شەتەلدەگى قازاق عالىمدارىن شاقىرۋدىڭ بىرەگەي جوباسى كەرەك - نۇرشات نۇراجى
استانا. قازاقپارات - وسىدان ون جىل بۇرىن حيميا سالاسى بويىنشا الەمدى مويىنداتقان ا ق ش-تاعى قازاق عالىمى تۋرالى بىرنەشە ماتەريال جارىققا شىقتى. قىتايدى مەكەن ەتكەن قانداستار اراسىنان قارا ءۇزىپ، ميللياردتار ەلىندە وق بويى وزىپ شىققان ونىڭ عىلىمعا دەگەن شەكسىز قۇشتارلىعى الپاۋىت ا ق ش ەلىنە جەتەلەپ اپاردى. الەمدىك رەيتينگتەگى ۇزدىك 3 جوعارعى وقۋ ورنىنا كىرەتىن ايگىلى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا (MIT) زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، تەحاس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوز اتىمەن زەرتحانا اشقان نۇرشات نۇراجىنى كوپ وقۋ ورنى وزدەرىنە تالاسا شاقىرعانى ەل اۋزىندا ءجۇر.
دەسە دە، اتاجۇرتتاعى ستۋدەنتتەرگە كومەكتەسە ءجۇرىپ، ايماق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءدارىس وقىعان ونىڭ بۇيرەگى قازاقستانعا بۇرىپ، 2019 -جىلى تۇبەگەيلى ەلگە كوشىپ كەلدى. بۇگىندە الپىستان استام مامانعا جەتەكشىلىك ەتەتىن پروفەسسور الەمدە تەڭدەسى جوق جوبالار ازىرلەپ الەك. نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ينجەنەريا جانە سيفرلىق عىلىمدار مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى جانە سول وقۋ ورنىنداعى استانا ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى نۇرشات نۇراجىنىڭ ەلگە ورالۋ تاريحى مەن قازىرگى عىلىمي جەتىستىكتەرى تۋرالى اڭگىمەسىن جازىپ العان ەدىك.
ميللياردتار ەلىنەن ماسساچۋسەتس ينستيتۋتىنا دەيىن
مەن قىتايعا قاراستى ىلە وبلىسىنىڭ شاپشال اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم فيزيكا، ال انام ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولدى. مەكتەپكە مەنى ەرتىپ اپاراتىن ولار العىرلىعىمدى بايقاعان بولسا كەرەك، بەس جاسىمنان باستاپ مەكتەپكە بەردى. باستاپقى ەكى سىنىپتى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ، اكەم بىردەن 4-سىنىپقا اتتاتقىزدى. وسىلايشا، 15 جاسىمدا شينجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە قۇجات تاپسىردىم. كىشكەنتايىمنان ەسەپكە جۇيرىك بولدىم. دەسە دە، ماعان حيميا ءپانى ۇنايتىن. قوسپالاردىڭ ءتۇرلى رەاكتسيا بەرەتىنىنە، ءتۇسى وزگەرەتىنىنە قىزىعا قارايتىنمىن. جالپى، تۇسىنە بىلگەن ادامعا حيميا وتە قىزىق سالا عوي. ءسويتىپ، بولاشاعىمدى سول سالامەن بايلانىستىرامىن دەپ شەشتىم. دەسە دە، وقۋدى بىردەن باستاپ كەتە المايسىڭ. قازاق مەكتەبىندە وقىعاندىقتان ءبىر جىل ءتىل كۋرسىنا قاتىستىم، سودان سوڭ وقۋعا قابىلدانىپ، قىتاي بالالارىمەن جارىسا وقىدىم. ونى بىتىرگەن سوڭ، قىتاي عىلىم اكادەمياسى شينجاڭ حيميا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا زەرتتەۋشى رەتىندە جۇمىسقا تۇردىم. مۇنىمەن شەكتەلىپ قالعىم كەلمەدى. ويتكەنى تۇقىمىمىزدا عالىمدار، وقىمىستىلار كوپ بولدى. مەن دە ولار سەكىلدى عىلىم جولىن قۋالاپ، شەتەل اسىپ، ونداعى زەرتتەۋلەرگە قاتىسقىم كەلدى.
ءسويتىپ، 1995 -جىلى بەيجىڭدەگى قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتتار ينستيتۋتىنا ماگيستراتۋراعا، سوسىن قىتاي قازاقتارىنان ءبىرىنشى بولىپ دوكتورانتۋراعا تاپسىردىم. وسى ارالىقتا شينجاڭ عىلىم كوميتەتىنىڭ عىلىمي جوبالارعا جاريالاعان كونكۋرسىندا جەڭىمپاز اتانىپ، اقشالاي سىيلىققا يە بولدىم. ەڭ جاس عالىم رەتىندە جوبانىڭ جاۋاپتى جەتەكشىسى بولىپ بەكىتىلدىم. 1999 -جىلى قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ «باتىس شۇعىلاسى» سىيلىعىمەن ماراپاتتالدىم.
دەسە دە، عىلىمدا ۇنەمى كوش ىلگەرى جۇرەتىن ا ق ش ەلىندە ءبىلىم جەتىلدىرۋ جايىندا كوپ ويلاناتىنمىن. اقىرىندا دەگەنىمە جەتىپ، 2000 -جىلدارى نيۋ-يورك قالالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (City University of New York) دوكتورلىق شاكىرتاقىسىن ۇتىپ الىپ، ونى ءساتتى قورعاعان سوڭ، عىلىمداعى تابىس پەن جەتىستىككە تولى كەزەڭىم باستالدى.
جالپى، بۇگىنگە دەيىن 150 دەن استام جۋرنالدا عىلىمي ماقالام جاريالاندى. ماقالام جارىق كورگەن جۋرنالدىڭ ەڭ جوعارى يمپاكت فاكتورى - 32 (قازىرگى h- index:34 Google scholar). 2005 -جىلى دوكتورلىق مازمۇندى ەڭبەك جانە عىلىمي ناتيجەلەرى بويىنشا Rose Kfar Rose سىيلىعىن يەلەندىم. (Rose Kfar Rose Dissertation Award in excellence for thesis and graduate study) .2007 -جىلى حيميا بويىنشا دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ بەدەلدى جۋرنال - Journal of American Chemical Society-گە شىققان ماقالام سول جىلى قارالىمى ەڭ كوپ ماقالا رەتىندە باعالاندى (Most Accessed Article). تاعى ءبىر زەرتتەۋ ماقالام Supramolecular Chemistry جۋرنالىندا 2006 -جىلى قارالىمى كوپ ون ماقالانىڭ ءبىرى بولىپ سانالدى (Top ten most accessed articles) . سونىمەن قاتار گەرمانيانىڭ Angewandte Chemie International Edition جۋرنالىنىڭ رەداكتورلارى تاعى ءبىر عىلىمي ماقالامدى «وقىرمان ەڭ ءسۇيىپ وقىعان» ماقالا دەپ تانىدى (Hot paper) . 2008 -جىلى سان- فرانتسيسكودا حالىقارالىق ماتەريال زەرتتەۋ قوعامىنىڭ دوكتورلىق زەرتتەۋلەردى باعالاۋ ءۇشىن وتكىزگەن جيىنىندا شەتەلدىك 13 عالىمنىڭ اراسىندا كۇمىس جۇلدەگە يە بولدىم (Silver Award from Materials Research Society).
وسىدان سوڭ ءتۇرلى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەگى پروفەسسورلار ماعان قىزىعا باستادى. الەمدىك رەيتينگتە كوش باسىنان تۇسپەيتىن ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى (MIT)، بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى (The University of California, Berkeley) جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنەن ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. الايدا مەن كوپ ويلانباستان MIT -دىڭ ۇسىنىسىن قابىل الدىم. MIT الەمدەگى ەڭ بەدەلدى تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى ءارى ەڭ ءىرى زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمى بار ۋنيۆەرسيتەت جانە زەرتتەۋ ورتالىعى ەكەنى ءوز الدىنا. مەن وندا حيميالىق ماتەريالدار عىلىمى مەن ينجينيرينگ فاكۋلتەتىندە ەڭبەك ەتەتىن مايكل رۋدنەر مەن روبەرت كوحنەردپەن بىرگە جۇمىس ىستەگىم كەلدى.
وندا ىستەگەن جەتى جىلدا جاڭا ەنەرگيا، سۋتەگى، سۋ ماتەرياسى، كۇن ەنەرگياسى، سەزىمتال ماتەريالداردى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانىپ، كوپ ناتيجە كورسەتىپ، قىرۋار شارۋا اتقاردىق. دەگەنمەن تەك عىلىممەن عانا ەمەس، وقىتۋشىلىقپەن دە اينالىسقىم كەلدى.
ءسويتىپ، 2015 -جىلى تەحاس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە پروفەسسور رەتىندە شاقىرىلدىم. سول جىلى نانوتەحنولوگياعا قوسقان ەرەكشە ۇلەسىم ءۇشىن دجوزەف سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندىم (Joseph Wang Award 2015 from Cognizure Publisher in Excellence for Outstanding Research Work).
قىتاي، امەريكادا تۇرساڭ دا، ەگەمەندىكتى سەزىنە المايسىڭ
تەحاس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جاعدايىمدى جاساپ، كەرەك-جاراقپەن جاساقتاپ، «نۇرشات نۇراجى» اتىنداعى زەرتحانا قۇرىپ بەردى. سونىمەن قوسا، جاس عالىمدارعا ساباق بەرە باستادىم. بۇل ءبىلىم ورداسىندا جۇمىس ىستەگەننىڭ تاعى ءبىر ىڭعايلى تۇسى - قازاقستاننان كەلگەن عالىمدارعا ەمىن-ەركىن كومەكتەسۋگە مۇمكىندىك بولدى. ولاردى ءوز زەرتحاناما ەرتىپ كەلىپ، دوكتورلىق زەرتتەۋلەرىنە قول ۇشىمدى سوزدىم. كەيىن ولارمەن بىرگە قازاقستانعا ەرە بارىپ، ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستارىنا ارالاسىپ، قورعاۋلارىنا قاتىستىم. ماقالا شىعارىسۋعا سەپتىگىم ءتيدى.
جالپى، اتاجۇرتتاعى عالىمدارمەن تانىسۋىم ودان ون جىل بۇرىن باستالدى.
پروفەسسور پاۋل دۋبيننىڭ زەرتحاناسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى عالىم، پوليمەرشى سارقىت قۇدايبەرگەنوۆ الەكساندر ديدۋك دەگەن شاكىرتىن ەكى ايعا بىزگە جىبەردى. شاكىرتى سارقىت اعايعا حابارلاسىپ، مۇندا ءبىر قازاق عالىمى جۇمىس ىستەيتىنىن ايتسا، ول كىسى «قازاقستاننان وندا بارا قوياتىن حيميك جوق ەدى» دەپ تاڭدانسا كەرەك. سارقىت اعامەن پوشتا ارقىلى حات جازىسىپ تۇردىم. ول مەنى ۇنەمى ەلگە شاقىراتىن. ءسويتىپ، ارادا ون جىل وتكەن سوڭ، سارقىت اعانىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا شاقىرتۋ الىپ، العاش رەت اتاجۇرتقا بەت الدىم.
الماتىنىڭ اۋەجايىنا العاش تابانىم تيگەن ءسات ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. قازاق بولعاسىن قىتايدا، امەريكادا تۇرساڭ دا، ەگەمەندىكتى سەزىنە المايسىڭ عوي.
ءوزىڭنىڭ تۇتاس، ەگەمەن ءبىر مەملەكەتتىڭ قوجاسى ەكەنىڭدى بىلمەيسىڭ. كەدەندە تۇرعان ءوزىمىزدىڭ قارادومالاق ساربازداردى كورگەندە قاتتى تەبىرەنىپ، كوزىمنىڭ جاسىن ءبىر سىعىپ الدىم. ساتپايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكى كۇنگە جالعاسقان مەرەكەلىك ءىس-شارادا الەمنىڭ بىرنەشە ەلىنەن كەلگەن عالىمدارىمەن باس قوسىپ، عىلىمي بايانداما وقىدىم. سودان سوڭ ەلدەگى پروفەسسورلار مەنى بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتكە اپارعىسى كەلدى.
«قاراعاندىداعى ۋنيۆەرسيتەتكە بارعىڭىز كەلە مە، الدە سەمەيدەگى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنە مە؟» دەپ تاڭداۋ بەردى. مەن ويلانباستان سەمەيدى تاڭدادىم. سەبەبى اباي تۋعان قاسيەتتى مەكەنگە قاتتى بارعىم كەلدى. سارقىت اعا - سەمەيدىڭ پەرزەنتى. مەن ونى عىلىمداعى اعام دەپ اتايمىن. ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقىعان سوڭ، اباي اۋدانىنا ەرتىپ بارىپ، ارالاتتى. اباي مەن شاكارىم كەسەنەسىنە باردىق. ءبارىمىز بالا كەزىمىزدە «اباي جولى» رومانىن جاستانىپ وقىدىق قوي.
سول كىتاپتا ايتىلعان جيدەباي، قوڭىر-اۋليە ۇڭگىرى، قاراۋىلدى ارالاپ، ءومىر باقي ەسىمدە قالاتىن اسەر الدىم. اتاجۇرتقا العاش كەلىپ، بىردەن ابايدىڭ ەلىنە بارعان مەنىڭ راسىندا جولىم بولدى.
وسىدان سوڭ ەلگە جىل سايىن كەلىپ تۇراتىن بولدىم. ءتىپتى، كەيدە جىلىنا ەكى رەت جول تۇسەدى.
كەلگەن سايىن الماتى، استانا عانا ەمەس، ايماقتاعى ءبىلىم وردالارىنا دا كوڭىل بولۋگە تىرىسامىن. وسىلايشا، كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى مەيلىنشە كوپ ارالاعىم كەلدى. وسكەمەندەگى س. امانجولوۆ اتىنداعى ش ق ۋ-عا 2-3 رەت باردىم. اقتوبە، اقتاۋداعى ءبىلىم وردالارىنا دا باردىق. قاراعاندىداعى ە. بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءۇش اپتا ءدارىس وقىدىم. وندا سارقىت اعادان كەيىنگى عىلىمداعى ەكىنشى اعام نياز يبرايەۆپەن ەتەنە جۇمىس ىستەدىم. وتكەندە ەسەپتەسەك، سول كىسىلەرمەن 20 دان استام دوكتورانت تاربيەلەپپىز.
سول ۋاقىتتا ايماقتا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە شەتەلدەگى قازاق عالىمىنىڭ ءومىرى قىزىق-تىن. ءدارىس كەزىندە «امەريكاعا قالاي كەتتىڭىز؟ ايگىلى MIT-گە قالاي جۇمىسقا تۇردىڭىز؟» دەپ سۇراقتى جاۋدىرىپ جاتاتىن. ولارعا عىلىم ۇلتقا بولىنبەيتىنىن، شىنداپ دەن قويعان اۋىل بالاسىنىڭ الەمنىڭ ەڭ ءىرى ورتالىقتارىندا جۇمىس ىستەي الاتىنىن ايتىپ، جىگەرلەندىرەتىنمىن.
MIT-دە، تەحاس تەحۋنيۆەرسيتەتىندە دە پروفەسسوردىڭ جالاقىسى جوعارى، جاعدايى جايلى ەكەنىن بىلەسىز. ءوز اتىمنان زەرتحانا جاساقتاپ بەرۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ال اتامەكەنگە ءدارىس وقۋعا كەلگەن سايىن مۇنداعى جاعدايدىڭ ءماز ەمەس ەكەنى انىق بايقالاتىن. سول كەزدە مەنىڭ ەلگە قاجەت ەكەنىمدى، وقىعان- توقىعانىمدى قازاق مەملەكەتىنە بەرە الاتىنىمدى ءتۇسىندىم. مەنى اتاجۇرتقا تارتىپ تۇرعان تاعى ءبىر نارسە - قازاقيلىعىمىز. قان دەگەن تارتپاي تۇرمايدى ەكەن. بىلاي قاراپ تۇرساڭ، قازاقستان ماعان ەشتەڭە بەرگەن جوق. وقىتقان جوق، تاماقتاندىرعان جوق، كيىندىرگەن دە جوق. شەتەل اسىپ، ونداعى عالىمدارىمەن يىق تىرەستىرىپ، عىلىم كوكجيەگىنە ەنگەنگە دەيىن قازاقستاننان بەيحابار بولدىم. نەگىزى، مەنىڭ اتا-بابام نارىنقولدا تۇرعان. اكەم ءبىر جاستا بولعاندا، ارعى بەتكە كوشىپ كەتكەن.
ارعى اتالارىم ەل باسقارعان بولىس، داۋلەتتى ادامدار بولعان. ءبارىبىر اتامەكەن جاققا بۇيرەگىم بۇرىپ، كوزىمنىڭ قيىعىن ەل جاققا سالىپ جۇرەتىنمىن. سول ۋاقىتتا امەريكا اۋە ارمياسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنداعى كونكۋرسىن جەڭىپ العان ەدىم.
ا ق ش-تا سوعىس ۇشاقتارىن زەرتتەيتىن ارناۋلى بازانىڭ وزىق زەرتحاناسىندا (The Wright-Patterson US Air Force Lab in Ohio) جۇمىس توبىمەن بىرگە ءۇش جىلعا جالعاسقان عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزدىم. مۇنداي تانىمال زەرتتەۋ توبىنا كىرگەن العاشقى قازاق بولدىم. سونىمەن قاتار سول جىلدارى امەريكا حيميا قوعامىنىڭ مۇنايدى زەرتتەۋگە قاتىستى عىلىمي سىيلىعىن يەلەندىم.
بريتاندىق ەڭ بەدەلدى Journal of Material Chemistry A جۋرنالى مەنى الەم بويىنشا ۇزدىك زەرتتەۋشى دەپ تانىدى. ا ق ش عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي جوبالاردى باعالايتىن ساراپشىسى مىندەتىن اتقاردىم (US National Science Foundation). ودان بولەك، Elsevier Publisher باسپاسىنان شىعاتىن Material Science in Semiconducting Process جۋرنالىنىڭ رەداكتورلار القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جۇمىس اتقارامىن.
قانشا جەردەن بەدەلىم اسىپ-تاسىپ، مەرەيىم ۇستەم بولىپ تۇرسا دا، ءبارىبىر ەلگە اڭسارىم اۋىپ، وندا كەتۋگە ىنتىعىپ ءجۇردىم. سول ارالىقتا نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن شاقىرتۋدى قابىل الىپ، 2019 -جىلدىڭ كۇزىندە اتاجۇرتقا ءبىرجولا كوشىپ كەلدىم. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، قازاقستاندا تۋۋ، تۋماۋ - مىندەت ەمەس. عىلىمدى بەتكە العان ءار قازاق تاريحي وتانىنا كەلىپ، ەڭبەك ەتۋدى بورىش ساناۋعا ءتيىس. شەتەلدەن كەلەتىن قازاق عالىمدارعا ۇنەمى مىنا نارسەنى قاداپ ايتامىن: «مەن شەتەلدە بەدەلدى جەردە وقىدىم، تانىمال جەردە تاجىريبە جيناقتادىم. «ماعان انانى بەر، مىنانى بەر. زەرتحانا جاساقتا، اقشا بەر» دەپ ايتپاۋىڭ كەرەك. بىلتىر قاراشادا استانادا «وتانداستار قورى» ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن شەتەلدەگى قازاق عالىمدارىنىڭ فورۋمىندا «وتان ءسۇيۋ - عالىمنىڭ جولى» تاقىرىبىندا اڭگىمە ءوربىتىپ، ءوزىمنىڭ ەلگە نەلىكتەن، قالاي، نە ءۇشىن كەلگەنىمدى بايانداپ بەردىم. عالىمداردىڭ داڭقى قانشا شارىقتاپ تۇرسا دا، تەگى قازاق بولعان سوڭ ءبارىن ىسىرىپ، «مەنىڭ دە ەلگە بەرەرىم بار» دەپ ەلگە ورالۋدى پارىز ساناسا دەيمىن. اتامەكەنگە كەلىپ، مۇنداعى جۇيەگە ىلەسىپ، باسەكەگە ءتۇسىپ، گرانت ۇتىپ، تاريحي وتانىڭدا ءوز عىلىمي ورتاسىن، ءوز كومانداسىن قۇراستىرۋ دەگەن باعا جەتپەس باقىت قوي!
الەمدە جوق تەحنولوگيا ازىرلەدىك
امەريكاداعى ۇيرەنشىكتى ورتامدى ارتقا تاستاپ، نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلگەندە «مەن الەمگە ايگىلى مىنا جەردە ىستەپ ەدىم. جەكە زەرتحانام بولعان ەدى» دەپ مامانداردىڭ بەتىنە قاراپ وتىرعانىم جوق. «ماعان بىردەڭە بەر» دەگەنىم دە جوق. بار بولعانى - قازاقستاننىڭ دا الپاۋىت ەلدەرمەن باسەكەگە تۇسە الاتىنىن دالەلدەپ، تەڭدەسى جوق زەرتحانا قۇرىپ، شەتەلدىكتەرمەن باسەكە قۇرعىم كەلدى. ايتا كەتەتىن جايت، مەندە ەلگە كەلگەندە ەشتەڭە بولمادى. حيميا جانە ينجەنەريا فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورلىق باعدارلاماسىن ءوزىم جازىپ شىقتىم. عىلىمي جوبالارعا قاتىسىپ، كوپ گرانت ۇتىپ الدىم. ودان تۇسكەن اقشاعا زەرتحانا قۇرىپ، مامانداردى شاقىردىم. توعىز ءتۇرلى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن توعىز كوماندا جاساقتادىم. التى جىل ىشىندە التى زەرتحانا قۇردىم. قازىر ەڭ كوپ زەرتحاناسى بار پروفەسسوردىڭ ءبىرىمىن. بۇگىندە كوماندامدا 60 تان استام مامان جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە شەتەلدەن كەلگەن دوكتورانتتار دا بار. ماقتانبايمىن، ءبىراق كوماندامدا ايرىقشا اتموسفەرا بار.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت، بەس مونوگرافيانى قازاقشا ازىرلەپ شىعاردىق. قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى ەتۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالىپ جاتىرمىز. انا ءتىلىمىزدى ءوزىمىز سۇيمەسەك، ءوزىمىز دارىپتەمەسەك، ول باسقا كىمگە قاجەت؟
مەنىڭ اتاجۇرتقا ورالعانداعى ءبىرىنشى بەس جىلدىق جوسپارىم زەرتحانا قۇرۋ ەدى. مۇنى ورىندادىم. بۇگىندە ەكىنشى بەسجىلدىق جوسپار - وندىرىسكە قاراي كەتىپ بارامىن. قازىر مەملەكەتكە ناقتى ءوندىرىس ونىمدەرى قاجەت. بەس جىلدا زەرتتەلگەن عىلىمي جەتىستىكتەرىمىزدى وندىرىسكە سالۋىمىز كەرەك. مەندەگى ماڭىزدى ءۇش جوبانىڭ ەلگە بەرەر پايداسى زور. ءبىز قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت جاسىل سۋتەگى ءوندىرىسىن ناقتى وندىرىسكە شىعارۋعا قابىلەتتى وتاندىق تەحنولوگيا جاساقتاپ، شاعىن زاۋىت ازىرلەپ شىعاردىق.
بۇل - الەمدە بار تەحنولوگيا، الايدا ەلىمىزدە ءالى ەنگىزىلمەگەن. بۇگىندە بۇل تەحنولوگيا مۇناي وڭدەۋدە اۋىر كومىرسۋتەكتەردى ىدىراتۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىندا اممياك پەن مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرۋ ماقساتىندا پايدالانىلادى. سونداي-اق مەتاللۋرگيادا كەندى توتىقسىزداندىرۋ ارقىلى مەتالل الۋ ىسىنە دە «جۇمىلدىرىلادى».
قازاقستان پاريج كەلىسىمىنە قوسىلعانىن ەسكەرسەك، 2060 -جىلعا قاراي كومىرتەكسىزدەندىرۋ پروتسەسىنە قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. وسى تۇرعىدا بۇل تەحنولوگيا كومىر مەن مۇنايعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى.
ازىرگە ەلىمىزدە وتاندىق ءدارى وندىرەتىن زاۋىتتار جوق. ءدارى شىعاراتىن وندىرىستەر بار-اق، الايدا ولار شەتەلدە ازىرلەنگەن دارىگە قوسپا قۇيىپ، بىزدىكى ەتىپ شىعارادى. ءبىز قازىر ءدارى ازىرلەۋدەن الەمدە تەڭدەسى جوق تەحنولوگيا ويلاپ شىعاردىق.
قازىرگى فارماتسيەۆتيكالىق زاۋىتتاردىڭ جۇمىس جۇيەسىن وزگەرتپەكپىز. Nokia-نىڭ ورنىن iPhone باسقانداي، ەشبىر جەردە جوق وزىق تەحنولوگيا قۇراستىرىپ شىعاردىق. ول ارقىلى بۇگىندە ەكى ءدارىنى ازىرلەپ، پاتەنت الدىق. ءبىرى - كۇرىش قاۋىزى مەن جۇگەرى وزەگىنەن قان قىسىمىن تومەندەتەتىن ءدارى، ەكىنشىسى - بۇيرەك ىسىگىن قايتارۋعا تاپتىرماس دۇنيە.
وتكەندە پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ پەن مينيسترلەر ساياسات نۇربەك، اقمارال ءالنازاروۆالار كەلىپ، وسى جوبامىزعا قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، قولدايتىندارىن ايتىپ كەتتى. ەندى 5 ءتۇرلى ءدارى جاساماق ويىمىز بار. ودان ارى 16 ءتۇرىن جاساۋعا نيەتتەنىپ وتىرمىز. ويلاپ قاراڭىزشى، زەرتتەۋىمىزدى كۇشەيتىپ، 30 ءتۇرلى ءدارى جاساپ شىعارساق، قازاقستان يزرايل سەكىلدى دۇنيەدەگى ءدارى ازىرلەيتىن ايرىقشا تەحنولوگياسى بار بىرەگەي ەلگە اينالماق! تيىسىنشە، كوپ كومپانيا اشىلادى، كوپ تۇرعىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءۇشىنشىسى، ءبىزدىڭ ەلگە اۋىل شارۋاشىلىق ورىندارىندا ىشەتىن تازا سۋ ماسەلەسى كەمشىن بولىپ تۇر. مەن بۇل ءىستى شىنداپ قولعا الىپ، وندىرىسكە اينالدىرسام دەپ بەلىمدى بەكەم بۋىپ وتىرمىن.
وسى التى جىل ىشىندە ەلگە قونىس اۋدارعانىما كەرىسىنشە الاقايلاپ قۋانباسام، ەش وكىنگەن ەمەسپىن. بار بىلگەنىمدى ۇيرەتتىم. از ۋاقىت ىشىندە مىقتى كوماندا قۇردىم. ءۇش جىل بۇرىن قۇرىلعان پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسىمىن. وندا عىلىم مەن تەحنيكا باسەكەسى تۋراسىندا ستراتەگيالىق ۇسىنىستاردى ورتاعا سالامىز. ودان بولەك، عىلىم مينيسترلىگىندەگى عىلىم كوميتەتىنىڭ ساراپشىسىمىن. جىل سايىن عالىمداردىڭ جوبالارىن باعالاپ، ساراپتايمىز. اتامەكەنگە ورالىپ، زەرتحانامنان شىقپاي جۇرگەن تۇگىم جوق. ۋنيۆەرسيتەتتەن تىس تا، عىلىمنىڭ ىلگەرىلەۋىنە ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ كەلەمىن.
قازىر ءبىزدىڭ ناعىز ەلمەن بىرگە بولۋعا ءتيىس شاعىمىز. ەلگە كەلەمىن، وندىرەمىن، ازىرلەيمىن دەگەنگە مۇمكىندىك جەتىپ ارتىلادى. جاس عالىمدارعا گرانت كوپتەپ بەرىلىپ جاتىر. سونىمەن قوسا، 500 دەن استام جاس زەرتتەۋشى باسپانالى بولدى. دەگەنمەن ۇكىمەت شەتەلدەگى مىقتىلارىمىزدى وتانعا تارتۋدىڭ شارالارىن ويلاپ تاپسا دەيمىن. مىسالى، قىتاي ۇكىمەتى الەمگە شاشىراعان ءوز عالىمدارىن قالاي تارتادى دەيسىز عوي؟ الەمنىڭ مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جۇمىس ىستەيتىن، ءتىپتى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىنا ارنالعان ارناۋلى عىلىمي جوبا ازىرلەدى.
«كەل دە، ءوزىڭ بىردەڭە جاسا» دەگەندەي ۇندەۋ تاستاپ، اقىرىندا امەريكادان بارلىعىن كوشىرىپ الدى. ءبىزدىڭ بيلىكتەگىلەر دە عىلىمي-تەحنيكالىق بازامىزدى جاقسارتۋ ءۇشىن وسىنداي شارالار جاساسا ەكەن. عىلىم مينيسترلىگى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانە «وتانداستار قورى» شەتەلدە سۇرانىسقا يە قازاق عالىمدارىنا ارنايى ءبىر بايقاۋ ۇيىمداستىرسا، ولاردىڭ بەتى بەرى قاراپ، جاپپاي قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنى ءسوزسىز. وتكەندە «وتانداستار قورىنىڭ» فورۋمىندا ءوز تاجىريبەمە سۇيەنىپ، كوپ نارسە ايتتىم.
«ءبارىڭ شەتەلدە جۇرگەنىڭمەن، ءتۇرىڭ، تەگىڭ، ءتىلىڭ - قازاق. تۇبىندە تاريحي وتانعا كەلىپ، قازىعىمدى قادايمىن» دەگەن يدەيانى سانادان شىعارماڭدار» دەپ ۇندەۋ تاستادىم. ولار كەلەتىن بولسا، ەلىمىزدەگى نەبىر ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن جانداندىراتىن ەدى. ساياسات نۇربەكتىڭ باستاماسىمەن ەلدە كوپتەگەن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالى اشىلىپ جاتىر. ول جەرلەرگە پروفەسسورلار قاجەت-اق. شەتتەگى عالىمداردىڭ بۇل ىسكە ارالاسىپ، ەلدەگى عىلىمنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە اتسالىساتىن ناق كەزى - قازىر.
جازىپ العان -
ءاليا تىلەۋجان قىزى
turkystan.kz