جاڭا مينيسترلىك ءھام بيلىك قۇرىلىمىنداعى وزگەرىس: كەلەشەكتە نە وزگەرەدى
استانا. KAZINFORM - جىلداعى ءداستۇر بويىنشا پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا كەزەكتى جولداۋىن جاريا ەتتى. بۇل جولى دا كەي سالالارداعى كەمشىلىكتەرمەن قاتار، بيلىك قۇرىلىمىنداعى وزگەرىستەر، بولاشاققا نەگىزدەلگەن باعىت-باعدار قامتىلعانىن كوردىك. وسى تۇستا ادەتتەگىدەي «بىلتىر نە ايتىلدى، ال بيىل قانداي وزگەشەلىك بار؟» دەپ ساۋال قويا الامىز.
Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى جولداۋدا ايتىلعان باستى تاقىرىپتاردى تالداپ كوردى.
ساياسي رەفورمالاردىڭ قايتا ورىستەۋى
الدىڭعى جىلى دا، بىلتىر دا جولداۋدىڭ نەگىزگى يدەياسى ەكونوميكا تاقىرىبى بولعانىن بىلەمىز. بۇل تۇسىنىكتى دە، جاھاندىق ساياساتتاعى ىقپال ەكونوميكاعا، حالىقتىڭ ءال- اۋقاتىنا بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. 2023 -جىلعى جولداۋدا ونەركاسىپتى دامىتۋ، يمپورتقا سۇيەنبەۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ، ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ، شيكىزات سەكتورىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ مەن لوگيستيكا سالاسى ايتىلعان ەدى. ازاماتتارعا تەڭ مۇمكىندىك بەرەتىن تۇراقتى جانە ءادىل ەكونوميكالىق جۇيە قۇرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. بۇل قاتاردا شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتالدى قايتارۋ، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ، ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن كوبەيتۋ تىلگە تيەك بولدى.
بىلتىرعى جولداۋ الدىڭعىسىنىڭ زاڭدى جالعاسىنداي كورىنىس تاپتى. سەبەبى وندا دا باسىمدىق ەكونوميكا سالاسىنا اۋعان. ساياسي ماسەلەلەردەن گورى ەكونوميكا، ءوندىرىستى دامىتۋ جونىندە كوبىرەك ايتىلدى. بۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى دە، الەمدەگى گەوساياسي احۋالدارعا قاراماستان قازاقستان ديپلوماتيا ارقىلى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەلدەگى ورتا بيزنەستىڭ دامۋ جايى، ونىڭ ەل ەكونگوميكاسىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋ، بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋ جانە سالىق ساياساتىن قايتا قاراۋ جايى ءسوز بولعان.
ال بيىل ساياسي رەفورمالار تاقىرىبى قايتا باسىمدىق العانىن بايقادىق. اسىرەسە، ەرەكشە نازار اۋدارعان ەكى تاقىرىپ بار: جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىن قۇرۋ مەن ءبىر پالاتالى پارلامەنت جۇيەسىنە كوشۋ.
جاساندى ينتەللەكت مينيسترلىگى قانداي قىزمەت اتقارادى؟
سونىمەن، بيىلعى جولداۋدىڭ ەلەڭ ەتكىزگەن تۇسى - جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىن قۇرۋ. ءبىر جاعىنان بۇل باستامانى ەكونوميكاداعى جاڭا باعىت رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ماسەلەن، قازىر الەمدە جاساندى ينتەللەكت بولاشاعىنا قاتىستى بولجامدار كوپ. سونىڭ ءبىرى - 2033 -جىلعا قاراي جاساندى ينتەللەكت نارىعى 5 تريلليون دوللارعا جەتىپ، جاھاندىق تەحنولوگيا يندۋسترياسىنداعى ۇلەسى 30 پايىزعا ۇلعايماق. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 279 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. سوندىقتان جاڭا مينيسترلىك ەلدى الەمدىك تەندەنسيالار كوشىنەن قالماۋعا ۇندەيدى.
ارينە، تاقىرىپ اياسى بۇنىمەن بىتپەيدى. وزگەرىستەردىڭ ءبىر تيەگى رەتىندە ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىنا سيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جاپپاي ەنۋىن بولجاي الامىز. مەملەكەتتىك حاتشى ەرلان قارين بۇنى قىسقاشا «قازاقستاننىڭ جاڭا ۇلتتىق سيفرلىق دامۋ ستراتەگياسى» رەتىندە سۋرەتتەگەن. وسى ماقسات ارقىلى مەملەكەت تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامىعان ەلدەردىڭ كوشىنە ىلەسۋگە ءتيىس.
ايتپاقشى، بۇل قازاقستاننىڭ جاساندى ينتەللەكتىگە كوڭىل بولە باستاعان ءبىرىنشى كەزەڭى ەمەس. مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جولداۋىندا دا ەلدە جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن قولداناتىن جانە سيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا نەگىزدەلگەن ءىرى ۇلتتىق ورتالىق قۇرىلاتىنىن مالىمدەگەن. ەندى جاڭا مينيسترلىكتىڭ قۇرىلۋى ارقىلى بۇل يدەيا ودان ءارى ورىستەمەك.
جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ساراپشى ارشات ورازدىڭ سوزىنشە، جاساندى ينتتەللەكت مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋى - قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قادام.
- بۇل قادام مەملەكەتتىك باسقارۋداعى اشىقتىقتى ارتتىرىپ، ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ جىلدامدىعى مەن ساپاسىن جاقسارتۋعا جول اشادى. جاساندى ينتەللەكتىنى ءتيىمدى قولدانۋ ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپ سالالارىندا جاڭا دەڭگەيگە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، IT يندۋسترياسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن جاساپ، ەل ىشىندە جاڭا ماماندىقتار مەن جۇمىس ورىندارىن قالىپتاستىرادى. مۇنداي قادام قازاقستاندى ايماقتاعى تەحنولوگيالىق كوشباسشىلاردىڭ قاتارىنا قوسا الادى، - دەيدى مامان.
ساياسي پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتۋى مۇمكىن
ەندىگى تاقىرىپ - قازاقستاننىڭ پارلامەنتتىك رەفورما جۇرگىزىپ، ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋى. بۇنى مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ايتتى.
- مەن سەناتقا ون جىل باسشىلىق ەتتىم. بۇل جۇمىستى قاشاندا زور مارتەبە ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك دەپ سانادىم. سوندىقتان ماعان وسى مىنبەردەن پارلامەنتتىك رەفورما تۋرالى ايتۋ وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان مەن ءدال بۇگىن ەلىمىزدە كوپ ۇزاماي ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگىم كەلەدى، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، پارلامەنتتىك رەفورما ماسەلەسى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى اشىق تا، جابىق تا ايتىلىپ كەلگەن. سوندىقتان ماسەلە ءالى وزەكتى سانالىپ وتىر. ايتسە دە شەشىم ءبىرجاقتى قابىلدانبايدى، حالىقتىڭ تالقىسىنا سالىنىپ، رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىلەدى.
بيلىك حالىقپەن كەلىسە وتىرىپ شەشىم قابىلداۋ قاعيداتىن بەكىتە تۇسكەنگە ۇقسايدى. مىسالى، 2022-2023 -جىلعى رەفورمالار مەن بىلتىرعى اەس سالۋ جونىندەگى باستامالار دا جالپى حالىقتىق داۋىسقا سالۋ ناتيجەسىندە انىقتالعان ەدى.
دەگەنمەن بۇل پارلامەنت سەناتى بۇگىن- ەرتەڭ تاراتىلادى دەگەن ءسوز ەمەس. كەلەر جىلى ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن اۋقىمدى تالقىلاۋلار ءوتۋى مۇمكىن. 2027 -جىلى رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرىلىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە عانا پارلامەنتتىك رەفورما ىسكە اسىپ، كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. ەگەر بۇل شەشىم ورتاق دەپ تانىلسا، دەپۋتاتتار قۇرامى تەك پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانادى. سايىپ كەلگەندە، ساياسي ارەناداعى باسەكەلەستىك تە ارتۋى مۇمكىن.
حالىقارالىق ساراپشى، ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ - قازاقستاننىڭ سەناتىن تاراتۋ جانە زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ قىزمەتىن ناقتىلاۋ ارقىلى تيىمدىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا جۇمىس ىستەيتىن قادام.
- رەفورمانىڭ نەگىزگى ءمانى - پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ قىزمەتىن بىرىكتىرىپ، ونى ىقشامداپ ءارى كۇشەيتۋ ارقىلى دەپۋتاتتاردىڭ ساياسي ىقپالىن ارتتىرىپ، ساياسي پارتيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن نىعايتۋ. الداعى ەكى جىلدان سوڭ قازىرگى ساياسي پارتيالار سيمۆولدىق ەمەس، اناعۇرلىم بەلسەندى ءرول اتقارۋى مۇمكىن. سونىمەن قوسا، جاڭا پارتيالاردىڭ دا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرىلگەنى ءجون، - دەيدى ساراپشى.
مومىنقۇلوۆ سونداي-اق ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلىپ، ىقپالدى ساياسي ينستيتۋتقا اينالۋى ىقتيمال ەكەنىن جەتكىزدى. ءبىر پالاتالى پارلامەنت يدەياسى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتۋگە، پارلامەنتتىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. پارلامەنت رەفورماسى زاڭ شىعارۋ جانە قابىلداۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتىپ، ۋاقىت جانە رەسۋرس ۇنەمدىلىگى تۇرعىسىنان بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ازايتىپ، ساياسي مادەنيەتتى نىعايتۋى مۇمكىن.
- دەگەنمەن بۇل جۇيەنىڭ كەمشىلىكتەرى دە بولۋى ىقتيمال. قوس پالاتالى جۇيەگە ءتان تەپە-تەڭدىك پەن سۇزگى تەتىكتەرى السىرەپ، ساياسي بالانس پەن وڭىرلىك مۇددەنى قورعاۋ تۇرعىسىنان وسالدىق تۋدىرۋى مۇمكىن.
ايتسە دە الەمدە ءبىر پالاتالى پارلامەنتى تابىستى جۇمىس ىستەپ وتىرعان ەلدەر جەتەرلىك. اسىرەسە ۋنيتارلى ەلدەرگە كوبىنە ءبىر پالاتالى پارلامەنت ءتان. مىسالى، شۆەتسيا، فينليانديا، دانيا، گرەكيا، يزرايل سياقتى ەلدەردە ءبىر پالاتالى جۇيە زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى قىلىپ، بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋگە ىقپال ەتتى. ازەربايجان، قىرعىزستان، ماجارستان، تۇركيا، تۇرىكمەنستان سياقتى تۇركى ەلدەرىندە دە ءبىر پالاتالى پارلامەنت. بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسى دا ءبىر پالاتالى قۇرىلىم، - دەيدى ساياساتتانۋشى.
جانات مومىنقۇلوۆ ءسوز سوڭىندا تاعى ءبىر ۇسىنىسىن قوسا كەتتى. حالىقارالىق ساراپشى رەتىندە ول ازەربايجان تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، بولاشاق قازاقستاندىق پارلامەنتتى «ۇلتتىق ءماجىلىس» دەپ اتاۋدى قۇپ كورەتىنىن جەتكىزدى.
قورىتا ايتقاندا، اتالعان باستامالار كوپ ۇزاماي، الداعى 2-3 جىلدىڭ اياسىندا ىسكە اساتىنى انىق. ءبىز ەرەكشە اتاعان ەكى تاقىرىپ تا كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە سەكىلدى. ال ونىڭ بۇگە- شۇگەسىنە دەيىنگى جايتتاردى ساراپشىلار تالقىلاپ، جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىپ وتىراتىنى داۋسىز.
اۆتور
ماديار تولەۋوۆ