دارۋمەندەر ءداۋىرى
استانا. KAZINFORM - سوڭعى ونجىلدىقتا ادامزاتتىڭ دەنساۋلىققا دەگەن كوزقاراسى تۇبەگەيلى وزگەردى. ءدارىحانا سورەلەرىندەگى ءتۇرلى-ءتۇستى قۇتىلار مەن «سيقىرلى» كاپسۋلالار ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. مەديتسينا دامىعان سايىن حالىقتىڭ تابيعي ەمەس قوسپالارعا، ياعني بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالارعا (ب ب ق) دەگەن سۇرانىسى ارتىپ كەلەدى. بۇگىندە ب ب ق نارىعى ميللياردتاعان دوللار اينالىمى بار الپاۋىت يندۋستريا. الايدا، عىلىمي ورتادا بۇل ماسەلە ءالى دە بولسا ۇلكەن پىكىرتالاس تۋدىرىپ وتىر. ءبىر توپ عالىمدار مەن دارىگەرلەر «تاعامنىڭ قۇنارسىزدىعىنان بەلسەندى قوسپالاردى ءىشۋ ومىرلىك قاجەتتىلىك» دەسە، ەكىنشى توپ «باۋىرعا ارتىق جۇكتەمە» دەگەن پوزيتسيانى ۇستانادى. ءبىز بۇگىن ب ب ق يندۋسترياسىنداعى ەڭ وتكىر جانە جابىق تاقىرىپتى تالقىلاپ، ارگۋمەنتتەرىن سارالاپ، اقيقاتتىڭ قايدا ەكەنىن انىقتاۋعا تىرىسامىز.
پاندەميا فەنومەنى
الەمدە بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالارعا دەگەن سۇرانىس 2020 -جىلدان باستاپ كۇرت ءوستى. COVID-19-عا دەيىن دارۋمەندەردى نەگىزىنەن سپورتشىلار نەمەسە ناقتى اۋرۋى بار ادامدار ىشەتىن. ءبىراق كارانتين جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ۆيرۋسقا قارسى ناقتى ءدارى بولماعان سوڭ، ادامدار «يممۋنيتەتتى كوتەرۋ» ارقىلى ءوزىن قورعاعىسى كەلدى. كوپشىلىك اۋرۋحاناعا بارۋدان قورىقتى، سوندىقتان «الدىن الۋ ەمدەۋدەن جاقسى» دەگەن پرينتسيپپەن ب ب ق-نى جاپپاي ساتىپ الا باستادى. ۇيدە وتىرعان حالىق الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى «دەنساۋلىق بلوگەرلەرىن» كوبىرەك تىڭداعاندىقتان، سۇرانىس ەسەلەپ ارتتى. وسىلايشا، D ،C دارۋمەندەرى مەن مىرىش (Zn) ساتىلىمى رەكوردتىق كورسەتكىشتەرگە جەتتى.
پاندەمياعا دەيىن (2018-2019 ج) الەمدىك ب ب ق نارىعى تۇراقتى، ءبىراق باياۋ ءوسىپ وتىرعانىن مىنا ستاتيستيكادان بايقاۋعا بولادى. پاندەميا كەزىندەگى ب ب ق نارىعىنىڭ ءوسۋى جاي عانا ترەند ەمەس، بۇل ناعىز «ەكونوميكالىق جارىلىس» بولدى. 2021 جىلى جاھاندىق ب ب ق نارىعى شامامەن 152 ميلليارد ا ق ش دوللارىن قۇرادى. ال 2020 جىلى ساتىلىم 2018 -جىلمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا ءوسىپ، 220 ميلليارد دوللاردان اسىپ تۇسكەن. بۇل - رەكوردتىق كورسەتكىش. س دارۋمەنىن تۇتىنۋ الەم بويىنشا 40 پايىزعا، ال مۋلتيۆيتاميندەردى تۇتىنۋ 82 پايىزعا ارتقان.
Google Trends دەرەكتەرى مەن ساتىلىم ەسەپتەرى بويىنشا 2020 -جىلى D دارۋمەنىن ىزدەۋ سۇرانىستارى 40 پايىزعا وسكەن. اسىرەسە، كۇن ساۋلەسى از نورۆەگيا، ۇلى بريتانيا جانە گەرمانيادا رەكوردتىق ساتىلىم بولدى. س دارۋمەنىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق 85 پايىزعا ارتقان. مالايزيا مەن فيليپپين سياقتى ازيا ەلدەرىندە رەكوردتىق كورسەتكىشتەر تىركەلدى. ال مىرىش ساتىلىمى ورتاشا ەسەپپەن 29,3 پايىزعا وسكەن. كوپتەگەن ادام ونى ۆيرۋسقا قارسى «نەگىزگى قالقان» دەپ ەسەپتەدى.
قازاقستان دا بۇل ترەندتەن قالىس قالعان جوق. 2021 -جىلى ەلىمىزدەگى ءدارىحانالىق زاتتار ساتىلىمىنىڭ جالپى كولەمى 624 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە ب ب ق-نىڭ ۇلەسى 8,9 پايىز (شامامەن 55 ميلليارد تەڭگە) بولدى. ەلىمىزگە ءونىمدى نەگىزىنەن قىتاي (42,5 پايىز) مەن رەسەي (36,8 پايىز) يمپورتتايدى. ءبىر عانا 2024 -جىلدىڭ دەرەگى بويىنشا قازاقستاندىقتار وسى ەكى ەلدەن كەلەتىن دارۋمەندەرگە 1 ميلليون دوللاردان استام قاراجات جۇمساعان. بۇل رەكوردتىق سۋممالار ادامداردىڭ «ساۋلىقتى ساتىپ الۋعا» تىرىسقانىن كورسەتەدى. مۇنداي ءوسىم فارماتسيەۆتيكالىق كومپانيالار ءۇشىن «التىن عاسىر» بولعانىمەن، مەديتسينالىق تۇرعىدان بۇل جاپپاي باقىلاۋسىز قولدانۋدىڭ باستاۋى بولدى.
باقىلاۋ بار ما؟
ءيا، بۇگىندە ب ب ق نارىعى - الەمدەگى ەڭ جىلدام دامىپ جاتقان سەكتورلاردىڭ ءبىرى. كوۆيد ادامداردىڭ بويىنداعى قورقىنىشتى وياتىپ، دارۋمەندەردى ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى قۇرالعا اينالدىردى. وسى ساتتە ماركەتينگ پاندەميا تۋدىرعان سۇرانىستى شەبەر پايدالانىپ، ب ب ق-نى ءساندى ءومىر سالتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىردى. كوۆيد نارىقتى دايىنداپ بەردى، ال ماركەتينگ سول نارىقتى جاۋلاپ الدى. قازىر ب ب ق ءىشۋ بۇل مەديتسينالىق قاجەتتىلىكتەن كورى، الەۋمەتتىك ترەندكە كوبىرەك ۇقسايدى. وسىلايشا، ماركەتينتىڭ التىن عاسىرى باستالدى.
ولار «بۇل حيميا ەمەس، تابيعي شوپتەر مەن مينەرالدار» دەگەن ۇرانمەن ادامداردىڭ بويىنداعى قاۋىپسىزدىك سەزىمىن وياتادى (ءبىراق بۇل ونىڭ زيانسىز ەكەنىنە كەپىلدىك بەرمەيدى) . ماركەتينگ شارشاۋدى، ۇيقىسىزدىقتى، شاشتىڭ ءتۇسۋىن تەك دارۋمەن تاپشىلىعىمەن بايلانىستىرادى. ادام دارىگەرگە بارىپ تەكسەرىلگەننەن گورى دايىن كەشەندى ساتىپ العاندى وڭاي كورەدى. سونداي- اق دارىگەرلەرگە قاراعاندا، ادەمى كورىنەتىن بلوگەرلەردىڭ «كۇندەلىكتى ىشەتىن دارۋمەندەرى» تۋرالى ۆيدەولارى سەنىمدىرەك كورىنەتىنى تاعى بار.
قازىرگى قوعام تەز ناتيجە العىسى كەلەدى. ۇيقىنى تۇزەۋ، دۇرىس تاماقتانۋ، سپورت سەكىلدى ءومىر سالتىن وزگەرتەتىنىن ادەتتەردى قالىپتاستىرۋ قيىن جانە ۇزاق پروتسەسس. ال تاڭەرتەڭ 5 تابلەتكا ءىشۋ - جەڭىل. ادام وزىنە: «مەن كەش جاتسام دا، دۇرىس تاماقتانباسام دا، مىنا «سيقىرلى» كاپسۋلالاردى ىشسەم، ءبارى ورنىنا كەلەدى» دەپ ويلايدى. ب ب ق ءىشۋ ارقىلى ءوز دەنساۋلىعىنا «قام- قورلىق جاساپ جاتقانداي» تىنىشتىق تابادى. ءبىراق بۇل يلليۋزيا، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ءوزىڭدى الداۋ، جاۋاپكەرشىلىكتى تابلەتكاعا ىسىرا سالۋ. الايدا ب ب ق سيقىر- لى تاياقشا ەمەس، بۇل تاماقتانۋدىڭ جەتىس- پەيتىن بولىگىن تولىقتىرۋ. ەگەر ءسىزدىڭ ىرگەتاسىڭىز قيسىق بولسا، ياعني كۇنىنە 5 ساعات قانا ۇيىقتاساڭىز، ۇنەمى سترەسستە جۇرسەڭىز جانە قوزعالماساڭىز، ەڭ قىمبات دەگەن دارۋمەندەردىڭ ەشقايسىسى دا قۇتقارىپ قالمايدى.
بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار دارىلىك زاتقا جاتپايدى، سوندىقتان ولار FDA (ا ق ش)، EFSA (ەۋروپا) نەمەسە قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان دارىلەر سياقتى قاتاڭ كلينيكالىق سىناقتان وتپەيدى. وندىرۋشىگە تەك «ءونىم قۇرامىندا ادام ومىرىنە قاۋىپتى ۋلى زاتتار جوق» دەگەن تاعامدىق قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتىن الۋ جەتكىلىكتى. ال كاپسۋلانىڭ ىشىندەگى زاتتىڭ مولشەرى سىرتىندا جازىلعانعا سايكەس پە، ول ناقتى ەمدەي مە، ونى ەشكىم مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تەكسەرمەيدى.
زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن دامىعان ەلدەردەگى تاۋەلسىز زەرتحانالارى مەن مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورگاندارى تاراپىنان جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن، ا ق ش-تا Labdoor ،ConsumerLab سياقتى تاۋەلسىز ۇيىمدار نارىقتاعى ب ب ق-نى ساتىپ الىپ، قۇرامىن تەكسەرەدى. ناتيجەسىندە، كوپتەگەن «تابيعي» ارىقتاتاتىن ءشوپ شايلاردىڭ ىشىنەن مەديتسينادا تىيىم سالىنعان سيبۋترامين (پسيحوتروپتىق زات) نەمەسە گورموندار تابىلعان. سوناۋ 2015 -جىلى نيۋ-يورك باس پروكۋراتۋراسى ءىرى جەلىلىك دۇكەندەردەگى (Walmart ،Target) ءشوپ قوسپالارىن تەكسەرىپ، ولاردىڭ 80 پايىزىنىڭ قۇرامىندا جاپسىرمادا كورسەتىلگەن وسىمدىكتىڭ د ن ق-سى مۇلدەم جوق ەكەنىن انىقتادى. ونىڭ ورنىنا كۇرىش ۇنى مەن بۇرشاق ۇنتاعى تولتىرىلعان. اۋستراليا مەن ۇلى بريتانيادا دوپينگكە قارسى اگەنتتىكتەرى سپورتتىق ب ب ق-نى تەكسەرگەندە، قۇرامىندا كورسەتىلمەگەن انابوليكالىق ستەرويدتاردىڭ «ءىزىن» ءجيى تابادى. بۇل - «ناتيجە تەز بولسىن» دەگەن ماقساتتا وندىرۋشىلەردىڭ جاسايتىن استىرتىن ايلاسى.
اۋىر مەتالدار (سىناپ، قورعاسىن، مىشياك) كوبىنە تەڭىز ونىمدەرىنەن جاسالاتىن (ومەگا-3) نەمەسە شوپتىك ب ب ق-دان تابىلادى. ماسەلە ءوندىرۋشىنىڭ قاساقانا قوسۋىندا ەمەس، شيكىزاتتىڭ لاس بولۋىندا. مىسالى، مۇحيتتان الىنعان بالىق مايى مولەكۋلالىق دەڭگەيدە تازارتىلماسا، ول پايدا اكەلۋدىڭ ورنىنا اعزانى سىناپپەن ۋلايدى.
قازاقستاندا ب ب ق-لار «تاعامدىق ءونىم» رەتىندە تىركەلەدى. ولاردىڭ قۇرامىن ءار پارتيا سايىن مولەكۋلالىق دەڭگەيدە تەكسەرەتىن تاۋەلسىز رەسۋرس جوق. تەكسەرۋ تەك تىركەۋ كەزىندە (قۇجات جۇزىندە) جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ اياسىندا (ۋلى ەمەس ەكەنىنە) جۇرگىزىلەدى. ولار تەك زاڭ بۇزىلعاندا نەمەسە بىرەۋ ۋلانعاندا عانا ارەكەت ەتەدى. كوميتەتتىڭ سوڭعى جىلدارى (2022-2023 ج) جۇرگىزگەن رەيدتەرى زاڭسىز نارىق بەلەڭ العانىن كورسەتەدى. ينستاگرام مەن بازارلاردا ساتىلاتىن ارىقتاتاتىن ءشوپ شايلار مەن كاپسۋلالاردىڭ قۇرامىنان تىيىم سالىنعان سيبۋترامين زاتى بىرنەشە رەت تابىلدى. بۇل زات جۇرەككە وتە اۋىر سالماق سالىپ، ينسۋلتكە اكەلۋى مۇمكىن. مەملەكەتتىك تىركەۋى جوق (مىسالى، قىتايدان نەمەسە اراب ەلدەرىنەن كەلەتىن ارىقتاتاتىن نەمەسە «ەركەك قۋاتىن ارتتىراتىن» ونىمدەر) قوسپالار وتە قاۋىپتى.
ولاردىڭ ىشىندە دوپينگ تە، اۋىر مەتالل دا بولۋى ابدەن مۇمكىن. سونىمەن قاتار تەكسەرىلگەن ونىمدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىندا قازاق تىلىندەگى نۇسقاۋلىق جوق نەمەسە قۇرامىنداعى قوسپالار تولىق كورسەتىلمەگەن.
ەلىمىزدەگى ب ب ق سالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى تۇلعا مارقۇم تورەگەلدى شارمانوۆ بولدى. قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى جىلدار بويى نارىقتاعى ونىمدەردىڭ ساپاسىن باقىلاپ كەلدى. عىلىمي مەكەمەنىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا قازاقستان نارىعىنداعى ب ب ق-نىڭ 40 پايىزدان استامى جارنامادا ايتىلعان قاسيەتتەرگە يە ەمەس. ولار كوبىنە «ەمدەيدى» دەپ جارنامالانعانىمەن، شىن مانىندە تەك تاعامدىق قوسپا رەتىندە تىركەلگەن.
ەلىمىزدە دارۋمەندەردى تەرەڭدەتە تەكسەرەتىن تاۋەلسىز زەرتحانالاردىڭ جوقتىعىنىڭ دا بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، تەحنولوگيا قىمبات. قوسپا قۇرامىنداعى اۋىر مەتالدار مەن جاسىرىن گورمونداردى تابۋ ءۇشىن وتە قىمبات سپەكترومەترلەر مەن رەاگەنتتەر كەرەك. ەكىنشىدەن، زاڭ جۇزىندەگى ستاتۋس ماڭىزدى. ياعني، دارۋمەندەر ءدارى ەمەس، تاماققا قوسىمشا بولعاندىقتان، مەملەكەت وعان «ۋلى بولماسا بولدى» دەگەن تالاپ قويادى. ونىڭ ىشىندەگى دارۋمەننىڭ مولشەرى 100 م گ با، الدە 10 م گ با، ول ءۇشىن ءوندىرۋشى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلمايدى. ۇشىنشىدەن، «لوگيستيكا» ماسەلەسى. كوپ ونىمدەر جەكە چاتتار مەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ساتىلادى، ولاردى رەسمي تەكسەرۋگە الۋ وتە قيىن. سوندىقتان بىزدە تۇتىنۋشى «ءوز قاۋىپسىزدىگىنە ءوزى عانا جاۋاپتى». ەگەر ءونىمنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ءبىرىڭعاي رەەسترىندە تىركەۋى بولماسا، ونى ءىشۋ ءوز دەنساۋلىعىڭا قاستاندىق جاساۋمەن تەڭ.
تاۋەلسىز حالىقارالىق سەرتيفيكاتتارى (GMP ،NSF ،USP) جوق ب ب ق-نى ساتىپ الۋ لوتەرەيا ويناۋمەن تەڭ. ءسىز ىشكەن كاپسۋلانىڭ ىشىندەگى زاتتىڭ تازالىعىنا تەك ءوندىرۋشىنىڭ ارى عانا كەپىل. ويتكەنى ب ب ق نارىعى - جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى ايماق. ەگەر ءدارىنىڭ ءاربىر گرامى ءۇشىن مەملەكەت جاۋاپ بەرسە، دارۋمەندەردىڭ قۇرامى ءۇشىن تەك تۇتىنۋشىنىڭ سوقىر سەنىمى «جاۋاپ» بەرەدى.
الما نەگە «ارىقتادى»؟
تەوريا جۇزىندە ءبىز بارلىق دارۋمەن مەن مينەرالدى تاماقتان الۋىمىز كەرەك. الايدا زاماناۋي سۋپەرماركەت سورەلەرى نۋتريەنتتىك دەفيتسيتتىڭ كورمەسى ىسپەتتەس. سىرتقى كەلبەتى ءمىنسىز، كولەمدى جانە ۇزاق ساقتاۋعا بولاتىن جەمىس-جيدەكتەردىڭ ءىشى جىلدان جىلعا «بوس كالورياعا» اينالىپ بارادى. عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 50-70 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ اتا- اجەلەرىمىز جەگەن ءبىر المانىڭ قۇنارلىلىعىن الۋ ءۇشىن، بۇگىندە شامامەن 5-10 الما جەۋىمىز كەرەك. بۇل - جاي عانا پەسسيميستىك بولجام ەمەس، عىلىمي دالەلدەنگەن فاكت.
پروفەسسور دونالد دەۆيس باستاعان تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋ توبى 1950-1999 -جىلدار ارالىعىنداعى ا ق ش اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ دەرەكتەرىن سالىستىرا وتىرىپ، 43 ءتۇرلى باقشا داقىلىنىڭ بيوحيميالىق ءپروفيلىن تالداعان. ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. 13 نەگىزگى نۋتريەنتتىڭ، سونىڭ ىشىندە اقۋىزدىڭ، كالتسيدىڭ، فوسفوردىڭ، تەمىردىڭ جانە س دارۋمەنىنىڭ دەڭگەيى ستاتيستيكالىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي تومەندەگەن. بۇل قۇبىلىستىڭ ەكى باستى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى توپىراقتىڭ توزۋى. قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعى جەردى دەمالدىرۋ پرينتسيپىنەن باس تارتىپ، ماكسيمالدى ءونىم الۋعا كوشتى. توپىراقتان مينەرالداردى سورىپ الاتىن وسىمدىكتەر ونىڭ ورنىن تولتىرىپ ۇلگەرمەيدى. حيميالىق تىڭايتقىشتار (ازوت، فوسفور، كالي) وسىمدىكتىڭ تەز وسۋىنە كومەكتەسكەنىمەن، ونىڭ ميكروەلەمەنتتەرمەن (مىرىش، ماگني، سەلەن) قانىعۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. توپىراق - مينەرالدىق رەسۋرس، ەگەر ونىڭ قورى جاڭارتىلماسا، وسىمدىك وزىندە جوق زاتتى جەمىسكە بەرە المايدى.
ەكىنشىدەن، گەنەتيكالىق سۇرىپتاۋ. سەلەكتسيونەرلەر ونداعان جىل بويى جەمىستىڭ «قۇنارلىلىعىنا» ەمەس، ونىڭ كولەمىنە، تۇرىنە جانە توزىمدىلىگىنە باسىمدىق بەردى. ناتيجەسىندە، المالار ۇلكەن، قىزىل جانە ۇزاق ساقتالاتىن بولدى، ءبىراق ونىڭ ىشىندەگى پايدالى زاتتار سۋمەن جانە قانتپەن الماستى. اعزا كالورياعا تويادى، ءبىراق جاسۋشالار ميكروەلەمەنت تاپشىلىعىنان «اشىعادى» . بۇل فەنومەن مەديتسينادا «جاسىرىن اشتىق» دەپ اتالادى.
ءبىز جەيتىن كوكونىستەر مەن جەمىستەر كوبىنە پىسپەي جاتىپ جينالادى جانە ۇزاق جول جۇرەدى. ساقتاۋ جانە تەرميالىق وڭدەۋ (ءپىسىرۋ، قۋىرۋ) كەزىندە دارۋمەندەردىڭ 30 پايىزدان 90 پايىزعا دەيىنى جويىلىپ كەتەدى. اق ۇن، اق كۇرىش جانە قانت سياقتى وڭدەلگەن ونىمدەردە نۋتريەنتتەر مۇلدەم قالمايدى دەسە دە بولادى.
سونىمەن قاتار ءبىز اتا-بابالارىمىزعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ سترەسسكە تۇسەمىز. ال سترەسس كەزىندە اعزا ماگني، ۆ توبىنداعى دارۋمەندەر مەن س دارۋمەنىن وراسان زور جىلدامدىقپەن «جاعىپ» جىبەرەدى. تاماقتان كەلەتىن مولشەر بۇل ء«ورتتى» سوندىرۋگە جەتپەي قالادى. دارۋمەن قابىلداۋعا تاعى ءبىر سەبەپ - گەوگرافيالىق فاكتورلار. مىسالى، قازاقستاننىڭ كوپ ايماقتارىندا كۇن ساۋلەسى جەتكىلىكتى بولعانىمەن، D دارۋمەنىنىڭ تاپشىلىعى وتە جوعارى. سونداي-اق، تەڭىزدەن الىس ورنالاسقاندىقتان، تاماقتان جەتكىلىكتى يود الۋ مۇمكىن ەمەس.
ءيا، ءبىز توقپىز، ءبىراق جاسۋشالارىمىز اش. مۇنى نۋتريتسيولوگيادا «جاسىرىن اشتىق» دەپ اتايدى. ادامنىڭ اسقازانى توق بولعانىمەن، جاسۋشالارىنا ميكروەلەمەنتتەر جەتىسپەيدى. اعزا كالوريانى جەتكىلىكتى مولشەردە العانىمەن، سول كالوريانى ەنەرگياعا اينالدىراتىن فەرمەنتتىك رەاكتسيالار ءۇشىن قاجەتتى كوفاكتورلاردى (مينەرالداردى) تابا المايدى. ال بۇگىندە ءبىر ادام ورتاشا ستاتيستيكالىق فيزيولوگيالىق مۇقتاجدىعىن وتەۋ ءۇشىن كۇنىنە 5 كەلى الما نەمەسە 2 كەلى ءسابىز جەۋى كەرەك. ءبىراق بۇل مۇمكىن ەمەس قوي. مۇنداي كولەمدەگى جەمىس، كوكونىس اس قورىتۋ جۇيەسىنە دە، قانت تەڭگەرىمىنە دە اۋىر سالماق.
سونداي-اق سوزىلمالى سترەسس، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى جانە ەكولوگيا اعزاداعى دارۋمەندەردىڭ (اسىرەسە ماگني مەن س دارۋمەنى) تەز جويىلۋىنا الىپ كەلەدى. نە ىستەمەك كەرەك؟ اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ەمدەۋدەن ارزان. اعزاداعى تاپشىلىقتى ەرتە باستان تولتىرۋ بولاشاقتا سوزىلمالى اۋرۋلاردى بولدىرمايدى. وسى تۇستا ساپالى دارۋمەندەر ادامعا كومەككە كەلەدى. بۇل جەردە ماسەلە تەك قابىلداۋدا ەمەس، سول قوسپانىڭ اعزاعا سىڭىمدىلىگى مەن بيوحيميالىق تازالىعىندا بولىپ وتىر. ياعني، ساپالى ب ب ق - شيكىزاتى تازا، سەرتيفيكاتتالعان جانە اعزاعا ءسىڭىمدى حيميالىق فورماداعى ءونىم.
تاماق دارۋمەندىالماستىرا ما؟
رەسەيدە ۆلاديمير دادالي دەگەن اتاقتى بيوحيميك، حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆ. سوكولوۆسكي اتىنداعى بيولوگيالىق جانە جالپى حيميا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى بار. جاسى 88 دە. ءالى كۇنگە دەيىن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردىڭ رەتسەپتۋراسىن ازىرلەۋمەن اينالىسادى. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە تابيعي، قۇنارلى تاعام دەگەن ۇعىم جوق.
- مىرىش تاپشىلىعىن الايىق. سانكت-پەتەربۋرگتەگى ت ج م-نىڭ مىقتى زەرتحاناسى 10 مىڭ ادامعا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناتيجەسى قاتىسۋشىلاردىڭ 100 پايىزىندا تولىقتاي مىرىش تاپشىلىعى بار ەكەنىن كورسەتكەن. بۇل - ەر ادامداردىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ماڭىزدى. ال دارىگەرلەر «دارۋمەندەرىڭىزدى جاي عانا قوسىمشا رەتىندە ىشە بەرىڭىز» دەيدى. ولارعا ۆيتاميندەر جاي عانا ساعىز سياقتى كورىنەدى. ءبىراق دامىعان الەم ەلدەرى بۇل ماسەلەنى الدەقاشان ب ب ق ارقىلى شەشىپ قويعان. مەن لوس-اندجەلەستەگى حالىقارالىق كورمەلەرگە 8 جىل قاتارىنان باردىم. ول جاقتا تابيعي قوسپالار مەن بايىتىلعان ونىمدەردىڭ ءوندىرىسى زور اۋقىمدا دامىعان. ءتىپتى اينالاسى تەڭىز، مينەرالعا باي جاپونيانىڭ ءوزى قوسپالاردى جاپپاي قولدانادى. تەك بىزدە عانا ب ب ق-عا قارسى ورىنسىز ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىلەدى، - دەيدى.
مويىنداۋ كەرەك، ادامداردا باسقا امال جوق. نە اۋىل شارۋاشىلىعىن تولىقتاي وزگەرتۋ كەرەك، نە ساپالى ب ب ق ءىشۋ كەرەك. ءبىراق حالىق سانى ءوسىپ، جەردى دەمالدىرماي، قارقىندى پايدالانىپ جاتقاندا، ءونىمنىڭ قۇنارىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى قارا توپىراقتىڭ ءوزى قازىر مينەرالداردان جۇتاپ قالعان.
- ءبىزدىڭ باستى قاتەلىگىمىز - ماسەلەگە ءبىر جاقتى قاراۋىمىز. تەمىر جەتپەسە، «تەك تەمىر ءىش»، قالقانشا بەزى اۋىرسا، «تەك يود ءىش» دەيمىز. بۇل - قاتە. اعزاداعى بارلىق بيوحيميالىق پروتسەستەر كوپ ساتىلى. سوندىقتان ءار ساتىعا وزىندىك كومپونەنت كەرەك. ساپالى ءونىم - ۇزاق ءومىردىڭ كەپىلى. فرانسۋزداردىڭ ۇزاق جاساۋى تەك قىزىل شاراپتان ەمەس، ساپالى اس ءىشىپ، اعزاعا قاجەتتى فلاۆونويدتار مەن رەسۆەراترولدى كەشەندى تۇردە الۋىندا. ءبىز دە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. دارۋمەندەر بىرەۋدىڭ قالتاسىن قامپايتۋ ەمەس، بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جالعىز امالى. دارىگەرلەردىڭ «دارۋمەندەر باۋىرعا زيان» دەۋى مۇلدەم قاتە. كەرىسىنشە، باۋىردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن دارۋمەندەر مەن مينەرالدار وتە قاجەت. ماسەلە ونىڭ تازالىعىندا. ەگەر دارۋمەن جەرتولەدە ەمەس، جوعارى تەحنولوگيالىق زاۋىتتا جاسالسا، ول اعزاعا قاجەتتى قورەك، - دەيدى ۆلاديمير دادالي.
ارتىق قىلام دەپتىرتىقبولماس ءۇشىن...
ماماندار ب ب ق-نى ءوز بەتىنشە ىشۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتەدى. جارناماعا، ماركەتينگكە، تانىستارىڭىزدىڭ ايتقانىنا سەنىپ دارۋمەن ىشە بەرۋگە بولمايدى. ءسىزدىڭ ءوز بەتىڭىزشە ىشكەن بيولوگيالىق قوسپالارىڭىزعا اعزاڭىز «مۇقتاج» بولماۋى مۇمكىن. ءبىر نەمەسە بىرنەشە دارۋمەننىڭ اعزاعا شامادان تىس تۇسۋىنەن تۋىندايتىن جەدەل نەمەسە سوزىلمالى ۋلانۋ جاعدايىن گيپەرۆيتامينوز دەپ اتايدى. ەگەر بۇرىن بۇل سيرەك كەزدەسەتىن پاتولوگيا بولسا، قازىرگى دارۋمەندەردى ءوز بەتىنشە «تاعايىنداۋ» ترەندى بۇل ماسەلەنىنىڭ وزەكتى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
ادامداردىڭ دارۋمەندەرگە قۇمارتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ماركەتينگتىك قىسىم. فارماتسيەۆتيكالىق كومپانيالار مۋلتيدارۋمەندەردى «سيقىرلى تابلەتكا» رەتىندە جارنامالايدى. «تابيعي» جانە «پايدالى» دەگەن سوزدەر «قاۋىپسىز» دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەز كەلگەن دارۋمەندى قابىلداۋ الدىندا ونىڭ اعزاداعى دەڭگەيىن تەكسەرۋ - زاماناۋي مەديتسينانىڭ التىن ستاندارتى. مىسال رەتىندە «كۇن دارۋمەنىنىڭ» كولەڭكەلى جاعىن تالداپ كورەلىك. سوڭعى جىلدارى D دارۋمەنىن قابىلداۋ جاپپاي سيپات الدى. كوپ ادام ونى تەراپيالىق دوزالاردان (500- 1000 IU) بىرنەشە ەسە كوپ مولشەردە (10000- 50000 IU) باقىلاۋسىز ىشۋدە.
جاقىندا Journal of the American Medical Association جۋرنالىندا D دارۋمەنىنىڭ وتە جوعارى دوزالارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر شىقتى. ناتيجەسىندە، 3 جىل بويى كۇنىنە 10000 IU دوزا ىشكەن ادامداردا سۇيەك قاتايماعان، كەرىسىنشە كەيبىر جاعدايلاردا سۇيەك ماسساسىنىڭ ازايۋى بايقالعان. «نەعۇرلىم كوپ ىشسەم، سۇيەگىم سوعۇرلىم مىقتى بولادى» دەگەن تۇسىنىك عىلىمي تۇرعىدان قاتە ەكەنى انىقتالدى.
ال British Medical Journal باسىلىمىندا جاريالانعان مەتا-اناليزدەر كالتسي قوسپالارىنىڭ قاۋپىن كورسەتتى. كالتسي قوسپالارىن (تاعامنان تىس، بولەك ب ب ق رەتىندە) ىشەتىن ادامداردا ينفاركت الۋ قاۋپى 30 پايىزدان جوعارى. ويتكەنى تاعامداعى كالتسي باياۋ سىڭەدى، ال ب ب ق تۇرىندەگى كالتسي قانداعى مولشەرىن كۇرت ارتتىرىپ، تامىرلاردىڭ «اكتەنۋىنە» (كالتسيناتسيا) اكەلەدى.
بيولوگيالىق قوسپالار تاريحىنداعى ەڭ تانىمال ءارى ادام شوشىرلىق زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى تۋرالى ايتا كەتسەك. عالىمدار بەتا-كاروتين (ا دارۋمەنىنىڭ العىشارتى) انتيوكسيدانت رەتىندە تەمەكى شەگەتىندەردى وكپە وبىرىنان قورعايدى دەپ بولجاعان. الايدا زەرتتەۋ مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلدى. ويتكەنى بەتا-كاروتين قوسپاسىن ىشكەن توپتا وكپە وبىرىنا شالدىعۋ جانە ءولىم كورسەتكىشى قوسپا ىشپەگەندەرگە قاراعاندا 28 پايىزعا ارتىق بولىپ شىققان. ياعني، جاساندى انتيوكسيدانتتاردىڭ جوعارى دوزاسى اعزانىڭ تابيعي قورعانىس تەتىگىن بۇزىپ، كەرىسىنشە مۋتاتسيانى جىلدامداتۋى مۇمكىن.
بيولوگيالىق قوسپالار سيقىرلى تاياقشا ەمەس، ءبىراق ساۋاتتى قولدانسا، ساپالى ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇرالى. ول دۇرىس تاماقتانۋ مەن سپورتتى الماستىرا المايدى، تەك ونى تولىقتىراتىنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون.
نازەركە كەڭەس،
«شيپاگەر» مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭجالپى تاجىريبەلىك دارىگەرى:
دارۋمەندەردى تەك دارىگەردىڭ تاعايىنداۋىمەن ءىشۋ كەرەك
- ب ب ق اعزادا ناقتى ءبىر دارۋمەننىڭ جەتىسپەۋشىلىگى اناليزدەرمەن دالەلدەنگەن جاعدايدا عانا پايدالى بولادى. سونىمەن قاتار تاعايىندالاتىن بيولوگيالىق قوسپا حالىقارالىق ستاندارتتاردان وتكەن، تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن جانە جاناما اسەرلەرى جوقتىعى انىقتالعان بولۋعا ءتيىس. ب ب ق-نى تەك دارىگەردىڭ تاعايىنداۋىمەن، دالەلدى مەديتسينا قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ قابىلداۋ قاجەت.
ال ەشقانداي اناليز تاپسىرماي، جاي عانا جارناماعا سەنىپ، بىرنەشە قوسپانى رەتسىز ارالاستىرىپ ءىشۋ اعزاعا وتە قاۋىپتى. بۇل جاعدايدا ەڭ ءبىرىنشى باۋىر مەن بۇيرەك زارداپ شەگەدى. باۋىر زاتتاردى قورىتۋ ءۇشىن وراسان زور ەنەرگيا جۇمسايدى، سونىڭ سالدارىنان قازىر جاس بالالاردا دا، ەرەسەكتەردە دە توكسيكالىق (دارىلىك) گەپاتيت ءجيى كەزدەسىپ جاتىر. سونداي-اق، قورىتىلماعان ارتىق دارۋمەندەر بۇيرەكتە كالتسينات تۇرىندە جينالۋىنا الىپ كەلەدى.
كەيبىر دارۋمەندەردى بىرگە ىشۋگە بولمايدى. دارىگەر عانا قاي دارۋمەندى قاي ۋاقىتتا ءىشۋ كەرەك ەكەنىن جانە قايسىلارىن ارالاستىرماۋ كەرەكتىگىن (مىسالى، ءبىر ايدا ءبىر ءتۇرىن، كەلەسى ايدا باسقا ءتۇرىن) دۇرىس سحەمامەن تۇسىندىرە الادى.
قازىر ب ب ق ساۋداسى ۇلكەن بيزنەسكە اينالدى. Instagram مەن WhatsApp-تا تارايتىن جارنامالارعا سەنىپ، بالالاردان «قۇرت شىعارادى» نەمەسە «يممۋنيتەت كوتەرەدى» دەگەن جەلەۋمەن تەكسەرىلمەگەن زاتتاردى بەرۋ وتە قاۋىپتى. ءتىپتى، جۇرەك جەتكىلىكسىزدىگى مەن ءولىم جاعدايلارى دا كەزدەسەدى. سوندىقتان ب ب ق ىشپەس بۇرىن جالپى قان اناليزىن جانە بيوحيميالىق تالداۋدى تاپسىرۋ كەرەك. باۋىر مەن بۇيرەكتىڭ بۇل پرەپاراتتى كوتەرە الاتىن قابىلەتىن زەرتتەۋ ماڭىزدى.
بىردە 3-4 جاسار بالانىڭ اناسى تۇماۋدان تەز جازىلسىن دەپ س دارۋمەنىن 3000 م گ مولشەردە بەرگەنىن ايتتى. بۇل - ەرەسەك ادام ءۇشىن دە وتە كوپ مولشەر. مۇنداي دوزادا اسكوربين قىشقىلى سىڭبەيدى، كەرىسىنشە بۇيرەككە تاس بولىپ جينالادى. دارۋمەندى «ءدارى» رەتىندە ىشكەننەن گورى ليمون، اپەلسين سياقتى تابيعي ونىمدەردەن العان الدەقايدا پايدالى.
ماعان دا ءتۇرلى كومپانيالاردان «ناۋقاستارعا ءبىزدى جارنامالاپ، قوسىمشا تابىس تابىڭىز» دەگەن ۇسىنىستار ءتۇستى. ءبىراق مەن ودان باس تارتتىم. مەن ءۇشىن ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن دارىگەرلىك بەدەلىم كەز كەلگەن اقشادان جوعارى. دالەلدەنبەگەن زاتتارعا جاۋاپكەرشىلىك الۋ - دارىگەرگە جات نارسە.