شاڭ باسقان ارحيۆتەردىڭ شىراقشىلارى: استانا مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن رەپورتاج
استانا. KAZINFORM - استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆى «ارحيۆ الەمىنە ينسايد» دەگەن اتاۋمەن ارنايى شارا وتكىزىپ، ب ا ق وكىلدەرى مەن عالىمدارعا مۇراعات ماماندارىنىڭ قيىن دا قىزعىلىقتى جۇمىسىن تانىستىردى.
تاريحشىلار مەن ارحەولوگتار نۇرا-ەسىل وزەندەرىنىڭ ارالىعى ەجەلدەن قازاقتىڭ ارعى بابالارىنا مەكەن بولعانىن جازىپ ءجۇر. ودان بەرگى VII- VIII عاسىرلارداعى وركەنيەتتىڭ وزەگى بوپ ساقتالعان بوزوق قالاشىعى، تاۋكە حاننىڭ جاز جايلاۋى، كەنەسارى حاننىڭ ءىزى قالعان قاستەرلى ورىندار استانا اۋماعىنىڭ تاريحي ولكە ەكەنىن ايگىلەپ تۇر.
جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى اقمولاعا 1830-جىلى رەسەي يمپەرياسى اسكەري بەكىنىس سالعانى دا تاريحتان بەلگىلى. ال 1869-جىلى اقمولا وبلىس رەتىندە قۇرىلسا، 1920-1928-جىلدارى قالا اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى، 1939-جىلدان اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى، 1950-جىلدارى تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى بولعان. وسى دەرەكتەردىڭ ءبارىن دايەكتەپ تۇرعان قالانىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆى بار.
قالا ارحيۆىندەگى قۇجاتتاردىڭ مولدىعى سونداي، باس عيماراتقا سىيماي، ءبىر بولىگى بىرنەشە عيماراتتا ساقتاۋلى تۇر. ءبىز ەكسكۋرسيا بارىسىندا مەكەمەنىڭ قۇجات قابىلداۋ، ساقتاۋ، پايدالانۋ جۇمىستارىمەن تانىستىق.
باس عيماراتتاعى قويما مەڭگەرۋشىسى ءىلياس جانايەۆ مۇنداي 120 قور بار ەكەنىن ايتادى.
«وسى 120 قوردا 90 مىڭعا جۋىق ءىس ساقتاۋلى تۇر. ەڭ ەسكى دەگەن قۇجاتتار 1912-جىلى جازىلعان. قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى - «سەلينسەلماش»، «قازاقسەلماش» سياقتى كاسىپورىنداردىڭ ءىس قاعازدارى. ارحيۆ قۇجاتتارىن بىزدەن ەڭ كوپ سۇرايتىن مەكەمە - مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ءبولىمى. كۇنىنە 200 دەن استام قۇجات بەرەمىز.
قالا تاريحىن تۇگەندەۋ اياسىندا ومبى، ورىنبور، تومسك، سانكت-پەتەربۋرگ، قازان قالالارىنا بارىپ، استانا قالاسىمەن بايلانىستى 1834-جىلعى دوكۋمەنتتەردىڭ كوشىرمەلەرىن اكەلدىك.
ءدال وسىنداي بىرنەشە قويمامىز بار. قويماداعى قۇجاتتاردىڭ 16 پايىزى سكانەر ارقىلى سيفرلاندىرىلعان. جالپى 50 ميلليون پاراق بار. سونىڭ ءبارىن سيفرلاندىرىپ شىعۋىمىز كەرەك. اقمول ۋەزىنىڭ قۇجاتتارى سياقتى قۇندى قور بار. ءبىرىنشى كەزەكتە سولاردى سيفرلاندىرىپ العانبىز. قالعان قۇجاتتار جوسپار بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭمەن سيفرلاندىرىلا بەرەدى»، - دەدى ول.
مەكەمە ديرەكتورى جانگەلدى بيمولدين جالپى ارحيۆتە قوردىڭ ءۇش ءتۇرى بولاتىنىن ايتادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ءتۇپ نۇسقالار. ەكىنشىسى - ساقتىق قور. باسقاشا ايتساق، قۇجاتتىڭ فوتوتاسپاداعى نۇسقاسى. ءۇشىنشىسى - سيفرلاندىرىلعان قولدانىس قورى. زەرتتەۋشىلەر مەن وقىرماندارعا ارحيۆ ماتەريالدارى كوبىنە وسى سيفرلاندىرىلعان قوردان بەرىلەدى.
زامان دامىپ، بۇكىل مازمۇن ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىپ جاتقان كەزدە ارحيۆ ماماندارىنىڭ قۇجاتتى فوتوتاسپادا ساقتايتىنىنا تاڭسىق كورىندى. سەبەبىن سۇراساق، ازىرگە ادام بالاسى اقپارات ساقتاۋدىڭ فوتوتاسپادان ارتىق ءتۇرىن ويلاپ تاپپاعان ەكەن.
«مۇنداي تاسپاداعى مازمۇن 500-600 جىل بويى ساقتالادى. فوتوتاسپا العاش پايدا بولعان كەزدەن سول كۇيى ساقتالىپ كەلە جاتقان ماتەريالدار بار. ال ءتۇپنۇسقانىڭ بارلىعى دەرلىك قاعاز بولعاندىقتان ءبۇلىنۋى وڭاي. ءتىپتى سيفرلىق قوردىڭ ءوزىن ساقتاۋدىڭ قيىندىقتارى بار. ويتكەنى سيفرلىق نۇسقاداعى مازمۇندى ساقتايتىن قۇرالدار قازىر جىل سايىن جاڭارىپ جاتىر. كەزىندە ديسكەتتە ساقتالعان اقپاراتتى قازىرگى زاماناۋي كومپتەرلەر وقىمايدى دەگەن سياقتى. ال تاسپامەن ونداي قيىندىق تۋىندامايدى. ەڭ باستىسى، بۇل ساقتىق قور استانادان باسقا قالادا ساقتالادى. ويتكەنى قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي بولىپ، ءتۇپ نۇسقا قور مەن سيفرلىق قور جوعالعان جاعدايدا ساقتىق قوردى باسقا قالادان الىپ، ءبارىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى»، - دەيدى ديرەكتور.
جانگەلدى بيمولدين مەكەمەنىڭ زاماناۋي قوندىرعىلارى مەن قۇرالدارىن تانىستىرعان كەزدە «مۇنداي اپپارات ءبىز سياقتى بىرەن-ساران مەكەمەدە عانا بار» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتتى.
ەسكى قۇجاتتى شاڭ مەن توزاڭنان، كوك پەن بوگدە يىستەن ارىلتاتىن ارنايى ناتريلدى جاستىقشا مەن «شاڭسورعىش»، جىرتىلعان پاراقتاردى لوميناتتاپ، جەلىمدەيتىن قوندىرعى، يمپورتپەن كەلەتىن كارتوننان قۇجات پىشىنىنە ساي قوراپ قۇرايتىن كەسكىش كەشەن، تۇپتەلگەن قۇجاتتاردى كىتاپشا كۇيىندە سكانەرلەيتىن ارنايى قۇرىلعى، ا1، ا0 فورماتىنا دەيىنگى جالپاق، قالىڭدىعى 5 سانتيمەترگە دەيىنگى كەسكىندەردى سكانەرلەيتىن قوندىرعى، 1 مينۋتتا ا4 فورماتىنداعى قۇجاتتىڭ 360 پاراعىن سكانەرلەيتىن قۇرىلعى. مۇنىڭ ءبارى مەكەمەگە «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا، 2019-جىلدان باستاپ الىنعان.
«قۇران ءماتىنى جازىلعان مىنا كىتاپشالار شامامەن 1890-جىلدارى قازان قالاسىنان باسىلىپ شىققان. عازيز تۇرماعامبەت قىزى دەيتىن ادامنىڭ جەكە مۇراعاتىنان الدىق. 10 كىتاپشادان تۇراتىن ءبىر قۇران كىتابى. بۇدان ءارى وسى كۇيىندە ساقتالۋى قيىن بولعاندىقتان، تۇپتەۋىنەن اجىراتىپ، تۇتاس ءبىر كىتاپ ەتىپ قاتتاپ شىعامىز. جاڭا كورسەتكەن قۇرالداردىڭ كومەگىمەن ويىق جەرىن بۇتىندەپ، جىرتىق جەرىن لوميناتپەن جەلىمدەيمىز. رەستاۆرتسيا جۇمىسى حيميالىق قوسپالارسىز بولمايدى. سول قوسپالار ادام اعزاسىنا ءوتىپ كەتپەۋ ءۇشىن زياندى يىستەردى سىڭىرەتىن جىلدىمالى قۇرال بار»، - دەيدى رەستۆراتسيا قىزمەتى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگۇل باعداۋلەتوۆا.
سكانەر پايدا بولىپ، قۇجاتتار سيفرلاندىرىلعاننان بەرى مۇراعاتشىلاردىڭ جۇمىسى ءبىراز جەڭىلدەگەن. ءبىراق ءسوز باسىندا قويمالارداعى قۇجاتتىڭ باسىم بولىگى ءالى سيفرلانىپ بولماعانىن ايتتىق. مۇنداي قۇجاتتاردى ىزدەۋگە جاۋاپتى مامانداردىڭ كوبى جەر ورتاسىنان اسقان، تاجىريبەلى ماماندار ەكەنىن اڭعاردىق.
«ك س ر و ىدىراعاننان كەيىن اقمولا وڭىرىنەن تاريحي وتاندارىنا قايتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ. سولار زەينەتكە شىعار كەزدە، ۇرپاقتارى مۇراگەرلىك قۇجاتتار رەسىمدەگەن كەزدە، وسى سياقتى ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەر بويىنشا بىزگە سۇراۋ سالادى. ونداي قۇجاتتاردىڭ كەيبىرى ءالى سيفرلاندىرىلماعان بولۋى مۇمكىن. سونداي قۇجاتتاردى تابۋ ءۇشىن بىرنەشە ساعات جۇمسايتىن كەزدەر بولادى. ويتكەنى قورداعى قۇجاتتاردىڭ قاتاڭ ساقتالاتىن رەتى، ساناتى، تىزبەسى بار. ميلليونداعان پاراقتىڭ ىشىنەن ىزدەگەن جالعىز پاراقتى تابۋ ءۇشىن كومپيۋتەردەگى بازالىق مالىمەتتەردى زەردەلەي وتىرىپ، قاي قوردىڭ، قاي بولىمىندە ساقتالۋى مۇمكىن ەكەنىن توپشىلايمىز. ونىڭ وزىندە توپشىلاعان بولجامىڭ ءدوپ تۇسسە، جاقسى. ايتپەسە باسقا ساناتتاردى اقتارۋعا تۋرا كەلەدى. سوندا ءبىر قۇجاتتى تابۋ ءۇشىن بىرنەشە مەكەمەگە، ءوز ىشىمىزدە بىرنەشە بولىمگە حات جازىپ، سۇراۋ سالامىز. كونەكوز ماماندار بولماسا، ەسكى قۇجاتتاردى قايدان ىزدەۋگە بولاتىنىن نۇسقايتىن ادامدار بولماس ەدى. سوندىقتان مۇندا بۋىن ساباقتاستىعى اسا ماڭىزدى»، - دەيدى مۇراعاتشى ماريام باينازاروۆا.
استانا ءارحيۆىنىڭ ىجداھاتتى ماماندارى قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ىسىنە دە اتسالىسىپتى.
«قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنىڭ 31 تومدىعى جارىق كورگەنىن بىلەسىزدەر. وسىنىڭ 23-تومىن ازىرلەۋگە بىزدەگى ارحيۆ قۇجاتتارى پايدالانىلدى. جۋىقتا 39 تومى شىعۋى كەرەك. سونىڭ تاعى ەكى تومى ءبىزدىڭ ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە ازىرلەندى. سول جۇمىسقا ءوزىم دە اتسالىسىپ، ىشكى كوميسسياعا مۇشە بولدىم. ءتۇرلى ماڭىزدى تاريحي دەرەكتەر الدىمىزدان ءوتتى. مىسالى، باياناۋىل وڭىرىندە جاساعان ايگىلى شورمانوۆتاردىڭ ايداۋدا كەتىپ بارا جاتىپ، وسى اقمولا توڭىرەگىندە ايالداعانىن دالەلدەيتىن، جوعارى جاققا جازعان وتىنىشتەرىن كوردىم»، - دەيدى عىلىمي زەرتتەۋ جانە اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى عازيزا يساحان.
اۆتور ەسىمجان ناقتىباي