دانياداعى قازاقتاردىڭ ءومىرى: «ديماشتى» جەۋگە ءداتى بارماعان داتتار
استانا. KAZINFORM - الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تارىداي شاشىراعان بەس ميلليونعا جۋىق قازاقتىڭ ءبىر بولىگى كارى قۇرلىق - ەۋروپانىڭ دا بىرنەشە مەملەكەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى - دانياداعى شاعىن قازاق قاۋىمى.
اتامەكەننەن الىستا جۇرسە دە، ۇلتتىق ءتىل مەن مادەنيەتتى ساقتاۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى - ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قاجى اكبار ايۋبي. ول بۇگىندە حالىقارالىق ەنەرگەتيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ، دانياداعى قازاق قاۋىمىنىڭ قوعامدىق ومىرىنە دە بەلسەندى ارالاسىپ ءجۇر. قازاقپارات ءتىلشىسى قانداسىمىزبەن سۇحباتتاسىپ، ونىڭ ءومىر جولى، دانياداعى قازاقتاردىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى اڭگىمەلەستى.
- اكبار مىرزا، الدىمەن ءوزىڭىزدىڭ ءومىر جولىڭىز تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. قاي جەردە ءبىلىم الدىڭىز؟
- ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ تاريحى قازاقستانداعى 1930-جىلدارداعى اشارشىلىق كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى. اتالارىمىز سول كەزدە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى وڭىرىنەن جان ساۋعالاپ شەتەلگە كەتكەن. «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قۋدالاۋدان قاشىپ، الدىمەن وزبەكستانعا، كەيىن تاجىكستانعا، ودان ءارى اۋعانستانعا وتكەن. مەن سول اۋعانستاندا دۇنيەگە كەلدىم.
1981-جىلى وتباسىمىزبەن يرانعا كوشتىك. بالالىق شاعىم اۋىر ەڭبەكپەن ءوتتى، قارا جۇمىس ىستەدىك. 1988-جىلى، مەن 15 جاسىمدا، تۋىستارىمىزبەن بىرگە دانياعا ەميگرانت بولىپ كەلدىك. دات ءتىلىن ۇيرەنىپ، توعىز جىلدىق مەكتەپ باعدارلاماسىن ءبىر جىلدا اياقتادىم. سوسىن ءۇش جىل تەحنيكالىق گيمنازيادا وقىدىم. كەيىن، ورحۋس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الدىم. العاش ەڭبەك جولىمدى سورعى وندىرەتىن ءىرى حالىقارالىق كومپانيا - «GRundfos» تا باستادىم.
كەيىن ءبىر جىل دۋبايداعى اراب كومپانياسىندا جۇمىس ىستەدىم. قازىر «Siemens Energy» كومپانياسىندا جاسىل ەنەرگەتيكا سالاسىندا ساراپشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن. بۇل كومپانيانىڭ گاز ەنەرگەتيكاسى، جەل ەنەرگەتيكاسى، ترانسفورماتور جۇيەلەرى جانە عىلىمي- زەرتتەۋ باعىتتارى بار. جىلدىق اينالىمى شامامەن 40 ميلليارد ەۋرونى قۇرايدى. ءبىز وتباسىمىزبەن دانيانىڭ ءىرى پورتتى قالاسى - ورحۋستە تۇرامىز.
- دانياداعى قازاق قاۋىمى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. قانشا قازاق تۇرادى؟
- دانياداعى قازاقتاردى نەگىزىنەن ەكى توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى - وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى اۋعانستاننان بوسقىن مارتەبەسىمەن كەلگەن قازاقتار. بۇلار - 1930-جىلدارداعى اشارشىلىق كەزىندە قازاقستاننان كەتكەن كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ۇرپاقتارى. قازىر ولاردىڭ سانى شامامەن 70 تەن اسادى.
ەكىنشى توپ - قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلگەن قازاقتار. ولار وقۋ، جۇمىس نەمەسە باسقا دا جاعدايلارمەن وسىندا قونىستانعان. ءقازىر ولاردىڭ سانى شامامەن 300 گە جۋىق.
بىزدە 2003 -جىلى قۇرىلعان قازاق مادەني ورتالىعى بار. قازىر ونى ءىنىم نۇر-ارمان ايۋبي باسقارادى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى — قازاق ءتىلىن، مادەنيەتىن، سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ، كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ. ازىرگە ارنايى عيماراتىمىز جوق. دەگەنمەن جەرگىلىكتى اكىمدىك ۇلكەن مەرەكەلەر مەن جيىنداردى وتكىزۋگە قولداۋ كورسەتەدى.
بۇل جەردە تۇراتىن اعايىندار ناۋرىز مەيرامى مەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىن تۇراقتى تۇردە اتاپ وتەدى. سونىمەن قاتار قازاقستانداعى جاڭالىقتاردى ينتەرنەت ارقىلى وقىپ، ەلدەگى وزگەرىستەرگە بەيجاي قارامايمىز.
- دانياداعى قازاقتاردىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ويلايسىز؟
- ءبىز تاعدىردىڭ قيىن كەزەڭدەرىن باستان وتكەرگەن ۇرپاقپىز. سوندىقتان ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن بىرىگۋىمىز كەرەك ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. ەگەر توپتاسىپ، مادەنيەتىمىزدى ساقتاماساق، از ۇلت رەتىندە اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ كەتۋىمىز مۇمكىن.
بىرنەشە ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى - قۇجات ماسەلەسى. اسىرەسە ۇلكەن كىسىلەردىڭ اراسىندا كەزدەسەدى. كەيبىر قاريالارىمىزدا ءتولقۇجات جوق، ءارى وزدەرىنىڭ قازاق ەكەنىن رەسمي تۇردە دالەلدەي المايدى. بۇرىن وسىنداعى قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ حاتى ارقىلى ەلشىلىك ولاردى راستاپ، ءبىر ايلىق ۆيزا بەرەتىن. سونىڭ ارقاسىندا اتامەكەنگە بارىپ كەلۋگە مۇمكىندىك بولاتىن.
قازىر بۇل مۇمكىندىك الىنىپ تاستالدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستانعا بارعىسى كەلەتىن اجە-اتالارىمىز ءۇشىن ۇلكەن قيىندىق تۋىنداپ وتىر. ال جاستاردىڭ بارىندە دەرلىك پاسپورت بار، دانيا ازاماتتارى رەتىندە قازاقستانعا ۆيزاسىز بارا الادى.
تاعى ءبىر ماسەلە - اسسيميلياتسيا. وكىنىشكە قاراي، قىزدارىمىزدى باسقا ۇلتقا ۇزاتىپ، وزگە ۇلتتان كەلىن الۋ جاعدايلارى جيىلەپ بارادى. بۇل - تابيعي ۇدەرىس بولعانىمەن، شاعىن دياسپورا ءۇشىن ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر بولىپ كەتپەۋى ءۇشىن ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى ساقتاۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك.
سوندىقتان قازاقستان تاراپىنان مادەني، ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا قولداۋ بولسا دەيمىز. جاستاردى ەلگە تارتىپ، تاريحي وتانىمەن بايلانىسىن كۇشەيتەتىن باعدارلامالار قاجەت. بىزدە «جاستار قازاقستانعا بارىپ، ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسسا» دەگەن ۇلكەن ارمان بار.
- دانياداعى مادەني ومىردە قانداي قىزىقتى باستامالار بار؟
— مۇندا قازاق مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ادامدار از ەمەس. سونىڭ ءبىر مىسالى - ديماش قۇدايبەرگەننىڭ فان-كلۋبى. بۇل — مۋزىكا مەن ونەردىڭ قادىرىن بىلەتىن ادامدار. كوپشىلىگى ديماشتىڭ ەرەكشە داۋىسىن العاش ەستىگەننەن-اق وعان ءتانتى بولىپ، سول ارقىلى قازاق حالقىن، قازاقستاندى تانىپ جاتىر. ولار ديماشتىڭ انىنەن ءلاززات الادى، رۋحاني قۋات تابادى. مەن ءوزىم ديماشتى قازاق بولعانى ءۇشىن ەرەكشە ماقتان تۇتىپ، ونىڭ جانكۇيەرىنە اينالسام، مۇنداعى ادامدار ونىڭ ونەرىنە، ۇنىنە عاشىق.
ءبىز دە ۇلتتىق بولمىسىمىزدى كورسەتىپ، قازاقتىڭ رۋحى سەزىلىپ تۇرسىن، كەيىنگى ۇرپاق كورىپ- ءبىلسىن دەگەن نيەتپەن قازاقتىڭ كيىز ءۇيىن جاساپ قويعانبىز. ونىڭ ىشكى جابدىقتارىن قازاقستاننان جانە باسقا جاقتاردان الدىرتىپ، مۇمكىندىگىنشە ۇلتتىق ناقىشتا دايىندادىق. سول كيىز ءۇيدى كورگەن دانياداعى ديماش فان- كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ قۇرىلعانىنا التى جىل تولۋىن سول جەردە اتاپ ءوتۋدى ۇسىندى. ءسويتىپ، كيىز ءۇي ىشىندە باس قوسىپ، ەت اسىپ، باۋىرساق ءپىسىرىپ، وتە اسەرلى ءارى مازمۇندى كەش وتكىزدىك.
شارا بارىسىندا قازاقستان، دانيا جانە ديماشتىڭ شىعارماشىلىعى مەن ومىرىنە قاتىستى ءتۇرلى سۇراقتاردان تۇراتىن ۆيكتورينالىق ويىندار ۇيىمداستىرىلدى. مەنى تاڭعالدىرعانى - مۇنداعى فاناتتاردىڭ ديماش تۋرالى ءبىلىمىنىڭ وتە تەرەڭدىگى. ولار ءانشىنىڭ تۋىستارىنىڭ اتى- ءجونىن، تۋعان كۇندەرىن دە جاقسى بىلەدى. ءتىپتى ديماشقا ەلىكتەپ دومبىرا ۇيرەنىپ جۇرگەندەرى بار. ونىڭ اندەرىنىڭ اتاۋى، قاي جىلى شىققانى، مازمۇنى - ءبارىن جاتقا بىلەدى.
مەنىڭ ويىمشا، ديماش - ەرەكشە دەڭگەيدەگى تۇلعا. ول قازاق ەلىن الەمگە تانىتۋ جولىندا وراسان ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. ءتىپتى كەيدە ازىلدەپ ايتامىن: ەگەر بارلىق وليمپيادا چەمپيوندارىنىڭ، بەلگىلى ساياساتكەرلەردىڭ ەڭبەگىن قوسساق تا، قازاق ەلىن الەمگە جاعىمدى تۇرعىدا تانىتۋدا ديماشتىڭ ەڭبەگى ءبىر توبە دەپ.
سول باسقوسۋداعى ءبىر قىزىقتى جايت ەسىمدە قالىپ قويدى. ءبىز ديماشتىڭ سۋرەتى سالىنعان ارنايى تورت دايىندادىق. تورتتى كەسىپ جەپ وتىرعاندا، ديماشتىڭ بەينەسى تۇرعان بولىگىنە كەلگەندە ەشكىم قول تيگىزگىسى كەلمەدى. قيمادى. بۇل ولاردىڭ انشىگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىن كورسەتتى. شىنىندا دا، ديماش — قازاق ەلىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىز. ونىڭ جانكۇيەرلەرى دە قازاقستاننىڭ تىلەۋىن تىلەپ، ەلدىڭ جەتىستىگىنە قۋانىپ وتىرادى.
- بوس ۋاقىتىڭىزدا نەمەن اينالىساسىز؟
— سپورتتى جاقسى كورەمىن. كوپ جىل ۆولەيبول وينادىم. سونىمەن قاتار دانيا، گرەكيا جانە ىستامبۇلداعى بوسفور بۇعازىندا 10 شاقىرىمعا دەيىن اشىق سۋدا جۇزگەنمىن. دايۆينگپەن دە اينالىسامىن. ءتىپتى 30 مەتر تەرەڭدىككە سۇڭگۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن Advanced Open Water Diver سەرتيفيكاتىن العانمىن.
قازىر تاعى ءبىر قىزىعۋشىلىعىم - جەلكەندى قايىقپەن ءجۇزۋ. بۇل — دات حالقىنىڭ ەجەلگى كاسىبى، ۆيكينگتەردىڭ تەڭىز داستۇرىمەن بايلانىستى ونەر. تاريحتا ۆيكينگتەر وسىنداي كەمەلەر ارقىلى حريستوفور كولۋمبتان 500 جىل بۇرىن امەريكا قۇرلىعىنا جەتكەن دەگەن دەرەك بار.
- بيىل ناۋرىز مەرەكەسىن قالاي قارسى العالى وتىرسىزدار؟
- اۋەلى اتا جۇرتتاعى بارلىق قازاقستاندىقتاردى ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن! ءار ۇيگە باق- بەرەكە اكەلسىن! ۇلىس وڭ بولسىن! دانياداعى قازاق دياسپوراسى دا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى - ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتىر. مەرەكەلىك ءىس- شارا حاسسەلاگەر قالاسىندا وتەدى.
الدىمەن قاتىسۋشىلار ورحۋس قالاسىنداعى Sofra مەيرامحاناسىندا كەزدەسەدى. ودان كەيىن باۆنەحويسكولە عيماراتىندا نەگىزگى شارالار ۇيىمداستىرىلادى. باعدارلاما اياسىندا قاۋىمداستىقتىڭ جالپى جينالىسى ءوتىپ، قوناقتارعا ارنالعان ورتاق داستارقان جايىلادى. قاتىسۋشىلار ناۋرىز كوجەدەن ءدام تاتىپ، ءتۇرلى ۇلتتىق تاعامداردان اۋىز تيەدى.
سونىمەن قاتار مادەني جانە سپورتتىق شارالار وتكىزىلەدى. قوناقتار ءان ايتىپ، بي بيلەپ، ءتۇرلى ويىندارعا قاتىسادى. بالالار مەن ەرەسەكتەر ءۇشىن سپورت زالدا جارىستار ۇيىمداستىرىلادى.
بۇل مەرەكە دانياداعى قازاقتاردى عانا ەمەس، قازاق مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى دا بىرىكتىرەتىن ورتاق باسقوسۋ بولماق.
بۇعان دەيىن موڭعولياداعى قازاقتار ناۋرىز مەيرامىن قالاي تويلايتىنىن جازعان ەدىك.
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى