ءبىراق قالانىڭ قاي شەتىنە بارساڭىز دا، الدىڭىزدان تىنىق مۇحيتىنىڭ شەكسىز كەڭىستىگى اشىلادى. بۇل - الەمدەگى ەڭ وقشاۋ ورنالاسقان ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن گونولۋلۋ.
الەم كارتاسىنا كوز جۇگىرتسەڭىز، ازيا مەن امەريكانىڭ اراسىن الىپ جاتقان تىنىق مۇحيتىنىڭ ورتاسىنان گاۆاي ارالدارىن بىردەن بايقاۋ قيىن. كوك ايدىننىڭ ورتاسىنداعى تيتىمدەي نۇكتەلەردىڭ ءبىرى - واحۋ ارالى. ال سول ارالدا گاۆاي شتاتىنىڭ استاناسى گونولۋلۋ ورنالاسقان.
ءبىر قاراعاندا، بۇل ا ق ش- تىڭ وزگە قالالارىنان اسا ەرەكشەلەنبەيتىندەي كورىنۋى مۇمكىن. مۇندا دا بيىك عيماراتتار، قاربالاس كوشەلەر، كەڭسەلەر، مەيرامحانالار مەن ساۋدا ورتالىقتارى بار. الايدا گونولۋلۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى ونىڭ ساۋلەتىندە ەمەس، گەوگرافيالىق ورنالاسۋىندا.
قاي باعىتقا قاراساڭىز دا - مىڭداعان شاقىرىم مۇحيت
گونولۋلۋدان ا ق ش- تىڭ ماتەريكتىك بولىگىندەگى سان-فرانتسيسكوعا دەيىن شامامەن 3900 شاقىرىم بار. لوس-اندجەلەسكە دەيىنگى قاشىقتىق 4100 شاقىرىمعا جۋىقتايدى. ال جاپونيا استاناسى توكيو 6200، اۋسترالياداعى سيدنەي 8200 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. ءبىراق بۇل اراقاشىقتىقتى تۇگەلدەي دەرلىك ۇشاقپەن مۇحيت ۇستىنەن ۇشىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى.
گونولۋلۋعا تۇندە ۇشىپ بارعان ادام ەرەكشە كورىنىسكە كۋا بولادى. ۇشاق تەرەزەسىنىڭ ار جاعىندا بىرنەشە ساعات بويى قاراڭعىلىقتان باسقا ەشتەڭە بايقالمايدى. ءبىر كەزدە الىستان جىلتىراعان جارىقتار كورىنەدى. بىرتە-بىرتە ولار تۇتاس قالاعا اينالادى: كوشەلەر، عيماراتتار، ايلاقتار مەن كولىك جولدارى. ال شەكسىز مۇحيتتىڭ ورتاسىنان وسىنداي ۇلكەن قالانىڭ پايدا بولۋى تاڭعالارلىق اسەر سىيلايتىنى ءسوزسىز.
گونولۋلۋ ورنالاسقان قالالىق اگلومەراتسيادا ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى. مۇندا حالىقارالىق اۋەجاي، تەڭىز پورتى، ءىرى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن دامىعان ىسكەرلىك ينفراقۇرىلىم بار.
جۇماق مەكەندەگى ءومىر نەگە قىمبات؟
گاۆاي ارالدارى الەمگە تاڭعاجايىپ جاعاجايلارىمەن، جىلى كليماتىمەن جانە كوركەم تابيعاتىمەن تانىمال. الايدا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن مۇحيت ورتاسىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ وزىندىك قيىندىعى بار. ەڭ باستى ماسەلە - قىمباتشىلىق.
ارالدارعا قاجەتتى تاۋارلاردىڭ ەداۋىر بولىگى سىرتتان جەتكىزىلەدى. ازىق-تۇلىك، جانارماي، قۇرىلىس ماتەريالدارى، اۆتوكولىك پەن تۇرمىستىق تەحنيكا مۇندا كەمەمەن نەمەسە ۇشاقپەن تاسىمالدانادى.
مۇنداي لوگيستيكا تاۋار باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان گاۆاي ا ق ش- تا ءومىر ءسۇرۋ قۇنى ەڭ جوعارى شتاتتاردىڭ قاتارىندا.
گونولۋلۋدا باسپانا باعاسى دا قىمبات. ءۇي قۇنى كوبىنە جۇزدەگەن مىڭ دوللارمەن ەسەپتەلەدى، ال كەي اۋدانداردا ميلليون دوللاردان اسادى. ەلەكتر ەنەرگياسى مەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ اقىسى دا ا ق ش- تىڭ كوپتەگەن وڭىرىنەن جوعارى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى - ارالداردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى سىرتتان جەتكىزىلەتىن وتىنعا تاۋەلدى بولۋى.
قىمباتشىلىق اسىرەسە جەرگىلىكتى وتباسىلارعا اۋىر تيەدى. تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى، سونىڭ ىشىندە بايىرعى گاۆايلىقتار، باسپانا مەن كۇندەلىكتى شىعىنداردى وتەۋ قيىنداعاندىقتان، ماتەريككە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر.
وسىلايشا، ميلليونداعان تۋريست ءۇشىن دەمالىستىڭ ءمىنسىز مەكەنى سانالاتىن ارالداردا تۇراقتى ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس.
گاۆاي ءبىر كەزدەرى تاۋەلسىز كورولدىك بولعان
بۇگىندە گاۆاي ا ق ش- تىڭ ءبىر شتاتى رەتىندە بەلگىلى. الايدا ارالداردىڭ تاريحى الدەقايدا تەرەڭ ءارى كۇردەلى.
XIX عاسىردا گاۆاي ءوز بيلەۋشىلەرى، زاڭدارى جانە سىرتقى ساياساتى بار تاۋەلسىز كورولدىك ەدى. جەرگىلىكتى مونارحتار ا ق ش، ۇلى بريتانيا جانە فرانسيا سەكىلدى ءىرى دەرجاۆالارمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىپ، ەلدىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋعا تىرىستى.
ال گاۆاي كورولدىگىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى ليليۋوكالاني پاتشايىم بولدى. 1893-جىلى امەريكالىق كاسىپكەرلەر مەن جەرگىلىكتى مونارحياعا قارسى توپتار ا ق ش اسكەري كۇشتەرىنىڭ قولداۋىمەن كورولدىك بيلىكتى قۇلاتتى. كەيىن پاتشايىم قاماۋعا الىنىپ، يولاني سارايىندا ءۇي قاماقتا ۇستالدى. ليليۋوكالاني بيلىكتى قايتارۋعا ارەكەت جاساعانىمەن، ونىڭ تالابى ورىندالمادى.
1898-جىلى گاۆاي ا ق ش قۇرامىنا قوسىلدى. ال 1959-جىلى رەسمي تۇردە ەلدىڭ 50-شتاتىنا اينالدى.
گونولۋلۋدا سول ءداۋىردىڭ ماڭىزدى ەسكەرتكىشى - يولاني سارايى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ول ا ق ش اۋماعىنداعى مونارحيانىڭ رەسمي رەزيدەنسياسى بولعان بىرەگەي تاريحي عيمارات سانالادى.
بۇگىندە تۋريستەر ساراي الدىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ، ونىڭ ساۋلەتىنە تامسانادى. الايدا بۇل اسەم عيمارات قابىرعالارى گاۆاي تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلعان كۇردەلى كەزەڭنىڭ دە كۋاسى.
پەرل-حاربور: الەم تاريحىن وزگەرتكەن شابۋىل
گاۆايدىڭ گەوگرافيالىق وقشاۋلىعى ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ارتتىردى. تىنىق مۇحيتىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ارالدار ا ق ش ءۇشىن ازيا مەن امەريكا اراسىنداعى ماڭىزدى اسكەري تىرەككە اينالدى.
1941-جىلعى 7-جەلتوقساندا جاپونيا اسكەري اۆياتسياسى گاۆايدەگى پەرل-حاربور اسكەري-تەڭىز بازاسىنا شابۋىل جاسادى. شابۋىل سالدارىنان ا ق ش- تىڭ 19 اسكەري كەمەسى سۋعا باتىپ نەمەسە زاقىمدانىپ، 188 ۇشاعى جويىلدى. 2400 دەن استام امەريكالىق قازا تاپتى.
بۇل وقيعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بارىسىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. كەلەسى كۇنى ا ق ش جاپونياعا سوعىس جاريالادى.
بۇگىندە پەرل-حاربورداعى ەڭ بەلگىلى تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى - USS Arizona مەموريالى. ول شابۋىل كەزىندە سۋعا باتقان اسكەري كەمەنىڭ ۇستىنە سالىنعان. ال كەمە ءالى كۇنگە دەيىن مۇحيت تۇبىندە جاتىر. ونىڭ ىشىندە قازا تاپقان كوپتەگەن تەڭىزشىنىڭ سۇيەگى قالعان.
پەرل-حاربور گاۆايدىڭ اسكەري تاريحىن ەسكە سالاتىن ورىن عانا ەمەس، مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيعان قايعىلى وقيعانىڭ سيمۆولىنا اينالعان.
قازىر دە ارالداردا ا ق ش- تىڭ ءىرى اسكەري بازالارى ورنالاسقان. اسكەري سالا شتات ەكونوميكاسى مەن جۇمىسپەن قامتۋ جۇيەسىندە ماڭىزدى ورىن الادى.
«الوحا» رۋحى: سان ۇلتتىڭ مادەنيەتى توعىسقان مەكەن
گونولۋلۋدى وزگەشە ەتەتىن تاعى ءبىر ەرەكشەلىك - ونىڭ حالقى مەن مادەنيەتى. گاۆاي ا ق ش- تاعى ەتنيكالىق قۇرامى ەڭ الۋان شتاتتاردىڭ ءبىرى. مۇندا بايىرعى گاۆايلىقتارمەن قاتار جاپون، قىتاي، فيليپپين، كورەي جانە باسقا دا حالىقتاردىڭ وكىلدەرى تۇرادى.
مۇنداي مادەني ءارالۋاندىق ارالداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن انىق بايقالادى. مىسالى، گونولۋلۋ اسحاناسىنان جاپون، كورەي، امەريكالىق جانە ءداستۇرلى گاۆاي تاعامدارىن قاتار كەزدەستىرۋگە بولادى.
مۇندا شيكى بالىقتان دايىندالاتىن پوكە، كۇرىش پەن ەتتەن جاسالاتىن مۋسۋبي، كورەي ۇلگىسىندەگى قابىرعالار جانە تەڭىز ونىمدەرىنەن ازىرلەنەتىن جەرگىلىكتى تاعامدار كەڭ تارالعان.
جاپون مادەنيەتىنىڭ ىقپالى اسىرەسە ايقىن سەزىلەدى. XIX عاسىردىڭ سوڭىندا گاۆايگە قانت قامىسى پلانتاتسيالارىندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن جاپون يمميگرانتتارى كوپتەپ كەلگەن. ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ داستۇرلەرى جەرگىلىكتى مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.
ال گاۆايلىقتاردىڭ ءومىر سالتى كوبىنە «الوحا رۋحى» ۇعىمىمەن بايلانىستىرىلادى. «الوحا» - جاي عانا امانداسۋ ءسوزى ەمەس. ول ادامدارعا قۇرمەتپەن قاراۋ، مەيىرىمدىلىك تانىتۋ، ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋ سەكىلدى قۇندىلىقتاردى بىلدىرەدى.
ماڭگىلىك كورىنەتىن ارالدار دا ءبىر كۇنى جوعالا ما؟
گاۆايدىڭ تاعى ءبىر تاڭعالارلىق ەرەكشەلىگى - ارالداردىڭ پايدا بولۋ تاريحى. بۇل ارالدار جانارتاۋلار ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان. جەر قويناۋىنداعى ىستىق نۇكتەنىڭ ۇستىمەن تىنىق مۇحيتىنىڭ ليتوسفەرالىق تاقتاسى باياۋ جىلجىپ وتىرادى. سونىڭ اسەرىنەن ميلليونداعان جىل ىشىندە بىرىنەن كەيىن ءبىرى جاڭا جانارتاۋلىق ارالدار پايدا بولعان.
گاۆاي تىزبەگىندەگى ەڭ جاس ءارى ەڭ ۇلكەن ارال - گاۆاي ارالى. ونى كەيدە ۇلكەن ارال دەپ تە اتايدى. مۇندا الەمدەگى ەڭ بەلسەندى جانارتاۋلاردىڭ ءبىرى - كيلاۋەا ورنالاسقان.
1983-جىلى باستالعان كيلاۋەانىڭ ۇزاققا سوزىلعان اتقىلاۋ كەزەڭى 2018-جىلعا دەيىن جالعاستى. سول جىلى بولعان ءىرى اتقىلاۋ كەزىندە 700 دەن استام ءۇي قيراپ، لاۆا مۇحيتقا جەتىپ، ارال جاعالاۋىنىڭ اۋماعىن ۇلعايتتى.
ال ۇلكەن ارالدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا مۇحيت تۇبىنەن تاعى ءبىر جانارتاۋ ءوسىپ كەلەدى. بۇرىن لويحي اتالعان بۇل سۋاستى جانارتاۋى قازىر كاماەحۋاكانالوا دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى.
عالىمدار بولجامىنشا، گەولوگيالىق تۇرعىدان العاندا ول دا بولاشاقتا مۇحيت بەتىنە كوتەرىلىپ، جاڭا ارالعا اينالۋى مۇمكىن.
ال گونولۋلۋ ورنالاسقان واحۋ ارالى جانارتاۋلىق تىزبەكتىڭ ەسكى بولىگىندە جاتىر. ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي ارالدار ەروزياعا ۇشىراپ، بىرتىندەپ شوگىپ، وزگەرىسكە تۇسەدى. بۇل ۇدەرىستەر ميلليونداعان جىلعا سوزىلادى. دەمەك بۇگىن تۋريستەر تامسانىپ جۇرگەن گاۆاي ارالدارىنىڭ كەلبەتى وزگەرىسسىز قالمايدى دەگەن ءسوز.
مۇحيت ورتاسىنداعى قالانىڭ باستى ەرەكشەلىگى
گونولۋلۋ - تابيعات پەن وركەنيەت قاتار ءومىر سۇرەتىن ەرەكشە قالا. ءبىر جاعىندا - جاسىل جەلەك جامىلعان بيىك تاۋلار، ەكىنشى جاعىندا - شەتى مەن شەگى كورىنبەيتىن تىنىق مۇحيتى. جاعالاۋدا دەمالۋشىلار كۇنگە قىزدىرىنىپ جاتسا، بىرنەشە شاقىرىم جەردە كەڭسە قىزمەتكەرلەرى جۇمىسقا اسىعىپ، كولىكتەر كەپتەلىستە تۇرادى.
مۇندا الەمدىك دەڭگەيدەگى قالا تىرشىلىگى مەن ارالعا ءتان تىنىش ءومىر سالتى قاتار ورىلگەن. ءبىراق گونولۋلۋدىڭ شىنايى بولمىسىن تەك اسەم جاعاجايلارمەن نەمەسە قىمبات قوناقۇيلەرمەن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ تاريحىندا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس تە، سوعىس قاسىرەتى دە، مادەنيەتتەر توعىسى مەن كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ قيىندىعى دا بار.
گونولۋلۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگى دە وسىندا: ول - الەمنەن مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتا جاتسا دا، ۇلكەن دۇنيەنىڭ بارلىق قايشىلىعى مەن مۇمكىندىگىن ءوز بويىنا سىيدىرعان قالا.
el.kz