نەلىكتەن بۇلاي؟ شىنىندا دا، ادامنىڭ جىنىسى ەمدەۋ ءادىسىن تاڭداۋعا، دياگنوز قويۋعا اسەر ەتە مە؟ نەگە ايەلدەرگە انتيبيوتيك ءجيى بەرىلەدى، ءبىراق كەيبىر اۋرۋلار ولاردا ەرلەرگە قاراعاندا كەش انىقتالادى؟ ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن Tengri Health ءتىلشىسى انىقتاپ كوردى.
ەر ادام مەديتسينادا «ادەپكى ناۋقاس» پا، بۇل مەديتسيناعا قالاي اسەر ەتتى؟
دارىگەر، MedSupport قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى بوتاگوز قاۋكەنوۆا مەديتسينادا ناۋقاستىڭ جىنىسى وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. ماسەلە X پەن Y حروموسومالارىندا ەمەس. ۇزاق ۋاقىت بويى مەديتسينادا ايەل ناۋقاستاردىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەي، ولاردىڭ ماسەلەلەرى نازاردان تىس قالعان.
«كوپ جىل بويى مەديتسينا «ادەپكى ناۋقاس» دەپ اتالاتىن جاس ءارى دەنى ساۋ ەر ادامدى زەرتتەپ كەلدى. وسى بەينەگە سايكەس كەلمەيتىن نارسەنىڭ ءبارى ۆارياتسيا، ياعني نورمادان اۋىتقۋ دەپ ەسەپتەلدى. ناتيجەسىندە ايەل اعزاسى تۋرالى ءبىلىم سالىستىرمالى تۇردە باياۋ قالىپتاستى. كەيدە بۇل جاعداي ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن قيدى جانە ءالى دە بۇل نارسە جالعاسىپ كەلەدى»، - دەيدى ول.
سايكەسسىزدىك پرەپاراتتاردى ازىرلەۋدەن باستالادى، سەبەبى ولاردىڭ كوپشىلىگى ۇزاق ۋاقىت بويى ەرلەرگە سىنالعان. بۇرىن كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە ايەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا الدەقايدا سيرەك قاتىستىرىلعان.
قاۋكەنوۆا بۇل جاعداي ەتەككىر سيكلىنىڭ «كۇردەلىلىگىنە»، گورمون اۋىتقۋلارىنا جانە الەۋمەتتىك سەبەپتەرگە بايلانىستى دەپ تۇسىندىرىلگەنىن ايتادى.
بۇعان قوسا، 1977 -جىلى تاليدوميدكە قاتىستى قايعىلى جاعدايدان كەيىن ا ق ش-تىڭ FDA رەتتەۋشى ورگانى بالا تۋاتىن جاستاعى ايەلدەردى ءدارى-دارمەكتى سىناۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىنە قاتىستىرماۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
انىقتاما: 1977 -جىلى ا ق ش-تىڭ ازىق-تۇلىك جانە ءدارى-دارمەك ساپاسىن باقىلاۋ باسقارماسى (FDA) نۇسقاۋلىق شىعاردى، سوعان سايكەس جۇكتى بولۋعا قابىلەتتى ايەلدەردى ءدارى-دارمەكتى كلينيكالىق جاعدايدا سىناۋدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كەزەڭدەرىنەن الىپ تاستاۋ كەرەك بولدى. بۇعان 1950 -جىلداردىڭ سوڭىندا كەيبىر ەلدەردە تىنىشتاندىراتىن، ۇيىقتاتاتىن ءدارى رەتىندە ساتىلعان تاليدوميد پرەپاراتىنان بولعان تراگەديا سەبەپ. ونى جۇكتى ايەلدەرگە جۇرەك اينۋىن باسۋ ءۇشىن دە تاعايىنداعان. كەيىنىرەك پرەپاراتتى جۇكتىلىك كەزىندە قابىلداۋ اۋىر تۋا بىتكەن دامۋ كەمىستىكتەرىنە، سونىڭ ىشىندە اياق- قول بۇزىلىسىنا جانە باسقا مۇشەلەردىڭ زاقىمدانۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەكەنى انىقتالعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ باعالاۋىنشا، 1957 -جىلدان 1962 -جىلعا دەيىن الەمدە تاليدوميدكە بايلانىستى دامۋ كەمىستىگى بار 10 مىڭنان اسا بالا دۇنيەگە كەلگەن. كەيبىر دەرەككوزدە بۇل كورسەتكىش 12 مىڭعا جۋىق دەپ كورسەتىلگەنىمەن، زارداپ شەككەندەردىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز.
بۇل شەكتەۋ 1993 -جىلى جويىلدى، ءبىراق قالىپتاسقان زەرتتەۋ مودەلى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ساقتالىپ قالدى.
«سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ءدارى-دارمەك نەگىزىنەن ەر ادامدارعا زەرتتەلدى، ال ايەلدەردىڭ ۇلەسى كەيدە 30 پايىزعا دا جەتپەدى. الايدا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ اعزاسىنا ءدارى ءارتۇرلى اسەر ەتىپ، اعزادان ءارتۇرلى جولمەن شىعۋى مۇمكىن»، - دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.
بوتاگوز قاۋكەنوۆانىڭ ءسوزىن يتاليالىق عالىمدار جاقىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋ راستايدى.
انتيبيوتيكتەر ەرلەر مەن ايەلدەرگە تۇرلىشە اسەر ەتۋى مۇمكىن
بىردەي مولشەردەگى ءبىر انتيبيوتيك ەر ادام مەن ايەل ادامنىڭ اعزاسىنا ءارتۇرلى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
2026 -جىلدىڭ باسىندا يتاليالىق زەرتتەۋشىلەر ءارتۇرلى جىنىس وكىلدەرىنە انتيبيوتيكتەردى قولدانۋ تۋرالى عىلىمي جۇمىستاردى تالداعان. جاڭا شولۋ Expert Opinion on Drug Metabolism جانە Toxicology جۋرنالىندا جاريالاندى.
عالىمدار بيولوگيالىق جىنىس اعزا كەيبىر انتيبيوتيكتەردى قالاي سىڭىرەتىنىنە، وڭدەيتىنىنە، تاراتاتىنىنا جانە شىعاراتىنىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. وسىعان بايلانىستى پرەپاراتتىڭ اعزاداعى كونتسەنتراتسياسى، ونىڭ تيىمدىلىگى جانە جاناما اسەر تۋىنداۋ قاۋپى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن.
ماقالا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا، گورموندار، يممۋن جۇيەنىڭ جۇمىسى جانە دەنە قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ماڭىزدى.
شولۋعا سايكەس ايەلدەردىڭ اسقازانى مەن ىشەگىنىڭ بوساۋ ۇدەرىسى ادەتتە باياۋ جۇرەدى. بۇل كەيبىر انتيبيوتيكتەر سىڭۋىنە اسەر ەتۋى ىقتيمال. ال ەرلەردە ادەتتە اسقازان ءسولىنىڭ سەكرەتسياسى جوعارى بولادى.
انىقتاما: اسقازان ءسولىنىڭ سەكرەتسياسى - اسقازان تاعامدى قورىتۋعا كومەكتەسەتىن ارنايى سۇيىقتىق ءبولۋى.
عالىمدار پرەپاراتتى ەنگىزۋدىڭ باسقا تاسىلدەرىندە دە ايىرماشىلىقتار بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. مىسالى، بۇلشىقەتكە سالعان كەزدە ايەلدەردە بۇلشىقەت ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى انتيبيوتيك باياۋ ءسىڭۋى مۇمكىن.
پرەپاراتتىڭ تارالۋىندا دا ايىرماشىلىق بار.
«ايەلدەردە ورتاشا ەسەپپەن سۋدىڭ، قاننىڭ، جاسۋشادان تىس جانە جاسۋشا ىشىندەگى سۇيىقتىقتىڭ جالپى كولەمى از بولادى. سونداي-اق، ەرلەردە بۇلشىقەت ماسساسى كوبىرەك بولسا، ايەلدەردە كوبىنە ماي ءتىنىنىڭ ۇلەسى جوعارى. مۇنىڭ ءبارى ءدارى-دارمەك اعزاعا قالاي تارالاتىنىنا جانە تىندەردە قانداي كونتسەنتراتسياعا جەتەتىنىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن»، - دەپ جازىلعان ماتەريالدا.
ءبىراق اۆتورلار زەرتتەۋ ناتيجەسى ۇنەمى سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن، ءبارى ناقتى انتيبيوتيككە بايلانىستى ەكەنىن دە ايتقان. سوندىقتان بارلىق پرەپاراتتى قولدانۋدىڭ ءبىرىڭعاي ەرەجەلەرى تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە.
ساراپشىلار بۇل تۋرالى نە ويلايدى؟
مۇنىڭ ءبارى ايەلدەرگە انتيبيوتيكتىڭ از دوزاسىن تاعايىنداۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرە مە؟
كلينيكالىق فارماكولوگ الۋا ىسقاقوۆانىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي قورىتىندى جاساۋعا ءالى ەرتە.
«ءبىر انتيبيوتيكتىڭ بىردەي دوزاسى ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ اعزاسىندا ءدارى كونتسەنتراتسياسى ءارتۇرلى بولۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. الايدا بۇل - ورتاشا ستاتيستيكالىق ايىرماشىلىقتار. ولار بارلىق ناۋقاستا بىردەي بايقالا بەرمەيدى جانە بارلىق انتيبيوتيككە قاتىستى ەمەس»، - دەدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، دوزانى تاڭداۋ كەزىندە ادامنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ الدەقايدا ماڭىزدى:
«سەمىزدىككە شالدىققان ايەل مەن دەنە سالماعى قالىپتى ەر ادامدى الساق، سالىستىرۋعا كەلمەيتىن ەكى سانات. سەمىزدىكتىڭ ءوزى پرەپاراتتىڭ فارماكوكينەتيكاسىنا، ياعني ونىڭ سىڭۋىنە، تارالۋىنا، مەتابوليزمىنە جانە ورگانيزمنەن شىعارىلۋىنا اسەر ەتەدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى دارىگەر.
سوندىقتان ول ەمدەلۋشىلەردى تەك ەرلەر مەن ايەلدەر دەپ ءبولۋ جەتكىلىكسىز دەگەن پىكىردە. جىنىسىنا قاراي بولۋگە قاراعاندا، ادام اعزاسىن ەسكەرىپ، ءدارىنى جەكە تاڭداۋ الدەقايدا ماڭىزدىراق.
انتيبيوتيكتەردى كىم ءجيى الادى جانە نەگە؟
يتاليالىق زەرتتەۋشىلەر انىقتاعان تاعى ءبىر ايىرماشىلىق پرەپاراتتاردى تاعايىنداۋعا قاتىستى بولعان.
شولۋدا كەلتىرىلگەن مالىمەتكە سايكەس امبۋلاتوريالىق جاعدايدا انتيبيوتيكتەر ەرلەرگە قاراعاندا ايەلدەرگە شامامەن 25-40 پايىزعا ءجيى تاعايىندالادى. ءومىر بويى بۇل ايىرماشىلىق 27 پايىز بولسا، كەيبىر جاس ساناتتارىندا 36-40 پايىزعا جەتەدى.
سونداي-اق، ايەلدەرگە پرەپاراتتاردىڭ كەيبىر تۇرلەرى ءجيى تاعايىندالادى.
"بۇل انتيبيوتيكتەردى دۇرىس قولدانباعاننان دەگەن ءسوز ەمەس. ايىرماشىلىققا ايەلدەردىڭ مەديتسينالىق كومەككە ءجيى جۇگىنۋى نەمەسە جۇقپالى اۋرۋلارعا شالدىعۋى دا اسەر ەتۋى مۇمكىن"، - دەپ ءتۇسىندىردى اۆتورلار.
اۋىر ينفەكتسيالار كەزىندە دە ادامنىڭ جىنىسى ماڭىزدى بولۋى مۇمكىن
اۆتورلار ەرلەر سەپسيس پەن پنيەۆمونياعا ءجيى شالدىعاتىنىن، ال كەيبىر ينفەكتسيالار ولاردا اۋىر وتەتىنىن ايتتى.
ءبىراق كەيبىر اۋرۋلار كەزىندە قاۋىپ كەرىسىنشە ايەلدەردە جوعارى بولۋى مۇمكىن. زەرتتەۋدە ايتىلعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، التىن ءتۇستى ستافيلوكوكك تۋدىرعان قان ينفەكتسياسى كەزىندە ايەلدەردىڭ 90 كۇن ىشىندە قايتىس بولۋ قاۋپى 18 پايىزعا جوعارى بولعان.
زەرتتەۋشىلەر ايەلدەردە ءدارى-دارمەككە جاعىمسىز رەاكتسيا شامامەن ەكى ەسە ءجيى تىركەلەتىنىن كورسەتكەن.
الۋا ىسقاقوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءدارىنىڭ جاناما اسەرىنە شالدىعۋ قاۋپى ايەلدەر مەن ەرلەردە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن.
«كەيبىر دارىلەر ايەلدەردە جۇرەك ىرعاعى بۇزىلۋى مەن اريتميا سياقتى جاناما اسەر تۋىنداۋ قاۋپىن ارتتىرۋى مۇمكىن. ءبىراق بۇل بارلىق ايەلدىڭ ءدارى مولشەرىن ازايتۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. دارىگەر ەم تاعايىنداعاندا ناۋقاسقا زيان كەلتىرمەۋدى باستى نازاردا ۇستاپ، ونىڭ جاعدايى مەن تەكسەرىس ناتيجەلەرىنە سۇيەنىپ شەشىم قابىلدايدى»، - دەيدى ىسقاقوۆا.
دارىگەر انتيبيوتيكتى تاعايىندار الدىندا ماماندار بۇيرەك پەن باۋىر قىزمەتىن، دەنە سالماعىن، باسقا اۋرۋلاردى، ادام باسقا پرەپاراتتاردى قابىلداپ- قابىلدامايتىنىن، جاناما اسەرلەردى باعالايتىنىن جەتكىزدى.
«قازىر ايەلدەرگە انتيبيوتيك دوزاسىن ەرلەرمەن سالىستىرعاندا 25-33 پايىزعا تومەندەتۋدى مىندەتتەيتىن ناقتى كلينيكالىق ۇسىنىستار جوق. كەيبىر انتيبيوتيكتەرگە تەراپيالىق مونيتورينگ بار، ول قانداعى پرەپاراتتىڭ كونتسەنتراتسياسىن ولشەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە دوزانى جەكە تاڭداۋعا كومەكتەسەدى»، - دەدى الۋا ىسقاقوۆا.
ول جەكە مەديتسينانىڭ كىلتى وسىدا ەكەنىنە سەنىمدى. ەمدەلۋشىنىڭ جىنىسىنا سۇيەنىپ، دوزانى تومەندەتە سالۋ جەتكىلىكسىز.
نەلىكتەن زەرتتەۋلەردە ايەلدەر جەتكىلىكتى تۇردە زەردەلەنبەدى جانە كىم قاۋىپكە ءجيى ۇشىرايدى؟
عالىمدار ولقىلىقتاردىڭ كوبى كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە ايەلدەر از قاتىسۋىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتادى:
«بۇل ەمدەۋ ستراتەگيالارى ءتيىمسىز بولۋىنا جانە دارىلىك پرەپاراتتارعا جاعىمسىز رەاكتسيا جيىلەۋىنە اكەپ سوقتى».
اسىرەسە، بۇل بالا تۋاتىن جاستاعى ايەلدەرگە قاتىستى. زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ سوزىنشە، جۇكتىلىك بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ پەن ءدارىنىڭ قۇرساقتاعى بالاعا اسەر ەتۋ ىقتيمالدىعىنا بايلانىستى ولاردى كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە ءجيى قاتىستىرماعان.
شولۋ دەرەگىنە سۇيەنسەك، دارىلىك پرەپاراتتاردىڭ 98 پايىزدان استامىنىڭ جۇكتىلىك كەزىندەگى اعزاعا اسەرى مەن قاۋىپسىزدىگى تۋرالى جەتكىلىكتى مالىمەت جوق.
«بۇگىندە ايەلدەر ءالى دە كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە تولىققاندى تارتىلماي وتىر. سالدارىنان ەمدەۋدىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرىنىڭ كوپتەگەن ماڭىزدى اسپەكتى زەرتتەلمەيدى جانە باعالانبايدى»، - دەپ جازىلعان شولۋدا.
الۋا ىسقاقوۆا مۇنداي ولقىلىقتار تۋىنداۋىنا ءدارى-دارمەكتەردى ازىرلەۋ مەن سىناۋ كەزىندە سوزىلمالى اۋرۋلارى جوق، سالماعى 70 كەلى شاماسىنداعى ورتا جاستاعى ەر ادامنىڭ اعزاسى نەگىزگە الىنعانى سەبەپ دەگەن پىكىردە.
ونىڭ ايتۋىنشا، زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ دارىلەردىڭ اعزاعا ءسىڭۋى، تارالۋى مەن سىرتقا شىعارىلۋىن زەرتتەۋگە ايەلدەر از قاتىساتىنى تۋرالى تۇجىرىمى بۇل ماسەلەگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
"قازاقستاندا فارماكولوگيا بويىنشا ىرگەلى ءبىلىم جاس ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ايىرماشىلىقتاردى قامتيدى. بالالار مەن ەگدە جاستاعى ەمدەلۋشىلەر اراسىندا ايىرماشىلىق بار ەكەنىن تۇسىنەمىز. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، بىزدە جىنىستىق ەرەكشەلىكتەرگە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەيدى".
ماماننىڭ ايتۋىنشا، شولۋدىڭ باستى ءتۇيىنى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ جانە دارىلىك پرەپاراتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن باعالاۋ كەزىندە بيولوگيالىق جىنىستى ەسكەرۋدىڭ ماڭىزىندا. انتيبيوتيكپەن ەمدەۋ كەزىندە بۇل نازارعا الىنۋعا ءتيىس فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن.
جىنىس اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋعا قالاي اسەر ەتەدى؟
بوتاگوز قاۋكەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، جىنىس دياگنوز قويۋعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ قىزىق پارادوكستى كورسەتەدى. ايەلدەرگە مازاسىزدىق پەن دەپرەسسيالىق بۇزىلىستار دياگنوزى ءجيى قويىلادى، ءبىراق ولاردا زەيىن تاپشىلىعى جانە گيپەراكتيۆتىلىك بۇزىلىسى مەن اۋتيزمدى قوسقاندا، كەيبىر نەيروپسيحياتريالىق جاعدايلار سيرەك انىقتالادى.
«بۇل ءىشىنارا كلاسسيكالىق دياگنوستيكالىق سيپاتتامالار ۇزاق ۋاقىت بويى ۇلدار مەن ەرلەردى باقىلاۋعا نەگىزدەلگەنىنە بايلانىستى. ايەلدەردە بۇل جاعدايلار باسقاشا كورىنىس تابۋى مۇمكىن، سوندىقتان ولار ۇزاق ۋاقىت بويى بايقالماي قالادى. مىسالى، اۋتيزمى بار قىزدار ءوز ەرەكشەلىكتەرىن جاسىرۋعا بەيىم. ولار قوعامعا قولايلى مىنەز- قۇلىقتى قايتالاۋدى ۇيرەنەدى. سالدارىنان اۋتيزم بەلگىلەرى ماماندارعا جىلدار بويى بايقالماي قالۋى مۇمكىن»، - دەپ ءتۇسىندىردى دارىگەر.
نەمەسە مازاسىزدىق پەن دەپرەسسيالىق بۇزىلىستار دياگنوزى ءۇشىن كوبىنە ۇلداردا بايقالاتىن گيپەراكتيۆ قولدانىلادى، ال قىزداردا بۇل زەيىن قويماۋ مەن ىشكى مازاسىزدىق ارقىلى كورىنۋى مۇمكىن.
«دەنە بەلگىلەرىن تەك پسيحولوگيالىق سەبەپتەرمەن بايلانىستىرۋ اعزاداعى اۋرۋدى دەر كەزىندە انىقتاماۋعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن»، - دەپ ەسكەرتتى قاۋكەنوۆا.
گەندەرلىك جاڭساق تۇسىنىك: اۋتويممۋن اۋرۋلاردى نەگە پسيحيكالىق دەرتپەن شاتاستىرادى؟
2026 -جىلعى قازاندا جاريالانعان زەرتتەۋ ايەلدەردىڭ اۋتويممۋن اۋرۋلارىن پسيحيكالىق نەمەسە پسيحوسوماتيكالىق دەرتپەن شاتاستىرۋ ەرلەرگە قاراعاندا جيىرەك بولاتىنىن كورسەتتى. 6600 ناۋقاس قاتىسقان زەرتتەۋدى The Lancet مەديتسينالىق جۋرنالى جاريالادى.
انىقتاما: اۋتويممۋن اۋرۋلارى - يممۋندىق جۇيە قاتەلەسىپ، دەنەنىڭ ءوز ساۋ جاسۋشالارى مەن تىندەرىنە شابۋىل جاسايتىن اۋرۋ. اۋرۋدىڭ تۇرىنە قاراي ول كەيبىر مۇشەلەردى نەمەسە دەنەنىڭ بىرنەشە جۇيەسىن بىردەن زاقىمداۋى مۇمكىن. اۋتويممۋن اۋرۋلارىنا ريەۆماتويد ارتريت، جۇيەلى قىزىل جەگى، شاشىراندى سكلەروز جانە ءبىرىنشى تيپتەگى قانت ديابەتى جاتادى.
«اۋتويممۋن اۋرۋى بار ناۋقاستاردا باستاپقىدا سەبەبىن انىقتاۋ قيىن بەلگىلەر بايقالۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ناقتى دياگنوز قويۋعا بىرنەشە اي، ءتىپتى جىلدار كەتەدى»، - دەپ جازىلعان ماقالادا.
سالدارىنان ايەلدەر اۋتويممۋن اۋرۋلارعا قاتىستى دۇرىس دياگنوز قويۋدا جانە ەم الۋدا قيىندىققا تاپ بولادى.
«زەرتتەۋگە قاتىسقان ايەلدەردىڭ 43 پايىزى وزدەرىندە بايقالعان بەلگىلەردى دارىگەرلەر پسيحيكالىق دەرتپەن شاتاستىرعانىن ايتقان. ەرلەر اراسىندا بۇل كورسەتكىش 33 پايىز بولعان. ايەلدەر وزدەرىنىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى شاعىمدى «پسيحوسوماتيكادان» دەپ قاتە باعالاعان جاعدايلار ءجيى بولعانىن دا جەتكىزگەن»، - دەيدى عالىمدار.
انىقتاما: پسيحوسوماتيكا - ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايى مەن فيزيكالىق جاي-كۇيى اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەيتىن مەديتسينا مەن پسيحولوگيانىڭ باعىتى. كۇيزەلىس، مازاسىزدىق جانە ۇزاققا سوزىلعان ەموتسيالىق جاعداي اعزانىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتىپ، اۋىرسىنۋدى كۇشەيتۋى، ۇيقىنى بۇزۋى، كەيبىر فيزيكالىق سيمپتومداردى قوزدىرۋى، ۋشىقتىرۋى مۇمكىن. دەسە دە دياگنوز قويۋ ءۇشىن سوماتيكالىق اۋرۋلاردى جوققا شىعارۋ نەمەسە انىقتاۋ ماڭىزدى.
ءبىر قىزىعى، باسقا دا فيزيكالىق اۋرۋلارعا قاتە دياگنوز قويۋ ايەلدەرگە قاراعاندا ەرلەر اراسىندا ءجيى كەزدەسكەن، ياعني 48 پايىز.
«بۇل ايىرماشىلىقتار اۋرۋدى انىقتاۋدا بۇرىننان قالىپتاسقان گەندەرلىك كوزقاراستار ءالى دە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن كورسەتەدى. بوس بايبالام سالدى دەۋ قازىر سيرەك ايتىلعانىمەن، ايەلدەر ءوز شاعىمدارى جايدان-جاي ەمەس ەكەنىنە سەندىرۋدە ءالى دە قينالادى. سالدارىنان ءتيىستى مەديتسينالىق كومەككە دە دەر كەزىندە قول جەتكىزە الماي جاتادى»، - دەدى زەرتتەۋدىڭ بىرلەسكەن اۆتورى شايستا تايابالي.
زەرتتەۋشىلەر ايەلدەر مەديتسينالىق كومەككە ءجيى جۇگىنەتىنىن، ءبىراق دياگنوز قويىلعانعا دەيىن سيمپتومدار پايدا بولعانىن ۇزاق كۇتەتىنىن انىقتاعان. ەرلەرگە دياگنوز ادەتتە ءۇش ايدان از ۋاقىت ىشىندە قويىلسا، ايەلدەرگە ءبىر جىلدان ەكى جىلعا دەيىن كۇتۋگە تۋرا كەلگەن.
كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك دەپارتامەنتى مەن شىعىس انگليا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى نوريدج مەديتسينا مەكتەبىنىڭ دوكتورى مەلاني سلوان بىلاي دەيدى:
«زەرتتەۋ كەيدە دارىگەرلەر ناۋقاستىڭ شاعىمىن دەنە اۋرۋىنان ەمەس، پسيحولوگيالىق ماسەلەدەن دەپ اسىعىس قورىتىندى جاسايتىنىن كورسەتتى. بۇل ەرلەرگە دە، ايەلدەرگە دە قاتىستى. الايدا ايەلدەر مۇنداي قاتە دياگنوزعا ءجيى ۇشىراۋى مۇمكىن ەكەنى بايقالعان».
نەلىكتەن ايەلدەردەگى سيمپتومدار نازاردان تىس قالادى؟
مەديتسيناداعى ايىرماشىلىقتار دارىگەرلەر ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ سيمپتومدارىن قالاي تۇسىندىرەتىنىنەن دە كورىنەدى. بوتاگوز قاۋكەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، مەديتسينا تاريحىندا ايەلدەردىڭ اۋىرسىنۋىنا كوبىنە تاپتاۋرىندار ارقىلى باعا بەرىلگەن.
«يستەريا» اتاۋى گرەكتىڭ hystera، ياعني «جاتىر» دەگەن سوزىنەن شىققان. ۇزاق ۋاقىت بويى ايەلدەردىڭ ەموتسياعا بەرىلۋى مەن «ەركەلىگىن» ءتۇرلى اۋرۋ بەلگىلەرىنىڭ سەبەبى دەپ تۇسىندىرگەن. قازىر بۇل دياگنوز مەديتسينادا قولدانىلمايدى. دەگەنمەن ونىڭ سالدارى قوعامدا عانا ەمەس، دارىگەرلەردىڭ ناۋقاسقا دەگەن كوزقاراسىنان دا بايقالادى»، - دەيدى سپيكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا، ناۋقاستىڭ شاعىمىنا بىردەن ناقتى سەبەپ تابىلماسا، ايەلدەردىڭ جاعدايىن مازاسىزدىقپەن نەمەسە كۇيزەلىسپەن بايلانىستىرا سالۋ ءجيى كەزدەسەدى.
ەندومەتريوز - وسىنداي جاعدايدىڭ ايقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى. بۇل - جاتىردىڭ شىرىشتى قاباتىنا ۇقساس ءتىن ودان تىس جەرلەردە ءوسىپ، قاتتى اۋىرسىنۋ مەن بەدەۋلىككە اكەپ سوعۋى مۇمكىن اۋرۋ.
ددسۇ دەرەگى بويىنشا بۇل دەرت رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى ايەلدەردىڭ شامامەن 10 پايىزىندا كەزدەسەتىنىنە قاراماستان، كوپتەگەن ناۋقاستا العاشقى سيمپتومنان دياگنوز قويىلعانعا دەيىنگى جول ءتورت جىلدان 12 -جىلعا دەيىن سوزىلادى.
«وسى ۋاقىت ىشىندە ولار ەتەككىر كەزىندەگى قاتتى اۋىرسىنۋ «قالىپتى» ەكەنىن جانە «شىداسا، ءبارى باسىلاتىنىن» ءجيى ەستيدى»، - دەيدى بوتاگوز قاۋكەنوۆا.
ول ايەلدەردە بەلگىلەرى وزگەشە بايقالاتىن ميوكارد ينفاركتىن دە مىسالعا كەلتىرەدى.
«كەۋدەدەگى اۋىرسىنۋدىڭ ورنىنا قاتتى شارشاۋ، ەنتىگۋ، جۇرەك اينۋى نەمەسە يەك پەن ارقا اۋرۋى پايدا بولۋى مۇمكىن. مۇنداي سيمپتومداردى ءتىپتى مامانداردىڭ ءوزى ينفاركت بەلگىسى رەتىندە قابىلداي بەرمەيدى. سوندىقتان ايەلدەرگە دياگنوز كەش قويىلىپ، العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ كەزىندە ءجيى قاتە شەشىمدەر قابىلدانادى»، - دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.
سونىمەن قاتار، ينفاركتىنى انىقتاۋعا ارنالعان زەرتحانالىق كورسەتكىشتەر ۇزاق ۋاقىت بويى نەگىزىنەن ەر ادامداردان الىنعان دەرەك بويىنشا تالداندى.
«ايەلدەردە ينفاركتىنى انىقتاۋعا نەگىز بولاتىن تروپونين دەڭگەيى تومەنىرەك. بۇل دياگنوز قويۋعا اسەر ەتەدى. الايدا تالداۋ ناتيجەسى جۇرەك بۇلشىقەتى زاقىمدانعانىن كورسەتۋى مۇمكىن ءتروپونيننىڭ شەكتى دەڭگەيىن جىنىسىنا قاراي اجىراتۋ تاجىريبەسى مەديتسينادا كەيىنگى 10-15 جىلدا كەڭ قولدانىلا باستادى»، - دەدى بوتاگوز قاۋكەنوۆا.
انىقتاما: تروپونين - بۇلشىقەت جيىرىلۋىنا قاتىساتىن ءنارۋىز. جۇرەك بۇلشىقەتى زاقىمدالعاندا، ونىڭ قانداعى دەڭگەيى كوتەرىلەدى، سوندىقتان تروپونينگە جاسالاتىن تالداۋ قولدانىلادى.
ەمدەۋدەگى گەندەرلىك الشاقتىق
2026 -جىلعى قىركۇيەكتە جاريالانعان جاڭا زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، بىردەي دياگنوز قويىلعان ەرلەرگە قاراعاندا ايەلدەر تولىققاندى ەمدى سيرەك الادى.
ونىڭ اۆتورلارى شوتلاندياداعى سەنت-ەندريۋس ۋنيۆەرسيتەتىنەن. ولار 2018-2023 -جىلدار ارالىعىنداعى 41 عىلىمي ماقالاعا تالداۋ جاساعان. كلينيكالىق جاعدايلاردى تالداۋعا نەگىزدەلگەن 38 زەرتتەۋدىڭ 33 ىندە ەرلەر مەن ايەلدەردى ەمدەۋدەگى ايىرماشىلىق سيپاتتالعان.
ايەلدەرگە كەيبىر حيرۋرگيالىق وتالار سيرەك جاسالىپ، ولار باۋىر ترانسپلانتاتسياسىنا دا از جىبەرىلگەن. جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەمدەگەندە ولارعا كوبىنە ءدارى-دارمەك تاعايىندالىپ، ينۆازيۆتى ەم شارالار سيرەك قولدانىلعان.
پاركينسون اۋرۋىنا شالدىققان ەر ادامدارعا اۋرۋ بەلگىلەرىن ميعا ەلەكترلىك يمپۋلس بەرۋ ارقىلى باقىلاۋعا كومەكتەسەتىن ارنايى قۇرىلعىلاردى ورناتۋ وتاسىنا ءجيى جولداما بەرىلگەن.
زەرتتەۋ اۆتورلارى بۇل ايىرماشىلىقتاردىڭ سەبەبى ازىرگە بەلگىسىز ەكەنىن ايتتى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە ايەلدەر از قاتىسۋى بولۋى مۇمكىن.
مەديتسينا ولاردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرگەنشە: ايەلدەرگە كەڭەس
بوتاگوز قاۋكەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، ماسەلە دارىگەرلەردىڭ نيەتىندە ەمەس. عىلىم مەن ينجەنەريادا ەر ادامنىڭ اعزاسىن ۇزاق ۋاقىت بويى نەگىزگى ۇلگى ەتىپ العان ۇستانىمنىڭ سالدارى ءالى بايقالادى.
«ەشبىر دارىگەر ناۋقاسقا ادەيى زيان كەلتىرمەيدى نەمەسە ولاردىڭ شاعىمىن ەلەمەۋدى كوزدەمەيدى»، - دەپ تۇيىندەدى ول.
قازىر جاعداي بىرتىندەپ وزگەرىپ كەلەدى. عىلىمي زەرتتەۋلەردە ايەلدەر مەن ەرلەر اعزاسىنىڭ ايىرماشىلىقتارى كوبىرەك ەسكەرىلىپ، دياگنوز قويۋ تالاپتارى مەن ەمدەۋ حاتتامالارى قايتا قارالىپ جاتىر. ايەلدەردىڭ اناتوميالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن جاڭا ينجەنەرلىك ستاندارتتار دا ازىرلەنىپ جاتىر. دەگەنمەن قاۋكەنوۆا بۇل وزگەرىستەرگە ۋاقىت قاجەت ەكەنىن ايتتى.
ونىڭ سوزىنشە، مەديتسينا جۇيەسى وزگەرگەنشە، ايەلدەردىڭ وزدەرى دە وسى ماسەلەنى بىلگەنى ماڭىزدى. كەيدە دياگنوزدى ناقتىلاپ، دۇرىس ەم الۋ ءۇشىن دارىگەرگە قايتا جۇگىنىپ، ءوز شاعىمىنا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتۋ - ورىنسىز الاڭداۋشىلىق ەمەس، دەنساۋلىقتى كۇتۋدىڭ ءبىر جولى.
ءماتىن: انجەلا كيم، وكسانا اكۋلوۆا
دايىنداعان: جانسايا قادىرجانوۆا