مو يان كىم ەدى؟
مو يان - شىعارمالارى الەمنىڭ ونداعان تىلىنە اۋدارىلعان ايگىلى قىتاي جازۋشىسى. جازۋشىنىڭ اتاعىن شىعارعان تۋىندىسى - 1985 -جىلى جارىق كورگەن «قىزىل گاولياڭ» شىعارماسى. مو ياننىڭ شىعارمالارى العاشىندا سەنزۋراعا ۇشىراپ، كەيبىرىن جاريالاۋعا تىيىم سالىنعان. سوعان قاراماستان ول وننان استام رومان جازىپ، قازىرگى قىتاي قوعامىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن، الەۋمەتتىك قايشىلىقتارىن، اۋىل ءومىرىن جانە ادام تاعدىرىن تەرەڭ بەينەلەدى.
قالامگەر 2012 -جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن يەلەنىپ، بۇل ماراپاتقا قول جەتكىزگەن العاشقى قىتاي جازۋشىسى اتاندى. نوبەل كوميتەتى قالامگەردى «گالليۋتسيناتسيالىق رەاليزمدى حالىق ەرتەگىلەرىمەن، تاريحپەن جانە قازىرگى زامان شىندىعىمەن شەبەر ۇشتاستىرعانى» ءۇشىن ماراپاتتاعان.
كەزدەسۋ بارىسىندا جازۋشى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولى، ادەبيەتتەگى ىزدەنىستەرى جانە قازىرگى قوعامداعى ادەبيەتتىڭ ءرولى تۋرالى اڭگىمەلەدى. سونداي-اق قاتىسۋشىلاردى قىزىقتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.
- مەن الدىمەن، قازاق ادەبيەتىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە وقىماعانىم ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىن. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە بار. سەبەبى قىتاي تىلىنە اۋدارىلعان قازاق تىلىندەگى شىعارمالار وتە از. بۇيىرسا، وسى ساپاردان قايتىپ بارعاننان كەيىن، قازاق جازۋشىلارىنىڭ قىتاي تىلىنە اۋدارىلعان شىعارمالارىن ىزدەپ تاۋىپ، تانىسامىن. ءبىراق مەن شىعارمالارىن وقىماعانىمەن، قازاق جازۋشىلارىنىڭ نەبىر كەرەمەت شىعارمالار جازعانىن سەزىنىپ، ءتۇيسىنىپ وتىرمىن. ويتكەنى قازاقستان - كوپتەگەن بىرەگەي ەرەكشەلىكتەرگە يە ەل. قازاق حالقىنىڭ باي ەپوستىق مۇراسى، كوشپەلى وركەنيەت تاريحى جانە كەڭەستىك كەزەڭدە جيناقتاعان تاجىريبەسى ۇلى ادەبي شىعارمالاردىڭ تۋۋىنا نەگىز بولاتىن ەرەكشە قۇندىلىقتار دەپ ەسەپتەيمىن. بۇگىن قازاق جازۋشىلارى مەن ادەبيەتتانۋشىلارىنىڭ پىكىرلەرىن تىڭداپ، كاسىبي دەڭگەيىنە ءتانتى بولدىم. اسىرەسە مەنىڭ شىعارمالارىما، سونىڭ ىشىندە «سالپى ومىراۋ، سال بوكسە» رومانىما بەرگەن باعالارىمەن تولىق كەلىسەمىن، - دەپ ءسوز باستاعان ول «سالپى ومىراۋ، سال بوكسە» شىعارماسىن اناسىنا ارناپ جازعانىن اتاپ ءوتتى.
اناعا ارناعان شىعارمام ەدى
- مەن بۇل شىعارمانى 1994 -جىلى باستاپ جازدىم. ول انامنىڭ ومىردەن جاڭا عانا وزعان شاعى ەدى. سوندىقتان مەن ىشتەي اناما ارناپ ءبىر كىتاپ جازۋىم كەرەك دەپ شەشتىم. الايدا ول كەزدە قىتاي ادەبيەتىندە عانا ەمەس، جالپى الەم ادەبيەتىندە انانى بەينەلەۋدىڭ قالىپتاسقان ءبىر عانا ۇلگىسى بار بولاتىن. وندا انانىڭ ۇلىلىعى، انالىق ماحابباتى، جەر-انانىڭ كەڭدىگىندەي شەكسىز مەيىرىمى مەن توزىمدىلىگى سۋرەتتەلەدى. مەن ءدال سونداي انانى تاعى ءبىر مارتە جازۋدىڭ ادەبي تۇرعىدان جاڭالىعى از بولادى دەپ ويلادىم. ويتكەنى مۇنداي بەينە انانىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرىن جيناقتاپ كورسەتكەنىمەن، ول تولىققاندى، جان-جاقتى اشىلعان ءتىرى تۇلعا بولماي شىعادى. ياعني ول ادەبي كەيىپكەر رەتىندە كوپقىرلى بولمىستى تۇگەل قامتي المايدى. سوندىقتان مەن شىعارمامدا وتە داۋلى انا بەينەسىن سومدادىم.
نەگىزىندە ول - مەيىرىمدى، نازىك مىنەزدى، ءداستۇرلى ادەپ پەن مورال قاعيدالارىن بەرىك ۇستاناتىن ايەل بولاتىن. الايدا كەيىن ونىڭ بىرنەشە ەر اداممەن توسەكتەس بولىپ، توعىز بالاسىنىڭ سەگىزىنىڭ اكەسىنىڭ بولۋى - ونىڭ ازعىندىعىنان ەمەس، فەودالدىق ءتارتىپتىڭ قىسىمى مەن زورلىعىنا نارازى كوڭىل كۇيدەن تۋىنداعان امالسىز قارسىلىعىنىڭ كورىنىسى ەدى. شىن مانىندە، ونىڭ كۇيەۋى ۇرپاق سۇيە المايتىن، بالا كوتەرتۋ قابىلەتى جوق بەلسىز ادام بولاتىن. ءبىراق سول كەزدەگى قىتاي قوعامىندا بالانىڭ بولماۋىنا ەر ادام كىنالى بولۋى مۇمكىن دەگەن وي ەشكىمنىڭ ساناسىنا كىرىپ شىقپايتىن. بار كىنانى ايەلدەن ىزدەيتىن. سوندىقتان شانگۋان لۋشي ءوز وتباسىندا دا، قوعامدا دا تالاي قورلىق پەن قىسىمعا ۇشىرادى.
قىتايدىڭ ءداستۇرلى فەودالدىق قوعامىندا ايەل بالا كوتەرمەسە، ونى ەشقانداي تۇسىنىكتەمەسىز توركىنىنە قايتارىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەدى. ءتىپتى قىز عانا تۋىپ، ۇل تاپپاعان ايەلدىڭ دە وتباسىندا دا، قوعامدا دا بەدەلى بولمايتىن. كوپتەگەن وتباسىلاردا ۇل بالاعا باسىمدىق بەرىلىپ، ۇلدى زور، قىزدى قور سانايتىن كوزقاراس قالىپتاستى. سوندىقتان شانگۋان لۋشي ۇرپاق ءسۇيۋ ءۇشىن باسقا ەر ادامداردان بالا كوتەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ول الگى ادامداردى سۇيگەن جوق. بار ماقساتى - بالا ءسۇيۋ ەدى. ءسويتىپ ول ىركەس-تىركەس جەتى قىز تابادى. اقىرى جەتى قىزدان كەيىن ەگىز بالا ءبىر ۇل، ءبىر قىز دۇنيەگە كەلەدى، - دەدى ول.
كىتاپ اتىن نەگە «سالپى ومىراۋ، سال بوكسە» قويدىم؟
جازۋشى رومان اتاۋىنىڭ نە سەبەپتى «سالپى ومىراۋ، سال بوكسە» دەپ قويىلعانىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل اتاۋ انالىق پەن ءومىردىڭ جالعاسۋىن بەينەلەيتىن سيمۆولدىق مانگە يە.
- كىتاپقا اتاۋ تاڭداعاندا دا بىرنەشە نۇسقانى ويلاستىردىق. ونىڭ ءبىرى - «انا الەمى»، ەكىنشىسى - «التىن ۇل مەن جاھۇت قىز». ويتكەنى روماندا دۇنيەگە كەلگەن ەگىزدەردىڭ ۇلى - شانگۋان جينتۋن، ال قىزى شانگۋان يۋينيۋي دەپ اتالادى. ءبىراق مەن سوڭىندا كىتاپ اتىن «سالپى ومىراۋ، سال بوكسە» دەپ قويدىم.
سەبەبى ءار حالىقتىڭ مادەنيەتىندە ۇرپاق جالعاستىرۋعا، ءوسىپ-ونۋگە قاتىستى تۇسىنىك پەن تانىم بار. بارلىق حالىق كوبەيىپ، كوپبالالى بولىپ ۇرپاعىن جالعاستىرۋدى قالايدى. ال «سالپى ومىراۋ» مەن «سال بوكسە» - انا بولۋدىڭ، بالا تۋۋ مەن ەمىزۋدىڭ نەگىزى سيمۆولى.
ارينە، مۇنداي اتاۋدىڭ ۇلكەن داۋ تۋعىزاتىنىن جاقسى ءبىلدىم. ءتىپتى كىتاپتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتىپ، وعان تىيىم سالىنۋى دا مۇمكىن ەدى. سوعان قاراماستان ءوز ۇستانىمىمنان باس تارتپادىم. اقىرىندا باسپا رەداكتورلارى دا كەلىستى. كەيىن كىتاپ بىرنەشە رەت قايتا باسىلعاندا، اتاۋىن وزگەرتسەك قايتەدى دەگەن ۇسىنىستار ايتىلدى. ءبىراق مەن وعان كەلىسپەدىم. ويتكەنى ونداعان جىل بويى وقىرمانعا وسى اتاۋمەن تانىلعان شىعارمانىڭ اتىن وزگەرتۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانادىم.
روماندا ايەلدىڭ ومىراۋى تۋرالى دا كوپتەگەن سۋرەتتەۋلەر بار. كەيبىر وقىرماندار مۇنى ايەل زاتىنا قۇرمەتسىزدىك دەپ قابىلدايدى. الايدا مەن ومىراۋدى بارىنشا كوركەم ءارى اسەم تىلمەن بەينەلەۋگە تىرىستىم. وندا ەشقانداي ناپسىلىك استار جوق. ويتكەنى ءاربىر ادامنىڭ ءومىرى انا سۇتىنەن باستالادى. سونىمەن قاتار شىعارمادا ۇرپاقتاردىڭ جالعاسۋى، ادامزاتتىڭ ءوسىپ-ءوربۋى دە كەڭىنەن سۋرەتتەلەدى. ءبىراق ەڭ باستىسى، مەن شانگۋان لۋ-شي انانىڭ شەكسىز مەيىرىمى مەن انالىق ماحابباتىن كورسەتۋگە ۇمتىلدىم.
ونىڭ قىزدارى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ وكىلدەرىنە تۇرمىسقا شىعادى. ءبىرى كوممۋنيستىك پارتيا قىزمەتكەرىنە، ءبىرى گوميندان وفيتسەرىنە، ەندى ءبىرى امەريكالىق ۇشقىشقا، تاعى ءبىرى جاپون باسقىنشىلارىنا قىزمەت ەتكەن اسكەر ادامىنا كۇيەۋگە تيەدى. سوندىقتان ولاردىڭ كۇيەۋلەرى ءبىر- بىرىنە قارسى سوعىسقان ادامدار ەدى، كەزدەسسە قارۋ كەزەنۋگە دايىن بولاتىن.
الايدا ولاردان تۋعان بالالاردىڭ ءبارى بىردەي اجەسى - شانگۋان لۋ-شيدىڭ قولىنا كەلەدى. انا ولاردىڭ ەشقايسىن بولمەي، تۇگەل باۋىرىنا باسادى. ونىڭ تاربيەسىندە كوممۋنيستەردىڭ دە، گومينداندىقتاردىڭ دا، جاپوندارعا قىزمەت ەتكەندەردىڭ دە، امەريكالىقتاردىڭ دا ۇرپاقتارى وسەدى. انا ءۇشىن بالالاردىڭ ەشقايسىسى كىنالى ەمەس ەدى. ول «بالانىڭ جازىعى جوق» دەپ ەسەپتەدى.
رومان جارىق كورگەننەن كەيىن وتە قاتتى سىنعا ۇشىرادى جانە قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. بۇل تالقىلاۋلار بۇگىنگە دەيىن ينتەرنەت كەڭىستىگىندە جالعاسىپ كەلەدى. مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ ىشىندە ەڭ كوپ داۋ تۋعىزعان دا، ماعان ەڭ كوپ سىن مەن ەڭ ۇلكەن داڭق اكەلگەن دە - وسى كىتاپ.
ارينە، قازىر قاراپ وتىرسام، روماندا تۇزەتۋگە بولاتىن تۇستار از ەمەس. ءبىراق ونى وزگەرتۋ كەرەك پە، جوق پا دەگەن ماسەلەدە ءالى دە ويلانىپ ءجۇرمىن. ويتكەنى بۇگىنگى قالپىنداعى شىعارما - 1995 -جىلعى مەنىڭ دۇنيەتانىمىم مەن كوزقاراسىمنىڭ كورىنىسى. ەگەر ونى قازىر تۇبەگەيلى قايتا جازسام، وندا بۇگىنگى مەن كەشەگىنى جوققا شىعارعان بولار ەدىم. مەنىڭشە، بۇل وقىرمانعا دا، شىعارمانىڭ تاريحي شىنايىلىعىنا دا ادالدىق بولمايدى. سوندىقتان ازىرگە كىتاپتى وزگەرتۋ نەمەسە وزگەرتپەۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداعان جوقپىن.
ۇرەي ولتىرمەيدى، ءۇمىت جەتەلەيدى
وسىدان كەيىن ءسوز كەزەگى وقىرماندارعا بەرىلىپ، ادەبي كەش ەركىن سۇحبات الاڭىنا ۇلاستى. قاتىسۋشىلار مو ياننىڭ شىعارماشىلىعى، ادەبي كوزقاراسى مەن جازۋشىلىق تاجىريبەسى تۋرالى سۇراقتارىن جولدادى.
جازۋشى تولەن ابدىك «شىعارمانى كوبىندە قاي كەزدە جازاسىز؟»، - دەپ سۇرادى.
- جاس كەزىمدە كۇندىز ۇيىقتاپ، تۇندە جازاتىنمىن. قازىر كۇن ءتارتىبىم قالپىنا كەلدى. كەشكە دەمالىپ، كۇندىز جۇمىس ىستەيمىن، - دەدى ول.
وسىدان كەيىن «استانا اقشامى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە ءبىز دە ءسوز الىپ: «ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزدا ۇرەي مەن ءۇمىت ۇعىمدارى ءجيى قاتار ورىلەدى. ادامزاتقا كوبىرەك كۇش بەرەتىن قايسىسى - ۇرەي مە، الدە ءۇمىت پە؟ سونداي-اق نوبەل سىيلىعىن العاننان كەيىن قالامگەر رەتىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىڭىز ارتتى ما؟» دەگەن سۇراۋ قويدىق.
- مەنىڭشە، ۇرەي مەن ءۇمىت ادامعا بالا كەزىنەن سەرىك بولادى. ۇرەي - السىزدەردىڭ بويىن بيلەيتىن، ادامنىڭ ەركىنەن تىس تىلسىم كۇش. ال ءۇمىت ادام بويىنداعى ىشكى ۇمتىلىس پەن قالاۋىنان تۋادى. دەمەك، ىشكى قالاۋ قاناعاتتانباي، ادامنىڭ ءۇمىتى دە ۇزىلمەيدى. جازۋشىنىڭ ەڭ ۇلكەن تىرەگى - ول ءوز كاسىبىنە دەگەن ادالدىعى. مەن نوبەل سىيلىعىن العاننان كەيىن دە وسى قاسيەتىمنەن اينىعان ەمەسپىن، - دەپ جاۋاپ قايىردى.
شىعارماداعى شىندىق ماسەلەسىنە توقتالعان ول «ادەبي شىعارماداعى كوركەم شىندىق پەن شىنايى ومىردەگى شىندىق بىردەي ەمەس. ال جازۋشىلار قاۋىمى سول ەكەۋىنەن دە اتتاپ ءوتىپ، «ءۇشىنشى ومىردەگى» شىندىقتى جازۋى كەرەك» دەپ ءتۇيدى سوڭعى ءسوزىن. شىعارماشىلىق كەش سوڭىندا جازۋشى وقىرماندارعا قولتاڭبا بەرىپ، ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇستى.
قالياكبار ۇسەمحان ۇلى
astana-akshamy.kz