175 ميلليون ادامنان اساتىن نارىق جانە تاريحي تامىرلاستىق
2009 -جىلى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى رەتىندە قۇرىلعان ۇيىم اراعا 12 جىل سالىپ رەسمي تۇردە حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە تىركەلدى.
سيپاتى مەن تابيعاتىنا قاراساق، ت م ۇ - اسكەري بلوك تا، ەكونوميكالىق وداق تا ەمەس. اتاۋى مەن مۇشەلەرىنە قاراپ اراب ليگاسىنا ۇقساتۋعا بولادى. ءبىراق الىپ جاتقان اۋماعى مەن ەكونوميكالىق قۇرىلىمى، دامۋ دەڭگەيى مەن ساياسي جۇيەسى الدەقايدا اركەلكى، ينتەگراتسيا قاعيداتتارى جان-جاقتى. ۇيىمنىڭ بەلدى مۇشەسى تۇركيا كەيىنگى جىلدارى NATO- نىڭ (سولتۇستىك اتلانتيكالىق كەلىسىم ۇيىمى) ماڭىزدى بولشەگىنە اينالدى. قالعان 4 مەملەكەت - ت م د-نىڭ مۇشەلەرى. قىرعىزستان مەن قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى ارقىلى ماسكەۋمەن تىعىز بايلانىستى ينتەگراتسيالاردىڭ بەلسەندى ويىنشىسى بولىپ وتىر. قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان ۇشتىگى - شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ دا تولىققاندى مۇشەسى. بۇدان ت م ۇ-عا كىرەتىن ەلدەردىڭ اۋماعىندا ءتۇرلى فورماتتاعى ينتەگراتسيالار باسەكەسى بار بولعانمەن، تاريحي تامىرلاستىقتان باستاۋ الاتىن امبەباپ فورماتتاعى تۇركى ينتەگراتسياسىنا باۋىرلاس ەلدەردىڭ ءبارى دە مۇددەلى ەكەنىن كورۋگە بولادى.
سوڭعى رەسمي دەرەك بويىنشا، ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ جيىنتىق جالپى ىشكى ءونىمى (ج ءى ءو) 2,4 تريلليون دوللارعا جەتكەن. ال بىرلەسكەن سىرتقى ساۋدا كولەمى 850 ميلليارد دوللار بولعان. ۇيىم ىشىندەگى ءوزارا ساۋدا كولەمى 57 ميلليارد دوللاردان اسقان. بۇل - ۇيىمنىڭ جالپى سىرتقى ساۋدا كولەمىنىڭ 7 پايىزى دەگەن ءسوز. بىرنەشە جىل بۇرىن اتالمىش كورسەتكىش 3 پايىزدىڭ كولەمىندە عانا بولاتىن.
قازاقستاننىڭ ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن ساۋدا كولەمى 12,9 ميلليارد دوللار بولىپ وتىر. باسقاشا ايتساق، ءوزارا ساۋدانىڭ 23 پايىزىن نەمەسە بەستەن ءبىر بولىگىن قازاقستان قامتاماسىز ەتىپ تۇر دەگەن ءسوز.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا الەمدىك نومينالدى ج ءى ءو 126 تريلليون دوللارعا جەتكەن. سوندا ت م ۇ-عا مۇشە 5 مەملەكەتتىڭ 175 ميلليوننان استام حالقى (الەم حالقىنىڭ %2,18) الەمدىك ج ءى ءو-نىڭ 1,7 پايىزىن بەرەدى دەگەن ءسوز. سالىستىرىپ قاراساق، حالقىنىڭ سانى 450 ميلليون ادامنان اساتىن ەۋروپالىق وداق (جەر شارى حالقىنىڭ 5,6 پايىزى) الەمدىك ج ءى ءو-نىڭ 14-15 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. ت م ۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ دەموگرافيالىق الەۋەتىن، ونىڭ ىشىندە وزبەكستان، قازاقستان، قىرعىزستان سياقتى ەلدەردىڭ الەمدەگى ەڭ «جاس ۇلتتار» قاتارىنا كىرەتىنىن ەسكەرسەك، ازەربايجان مەن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز رەسۋرسىنا باي ەكەنىن، تۇركيانىڭ گەوگرافيالىق ورنى مەن 100 جىلدان اساتىن دەربەس ەكونوميكالىق تاجىريبەسىن، تۋريزم مەن اسكەري ونەركاسىپتەگى جەتىستىكتەرىن ەسكەرسەك، قولدا بار الەۋەت ءالى تولىق يگەرىلمەي جاتقانىن كورۋگە بولادى. قازاقستان وسى الەۋەتتى جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ سالاسى ارقىلى كەڭەيتە ءتۇسۋدى ۇسىنىپ وتىر. سول سەبەپتەن دە تۇركىستان تورىندەگى بەيرەسمي ءسامميتتىڭ تاقىرىبىن وسى سالامەن بايلانىستى ەتىپ الدى.
ت م ۇ سوڭعى جىلدارى تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى، DEPA ،TURANSEZ ،e-Permit ،e-CMR ،TURKUNIB جانە «سيفرلىق جىبەك جولى» سەكىلدى جوبالار ارقىلى ءوزارا ساۋدا، ينۆەستيتسيا، كولىك- لوگيستيكا، سيفرلىق بايلانىس، ءبىلىم جانە تەحنولوگيالىق ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋگە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى.
استانا ت م ۇ-عا تىڭنان نە ۇسىنا الادى؟
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا، سيفرلىق ەكونوميكانىڭ الەمدىك ج ءى ءو-دەگى ۇلەسى 15 پايىزدان اسقان. ال 2030 -جىلعا قاراي ج ي الەمدىك ج ءى ءو-گە 20 تريلليون دوللارعا دەيىن ۇلەس قوسادى دەگەن بولجام بار. OpenAI باس اتقارۋشى ديرەكتورى، ChatGPT-دىڭ نەگىزىن قالاۋشى سەم التمان سياقتى ساراپشىلار 2028 -جىلى الەمدەگى Data-ورتالىقتاردىڭ ۇجىمدىق ينتەللەكتىسى ادامداردىڭ ۇجىمدىق ينتەللەكتىسىنەن اسىپ تۇسەدى دەگەن بولجام ايتىپ ءجۇر. قازاقستان وسى تەندەنتسيالاردىڭ ءبارىن جان- جاقتى سارالاي وتىرىپ، جاساندى ينتەللەكت پەن سيفرلىق تەحنولوگيالاردى كەزەكتى ەكونوميكالىق سەرپىلىستىڭ كوزى، تەحنولوگيالشىل ۇلتقا اينالۋدىڭ تەتىگى رەتىندە تاڭداپ الدى. استانا وسى باسىم باعىتتى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ دا وزەگى ەتۋگە ىنتالى.
مۇنداي باستامانىڭ ارتىندا بۇگىنگە دەيىن جولعا قويىلعان ناقتى جۇيە تۇر دەۋگە بولادى. قازاقستان قازىر دۇنيەجۇزىلىك ەلەكتروندى ۇكىمەت يندەكسىندە 24-ورىندا تۇر. Astana Hub الاڭى ارقىلى 2025 -جىلى 1,1 ميلليارد دوللاردىڭ IT قىزمەتىن ەكسپورتتادى. وسى حاب بازاسىندا قۇرىلعان 1 ميلليارد دوللار بولاتىن ۆەنچۋرلىق قوردىڭ قولداۋىن قازاقستاندىقتارمەن بىرگە رەلوكانتتار، كورشى ەلدەردىڭ ستارتاپ اۆتورلارى كورە باستادى. بيىل 1-قىركۇيەكتە ەلدە تۇڭعىش ج ي ۋنيۆەرسيتەت اشۋ جوسپارلانعان. بىلتىر جازدا Alem.cloud اتتى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى سۋپەركومپيۋتەر رەسمي تۇردە ىسكە قوسىلدى. ول الەمدەگى 500 ءىرى سۋپەركومپيۋتەردىڭ رەنكينگىندە 86-ورىندا تۇر.
ال ەكىباستۇزدا ەسەپتەۋ قۋاتى 1 گ ۆت بولاتىن دەرەكتەردى وڭدەۋ القابى قۇرىلىپ جاتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى كەلەسى جىلى قازاقستاندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ پروفيتسيتى قالپىنا كەلەدى دەگەن ەسەپ ايتىپ وتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا ەكىباستۇزداعى ج ي-حابتا 1 ك ۆت/ساع ەلەكتر قۋاتىنا 2,5 ا ق ش تسەنتىن تولەيتىن تاريف ۇسىنىلماق. بۇل اتالعان ورتالىققا ۇلكەن باسەكەلىك ارتىقشىلىق بەرەدى دەگەن جوسپار بار. پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى - جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆتىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي تاريف ا ق ش القاپتارىنداعى باعادان 4 ەسە ارزان. ال ەۋروپادا بۇل تاريف 20-40 ەۋرو-تسەنت ارالىعىندا. ماديەۆ ەكىباستۇزداعى ج ي- القاپ 100 ميللي-سەكۋندتان كەم بولمايتىن جىلدامدىقپەن ءبىر مەزەتتە 1 ميلليارد ادامعا دەيىن قىزمەت كورسەتە الاتىنىن ايتىپ ءجۇر.
2027 -جىلعا دەيىن One Web ،Starlink ،Amazon ،Shanghai SpaceSail سياقتى سپۋتنيك ارقىلى ينتەرنەت تاراتاتىن حالىقارالىق كومپانيالار قازاقستان اۋماعىندا ايماقتىق ينفراقۇرىلىم نۇكتەلەرىن سالۋعا كەلىسىپ وتىر. وسىلايشا كورشى ەلدەر سپۋتنيك ينتەرنەتكە قازاقستانداعى ينفراقۇرىلىم ارقىلى قوسىلاتىن مۇمكىندىك الماقشى.
سونداي-اق، بيىل كاسپي تابانى ارقىلى تارتىلىپ جاتقان ينتەرنەت كابەل ىسكە قوسىلۋى كەرەك. بۇل رەسەي اۋماعى ارقىلى تاراتىلاتىن ترافيككە بالاما مارشرۋت بولماق. وسى ارقىلى ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ترافيك ترانزيتىندەگى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 1,5 پايىزدان 5 پايىزعا وسەدى دەگەن ەسەپتەۋلەر بار.
استانا وسى باستامالاردىڭ ءبارىن ەندى تۇركى ينتەگراتسياسى ارقىلى ماسشتابتاۋدى كوزدەپ وتىر.
ورتا دالىزگە بايلانعان ورتاق مۇددەلەر
تۇركىستانداعى باسقوسۋ ۇيىمنىڭ سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق، كولىك- لوگيستيكالىق، سيفرلىق جانە تەحنولوگيالىق ينتەگراتسيا باعىتىنا باسىمدىق بەرىپ كەلە جاتقان كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ت م ۇ ەلدەرى، اسىرەسە، 2021 -جىلعى ىستانبۇل سامميتىنەن كەيىن «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى-2040» ستراتەگياسى اياسىندا ورتاق سيفرلىق كەڭىستىك، يننوۆاتسيا جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋگە دەن قويىپ كەلەدى.
دەي تۇرعانمەن جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسى العاش رەت ت م ۇ سامميتىنىڭ باستى تاقىرىبى بولماق. ۇيىمنىڭ ىنتىماقتاستىق باعىتتارى سيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ، مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اۆتوماتتاندىرۋ، كيبەرقاۋىپسىزدىك، لوگيستيكا جانە ترانسشەكارالىق ساۋدا سالالارىندا ورتاق تەحنولوگيالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ سياقتى ماسەلەلەردى دە قامتيدى. بۇعان دەيىن بىشكەك سامميتىندە سيفرلىق ەكونوميكا سەرىكتەستىگى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلىپ، سيفرلىق بولاشاق ۇيىمنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جاريالانعانى جانە بار.
سونىمەن قاتار، تۇركىستان ءسامميتى كولىك- لوگيستيكا باعىتىنداعى باستامالاردى ىلگەرىلەتۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى بولماق. سوڭعى جىلدارى ت م ۇ ورتا ءدالىزدى دامىتۋ، e-Permit جانە e-CMR جۇيەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى كولىك بايلانىسىن سيفرلاندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى.
ەكونوميكالىق ىقپالداستىق تا كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ ىسكە قوسىلۋى، سيفرلىق ساۋدا كەلىسىمدەرى مەن ورتاق قارجى ينستيتۋتتارىن قۇرۋ باستامالارى ۇيىمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق الەۋەتىن كۇشەيتتى.
تۇركىستانداعى بەيرەسمي سامميت تەك ساياسي ديالوگ الاڭى عانا ەمەس، تۇركى الەمىنىڭ ورتاق تاريحي مۇراسى مەن تەحنولوگيالىق بولاشاعىن بايلانىستىراتىن سيمۆولدىق كەزدەسۋ رەتىندە دە باعالانادى.
بۇل جيىن ت م ۇ-نىڭ سيفرلىق ينتەگراتسيا، جاساندى ينتەللەكت جانە ايماقتىق ىقپالداستىق باعىتىنداعى جاڭا كەزەڭىنىڭ باستالۋىنا سەرپىن بەرۋى مۇمكىن.
تۇركىستانداعى بەيرەسمي سامميت الدىندا ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ Kazinform تىلشىسىنە سۇحبات بەرىپ، العاشقى بەسجىلدىق قانداي جەتىستىكتەرمەن تۇيىندەلىپ جاتقانىن ايتتى.
اۆتور
ەسىمجان ناقتىباي