقىنى رەتىندە عانا ماڭىزدى ەمەس. بۇعان قاراپ، وڭدەۋ سەكتورىنىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى بىرتىندەپ كۇشەيىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى، - دەپ ناقتىلايدى وتاندىق ساراپشى.
وندىرىلگەن كولەمنەن ءونىمدى ناتيجەگە دەيىن
ينديرا نۇرلاننىڭ پىكىرىنشە، ونەركاسىپ دامۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭى كۇردەلى بولادى. ءول وندىرىس كولەمىنىڭ ءوسىمى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ارتقانىن اشىپ كورسەتپەيتىنىن جەتكىزدى. كاسىپورىن شتاتتى كەڭەيتىپ، جاڭا قوندىرعىلار ورناتىپ، سول سەكىلدى رەسۋرستاردى تۇتىنۋدى ارتتىرۋ ارقىلى ءوندىرىستى ارتتىرا الادى. ءبىراق تا ۇزاقمەرزىمدى ناتيجە ەڭبەك ونىمدىلىگى كۇشەيگەن كەزدە عانا پايدا بولادى - بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا ءبىر قىزمەتكەردىڭ قولىنان شىققان ءونىمنىڭ مولشەرى مەن قۇنىنا بايلانىستى.
- ءدال وسى تۇستا تەحنولوگيانىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەدى. اۆتوماتتاندىرۋ، روبوتتاندىرۋ، ءوندىرىس پروتسەسىن سيفرلى تەتىكپەن باسقارۋ جانە زاماناۋي باقىلاۋ جۇيەلەرى شىعىستى پروپورتسيونالدى تۇردە نىعايتپاي-اق ءوندىرىستى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ونەركاسىپ جوبالارىن باعالاۋ كەزىندە اشىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ مولشەرىمەن قاتار قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە، ونىمدىلىككە، جالاقىعا، ەكسپورت الەۋەتىنە جانە كاسىبي ءوسىم مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارعان ءجون. دەمەك، مەملەكەت ونەركاسىپ ساياساتىن ينجەنەرلىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋمەن تىعىز بايلانىستىرۋ قاجەت. قازىر زاماناۋي وندىرىسكە ينجەنەرلەر، تەحنولوگتار، اۆتوماتتاندىرۋ، ونەركاسىپتىك باعدارلامالاۋ، تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە ساپانى باقىلاۋ ماماندارى قاجەت، - دەدى ونەركاسىپ ساياساتى جانە يمپورتتى الماستىرۋ جونىندەگى ساراپشى.
ەلىمىزدىڭ دامۋ باعدارى
سپيكەر اتاپ وتۋىنشە، قازاقستان ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرىن شىعارۋعا مىندەتتى ەمەس. بارىنشا شيكىزات، ەنەرگيا، ينفراقۇرىلىم جانە پەرسپەكتيۆاسى بار سىرتقى نارىقتا سۇرانىسقا يە باعىتتارعا باسىمدىق بەرگەن ءتيىمدى بولادى. بۇل قاتارعا جوعارى بولىنىستەگى مەتاللۋرگيا، مۇناي-گاز حيمياسى، تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى، ماشينا جاساۋ، تەمىرجول جابدىقتارى، اۆتوكومپونەنتتەر، اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى جانە ماڭىزدى مينەرالداردى وڭدەۋ كىرەدى.
- باسىم باعىتتاردى تاڭداعان كەزدە رەسۋرستاردىڭ بار-جوعىنان بولەك ءوندىرىس قۇنىنا، تەحنولوگيا قولجەتىمدىلىگىنە، ەنەرگيا مەن كادر قاجەتتىلىگىنە، ەكولوگيالىق تالاپتار مەن ەكسپورتتىڭ بولاشاعىن باعالاۋعا ءمان بەرگەن دۇرىس. بۇل ورايدا مەملەكەتتىك قولداۋ ولشەنەتىن ناتيجەلەرمەن بايلانىستى بولۋعا ءتيىس. ياعني، تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى مەن ىسكە قوسىلعان كاسىپورىنداردىڭ سانىنان باسقا ەڭبەك ونىمدىلىگىن، ەكسپورت كولەمىن، لوكاليزاتسيالاۋ دەڭگەيىن، وتاندىق جەتكىزۋشىلەردىڭ مولشەرىن، تەحنولوگيا ترانسفەرى مەن سالىق اسەرىن ەسكەرگەن ماڭىزدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. سەبەبى ءىرى ونەركاسىپ جوبالارىنىڭ اينالاسىندا جەتكىزۋشىلەر جەلىسىن قۇرا الاتىن تەك وتاندىق كاسىپورىندار. ول ءۇشىن ءتيىستى قارجىلاندىرۋ، ءوندىرىس الاڭدارى، زاماناۋي جابدىقتار، ساپا ستاندارتتارى جانە ءىرى كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋلارى قولجەتىمدى بولۋى قاجەت، - دەدى ول.
ءسوزىن تۇيىندەگەن ساراپشى باستى ماسەلە ەلىمىزدىڭ قانشا توننا شيكىزاتتىڭ نەمەسە ءونىم وندىرە الاتىندىعىنان بۇرىن گەولوگيالىق بارلاۋ مەن شيكىزاتتى وڭدەۋدەن باستاپ ماتەريالدار، كومپونەنتتەر، تەحنولوگيالار مەن دايىن ونىمدەردى شىعارۋعا دەيىن قامتىلاتىن تاۋاردىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىن ازىرلەۋگە قانشالىقتى دايىن ەكەندىگىندە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءدال وسى شيكىزات باسىمدىعىنان ونەركاسىپتىك-تەحنولوگيالىق بەيىلدىلىككە كوشۋ قازاقستاننىڭ جاڭا الەمدىك ونەركاسىپ جۇيەسىندەگى ورنىن ايقىندايدى. ەگەر دە مەملەكەت بار رەسۋرستاردى تەحنولوگيامەن، ينۆەستيتسيامەن، ەنەرگەتيكامەن، لوگيستيكامەن جانە ادامي كاپيتالمەن بايلانىستىرا السا، ونەركاسىپ ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جانە سالانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزىنە اينالادى.