جاڭا كونستيتۋتسيا: ادام قۇقىقتارى مەن بولاشاققا باعدار
استانا. قازاقپارات - 1995 -جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا العان قازاقستان ءۇشىن تاريحي قۇجات بولدى. ول كەزەڭدە باستى مىندەت - مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرىپ، ەلدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ورنىن ايقىنداۋ ەدى.
ال بۇگىندە قازاقستان - قالىپتاسقان مەملەكەت، ونىڭ گەوساياسي ءرولى دە وزگەردى. سوندىقتان ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن زامان تالابىنا ساي ماڭىزدى قۇجات دەپ باعالايدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، جاڭا رەداكتسيادا «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى ناقتى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. تولىعىراق Kazinform ءتىلشىسىنىڭ ماتەريالىندا.
ساۋالنامانىڭ ناتيجەسى قانداي؟
12-اقپاندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى رەسپۋبليكالىق ب ا ق-تا جانە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ رەسمي سايتىندا جاريالاندى. ال الداعى كۇندەرى ازاماتتار رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ءوز تاڭداۋىن جاساماق.
وسىعان بايلانىستى قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى حالىقتىڭ رەفەرەندۋم تۋرالى حاباردارلىعى مەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزدى. 12-20-اقپان ارالىعىندا وتكەن ساۋالنامانىڭ ناتيجەسىندە رەسپوندەنتتەردىڭ شامامەن 90 پايىزى جاڭا قۇجات جوباسىن قولدايتىنى انىقتالدى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرى ازاماتتاردىڭ 81,8 پايىزى رەفەرەندۋم وتەتىنى تۋرالى حاباردار ەكەنىن كورسەتتى. تەلەفون ارقىلى جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا سايكەس، ولاردىڭ 33,7 پايىزى رەفەرەندۋم جايلى جاقسى بىلەدى، ال 48,1 پايىزى بۇل تۋرالى ەستىگەنىمەن، تولىق اقپاراتقا قانىق ەمەس. ال جاستاردىڭ 44,8 پايىزى رەفەرەندۋم تۋرالى حاباردار ەكەنى انىقتالدى.
سونىمەن قاتار رەفەرەندۋم تۋرالى اقپاراتتانۋ دەڭگەيى جوعارى وڭىرلەر دە بەلگىلى بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا جامبىل (89,7 پايىز)، قىزىلوردا (89,1 پايىز)، باتىس قازاقستان (88,1 پايىز)، شىعىس قازاقستان (87,8 پايىز) وبلىستارى مەن الماتى قالاسى (87,6 پايىز) بار. ال ەلەكتورالدىق بەلسەندىلىك تۇركىستان (82,7 پايىز)، باتىس قازاقستان (78,6 پايىز)، قاراعاندى (78,1 پايىز)، قىزىلوردا، جامبىل (75,0 پايىز) جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا (75,0 پايىز) جوعارى ەكەنى بايقالدى.
بۇل دەرەكتەردى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ تا راستايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، وڭىرلەردى ارالاۋ بارىسىندا حالىقتىڭ رەفەرەندۋمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى جوعارى بولعان.
- كونستيتۋتسيا جوباسى قىزۋ تالقىلانۋدا. بۇل ازاماتتاردىڭ ەل بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىنىن كورسەتەدى، - دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ادام قۇقىعى مەن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرگە باسىمدىق
قازاقستان زاڭگەرلەر وداعىنىڭ ءتوراعاسى سەرىك اقىلباي جاڭا اتا زاڭ جوباسى جاستىڭ دا، جاسامىستىڭ دا تانىمىنا ساي، تۇسىنىكتى تىلدە جازىلعانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ 12 وتىرىسىندا جانە كوپتەگەن سەكتسيالىق تالقىلاۋلاردا فيلولوگتار ءماتىننىڭ ءار سوزىنە ءمان بەرىپ، قۇجاتتىڭ ساۋاتتى ءارى تۇسىنىكتى بولۋىن قامتاماسىز ەتكەن.
- ءبىزدىڭ زاڭ تەحنيكاسى بويىنشا دا، گرامماتيكالىق جاعىنان دا وتە جەتىك جازىلعان. كىمگە بولسا دا تۇسىنىكتى. ماسەلەن، پرەامبۋلانى بالا وقىسا دا تۇسىنەدى، - دەدى سەرىك اقىلباي.
سونداي-اق زاڭگەر جاڭا اتا زاڭ جوباسىنىڭ، اسىرەسە، 3-بابىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
- جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 3-بابىندا مەملەكەتتىڭ مىندەتتەرى كورسەتىلگەن. ەڭ باستى پرينسيپ - ادامنىڭ قۇقىعىن، ءومىرىن، دەنساۋلىعىن، قاۋىپسىز ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىن مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ، كەپىلدىك بەرەدى. ەڭ الدىڭعى ورىنعا ادام قويىلىپ وتىر، - دەدى قازاقستان زاڭگەرلەر وداعىنىڭ ءتوراعاسى.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا قوعام نازارىن اۋدارعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى. قازاقستان الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە بيۋدجەت شىعىسىنىڭ 40-45 پايىزىن وسى سالاعا باعىتتاپ كەلەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆتىڭ ايتۋىنشا، جاڭا كونستيتۋتسيادا بالالارعا تەگىن ءبىلىم الۋعا كەپىلدىك بەرىلىپ، ورتا ءبىلىم الۋ مىندەتتى دەپ كورسەتىلگەن. ال جوعارى ءبىلىمدى جاستار كونكۋرس ارقىلى تەگىن الا الادى. ەلدەگى 2,6 ميلليون زەينەتكەرگە دە زەينەتاقى تولەۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 4,9 تريلليون تەڭگە بولىنەدى.
- پارلامەنت تاراتىلاتىندىقتان، وسى ۋاقىت ىشىندە پرەزيدەنت تۋرالى، قۇرىلتاي تۋرالى، حالىق كەڭەسى تۋرالى، ۇكىمەت تۋرالى نەگىزگى زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. بۇل ءبىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق ءومىرىمىزدى قايتا قۇراتىن قۇجات بولماق. سوندىقتان مۇنى تەك ساياسي رەفورما ەمەس، قۇقىقتىق رەفورما دەپ تە قابىلداۋ كەرەك، - دەدى ەرلان سايروۆ.
قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارى كۇشەيەدى
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، جاڭا كونستيتۋتسياعا كوشۋ قازاقستاننىڭ دامىعان، ءادىل ءارى تۇراقتى مەملەكەتكە اينالۋى جولىنداعى ستراتەگيالىق قادام بولماق.
م. اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «مەملەكەتتىك- قۇقىقتىق پاندەر» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولاتبەك تلەۋلوۆ جاڭا اتا زاڭ جوباسى اۋماقتىق تۇتاستىقتى بەكىتىپ، قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن كۇشەيتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا ىقپال ەتەتىنىن ايتادى.
- قۇرىلتاي بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى كۇشەيتەدى. ول سوت، پارلامەنت جانە پرەزيدەنت بيلىگى اراسىندا ارالىق باقىلاۋ جۇرگىزەتىن ينستيتۋت رەتىندە ارەكەت ەتىپ، ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەن ستراتەگيالىق شەشىمدەردى كەڭەستىك كەلىسىم ارقىلى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس بۇل مودەل جارتىلاي پرەزيدەنتتىك نەمەسە موديفيكاتسيالانعان پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا ءتان، - دەدى ول.
سونداي-اق عالىم جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا سيفرلىق كەڭىستىكتەگى قۇقىقتاردى قورعاۋ ماسەلەلەرى دە ەسكەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
- سيفرلىق ريەۆوليۋتسيا جاعدايىندا كونستيتۋتسيا تەك ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات ەمەس، سونىمەن بىرگە سيفرلىق قوعامنىڭ ىرگەتاسىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق اكتىگە اينالادى. ەگەر وندا سيفرلىق قۇقىقتار مەن دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەلەرى بەكىتىلسە، بۇل مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى جاڭا تەحنولوگيالىق شىندىققا بەيىمدەلگەنىن بىلدىرەدى، - دەدى بولاتبەك تلەۋلوۆ.
ال فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سايپجامال قورعانوۆا كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كەڭىنەن بەكىتىلگەنىن العا تارتادى.
- كونستيتۋتسيادا ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى، بوستاندىق پەن تەڭدىك، مەنشىككە قول سۇقپاۋ، ءسوز، ءدىن، ءادىل سوت تالقىلاۋى مەن كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى سياقتى نەگىزگى قۇقىقتار ناقتى كورسەتىلگەن. سوندىقتان ازاماتتار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىمەن مۇقيات تانىسىپ، الداعى رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋ ارقىلى ساياسي بەلسەندىلىك تانىتادى دەپ سەنەمىن، - دەدى ساراپشى.
ايتا كەتەيىك، رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا 2026 -جىلعى 1-شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى، بۇعان دەيىن قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىسى سول مەزگىلدەن باستاپ توقتاتىلادى.
ال 2-تارماقتا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كۇن مەملەكەتتىك مەرەكە - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى دەپ جاريالاناتىنى ناقتى كورسەتىلگەن.
اۆتور
ءمولدىر سنادين