دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ ساياتشىلىق قىرى
استانا. قازاقپارات - جاراتىلىسىنان ساۋىق قۇمارلىقتان اۋلاق بولعان دىنمۇحامەد قونايەۆ ءوز دەمالىسىن تاۋ اراسىندا وتكىزىپتى. دەمالىسىن تازا اۋادا سەرۋەندەپ، تابيعات اياسىندا وتكىزۋدى بۇلجىماس ادەتكە اينالدىرعان.
اڭشىلىق، ساياتكەرلىك سالت جانە مەرگەندىك ونەر ديمەكەڭنىڭ كوزى جۇمىلعانشا تاستاماعان ەرمەگى ءارى كوڭىلدى دەمالىسى بولعان ەكەن.
الماتى قالاسىنداعى قونايەۆ مۋزەيىندە ساقتالعان 81 دانا قارۋ-جاراقتىڭ كوبى تەك كوللەكسيالىق ماقساتتا جينالعان. ولاردىڭ 12 سى - مىلتىق، 1 «براۋنينگ» تاپانشاسى، قالعاندارى - پىشاق، قانجار، سەمسەر، قىلىشتار. بۇل جادىگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن شەتەل مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى مەن ەلىمىزدىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى سىيعا تارتقان.
وسى جادىگەرلەردىڭ ىشىندە گەرمانيا، كۋبا، يۋگوسلاۆيا، چەحوسلوۆاكيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ەريك حوننەكەر، فيدەل كاسترو، يوسسيف بروز تيتو، گۋساك گۋستوۆتاردىڭ قوس اۋىزدى كارابينى، ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ سول كەزدەگى قولباسشىسى د.يازوۆتىڭ 1647-جىلى جاسالعان «پەتر» مىلتىعى جانە گەنەرال پ.لۋشەۆتىڭ 1777-جىلى سوعىلعان «تولەدو» دەپ اتالاتىن قىنسىز سەمسەرى بار. ال كاۆكازدىق قانجاردىڭ بىرىنە «قايعىعا ەمەس، سۇلۋلىققا قىزمەت ەت!» دەگەن تاڭبا سوعىلىپتى.
وسى قارۋ-جاراقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ دىنمۇحاممەد احمەت ۇلىنىڭ 70 جاسقا تولۋىنا وراي سىيلاعان قانجارى. اسىل دا باعالى تاستارمەن كومكەرىلگەن قانجاردىڭ ءبىر بەتىنە «د.ا.ك» ال ەكىنشى جاعىنا «ن.ا.ن» دەگەن بەلگى سالىنعان. بۇل - «د.ا.قونايەۆقا ن.ءا.نازاربايەۆتان» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. وزىنە تيەسىلى 81 قارۋدىڭ ىشىنەن ديمەكەڭ تەك 2 مىلتىقتى عانا ساياتشىلىق ءۇشىن پايدالانىپتى.
1986-جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن 1987-جىلى دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ 100 گە جۋىق مىلتىق، قانجار مەن پىشاقتارى، سەمسەر مەن قىلىشتارى تاركىلەنگەن بولاتىن. كەيىن بۇل قارۋلاردىڭ مۋزەي قورىنا الىنۋى قيىنعا سوعىپتى. مۋزەي قىزمەتكەرى ءاليا ءسادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا، 2005-جىلى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى وسى قارۋ-جاراقتاردى قايتارۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىستار جاساعان.
قۇندى جادىگەرلەردى قايتارۋدا سول كەزدەگى مۋزەي باس قور ساقتاۋشى، د.قونايەۆتىڭ وققاعارى بولعان ا.گورياينوۆ جانە ا. شابداربايەۆ ەسىمدى ازاماتتار بار كۇشىن سالعان. بۇل ىسكە ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولعان قايىربەك سۇلەيمەنوۆ پەن زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتە زور ۇلەسىن قوسقان. قارۋلاردى سول كەزدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن باسقارىپ وتىرعان امانگەلدى شابداربايەۆ ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپسىرسا كەرەك.
كوللەكسياسىنداعى قارۋلاردىڭ تەك 2 عانا پايدالانعان د.قونايەۆ بوس ۋاقىتىندا اڭشىلىققا اۋەس بولعانىمەن، اڭشىلىق ەتيكانى قاتاڭ ۇستانعان. قالىڭ توپپەن ءجۇرىپ، ءجون-جوسىقسىز اڭ اۋلاۋدى قالامايتىن. وعان مىسال، ءبىر ۇلكەن جيىننان كەيىن ديماش احمەت ۇلى اڭشىلىققا شىعاتىن بولادى. اينالاسىنا قاراسا اتقوسشىلارى كوپ جانە بارلىعى دا بارعىسى كەلەتىنىن بىلدىرەدى. سوندا ديمەكەن تاپقىرلىق تانىتىپ، اينالاسىنداعىلاردان اڭشىلىق بيلەتتەرىن كورسەتۋىن سۇرايدى. اڭشىلىق بيلەتتەرى بار ادامدار عانا اڭعا شىعاتىنىن ايتادى. سوندا 1-2 ادامدا عانا قۇجاتتارى بار بولىپ شىعادى.
د. قونايەۆتىڭ ىزىنە شام الىپ تۇسكەن كەڭەستىك قىراعى جۇيە ونىڭ ساياتشىلىعىن ۇناتپاي ودان دا استار ىزدەپتى. جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ ءوزىنىڭ «تاۋدىڭ تاڭى ەرتە اتادى» اتتى ەڭبەگىندە: «قونايەۆتىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا ينەنىڭ كوزىندەي ساڭىلاۋ تاپپاعان توپتىڭ جىگەرى قۇم بولدى. قازاقستان اتتى الىپ رەسپۋبليكانى شيرەك عاسىر بويى باسقارعان قونايەۆتىڭ دوستارىنان العان ەڭ قىمبات سىيلىعى ەكى اڭشى مىلتىعى عانا، سوسىن جازۋشىلاردىڭ قولتاڭبا جازىپ بەرگەن كىتاپتارى. گورباچەۆ پەن كولبيننىڭ كوزىنە ءتۇسىپ، جاعىمپازدانىپ قالۋدى كوزدەگەن جارامساقتاردىڭ تاپقانى «يزۆەستيادا» جاريالانعان جالعىز سۋرەت.
ماسكەۋدە شىعىپ، ك س س ر و اتتى الىپ كەڭىستىككە عانا ەمەس، بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تارايتىن «پراۆدا»، «يزۆەستيا» گازەتتەرىنىڭ رەتى كەلسىن-كەلمەسىن قونايەۆتى ايتەۋىر ءبىر ءىلىپ، شالىپ، توبىقتان قاعۋى ءبىر بۇل ەمەس» دەپ جازادى.
«يزۆەستيا» گازەتىندە باسىلعان بۇل سۋرەتتە د. قونايەۆ مىلتىققا سۇيەنىپ، وققا ۇشقان ءداۋ قارا قابانعا قاراپ تۇرعان. ءبىراق، سۋرەتتەن ساياسي استار ىزدەگەن جۇيەنىڭ بۇل ارەكەتى قۇر اۋرەشىلىك بولىپ شىعادى. سەبەبى، ديماش احمەت ۇلى اڭعا شىققاندا بەيبەرەكەت اڭ اۋلاعان ەمەس. اڭ اۋلاۋدىڭ قاتاڭ ەرەجەسىن ۇستانعان. ءتىپتى، سايات كەزىندە اتقان ەلىك، مارالداردىڭ ەتىن الماتىداعى «سايات» دۇكەنىنە اكتى جاساپ، وتكىزىپ وتىرعان. بۇل ءىس تالاپشىل، قاناعاتشىل جاننىڭ ءبىر قىرىن تانىتسا كەرەك.
نۇرسەرىك جولبارىس
Baq.kz