بۇل عىلىمي الەۋەتتىڭ وڭىرلەر بويىنشا تەڭ دامىماي وتىرعانىن اڭعارتادى. Kazinform ءتىلشىسى ماسەلەنىڭ سەبەپتەرى مەن ونى ازايتۋ جولدارىن سارالاپ كوردى.
قارجىلاندىرۋ - ءوڭىردىڭ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىكتىڭ باستى سەبەبىن قارجىلاندىرۋدىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگىمەن تۇسىندىرەدى. ياعني ءار ءوڭىر عىلىمعا بولىنەتىن قاراجات كولەمىن ءوز قارجىلىق مۇمكىندىگىنە قاراي ايقىندايدى.
- 2024 -جىلعى 1-شىلدەدە قابىلدانعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا، سونداي-اق «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭ مەن بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن وزدەرى بەلگىلەپ، قارجىلاندىرۋدى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرادى، - دەلىنگەن رەسمي جاۋاپتا.
وسىعان بايلانىستى وڭىرلەردەگى كورسەتكىشتەر دە ءارتۇرلى قالىپتاسىپ وتىر. ماسەلەن، 2022- 2024 -جىلدارى عىلىمعا ەڭ از قاراجات بولىنگەن ءوڭىر - ۇلىتاۋ وبلىسى. ءۇش جىلدا بارلىعى 227 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان. ەگەر 2022 -جىلى نەبارى 3,6 ميلليون تەڭگە بولىنسە، 2023 -جىلى قارجى 189,3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ارتقان. الايدا 2024 -جىلى قايتادان 33,9 ميلليون تەڭگەگە دەيىن تومەندەپ، قارجىلاندىرۋدىڭ تۇراقسىز سيپاتىن كورسەتتى.
ال جەتىسۋ وبلىسىندا كەرىسىنشە ءوسىم بايقالادى. ءۇش جىل ىشىندە عىلىمعا بولىنگەن قاراجات 127,2 ميلليون تەڭگەدەن 838,3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ۇلعايىپ، جالپى كولەمى 1,18 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى.
كوشباسشى وڭىرلەرگە كەلسەك، 2024 -جىلى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جۇمسالعان ىشكى شىعىننىڭ وڭىرلىك جالپى ونىمدەگى ۇلەسى بويىنشا ماڭعىستاۋ وبلىسى (0,33 پايىز)، الماتى قالاسى (0,33 پايىز) جانە استانا قالاسى (0,29 پايىز) الدىڭعى قاتاردان كورىندى.
سالىستىرۋ ءۇشىن، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ە ى د ۇ) ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش ورتا ەسەپپەن 2,4 پايىزدى قۇرايدى. قازاقستانداعى دەڭگەي ازىرگە تومەن بولعانىمەن، سوڭعى جىلدارى مۇنداي دەرەكتەردىڭ اشىق جاريالانا باستاۋى سالاداعى ىلگەرىلەۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە باعالانىپ وتىر.
سونىمەن قاتار مينيسترلىك بارلىق وڭىردە عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا، عىلىمي كەڭەستەر قۇرىلىپ، وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ باسىم باعىتتار ايقىندالعان. اكىمدەردىڭ عىلىمعا جاۋاپتى ورىنباسارلارى بەكىتىلىپ، 2026- 2030 -جىلدارعا ارنالعان دامۋ جوسپارلارى قابىلدانعان.
بۇل جوسپارلارعا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جۇمسالاتىن ىشكى شىعىننىڭ وڭىرلىك جالپى ونىمدەگى ۇلەسى نەگىزگى كورسەتكىش رەتىندە ەنگىزىلگەن. وسىلايشا، عىلىمدى دامىتۋ ەندى ناقتى ينديكاتورلار ارقىلى باعالاناتىن جۇيەگە كوشىپ وتىر.
عىلىم - شىعىن ەمەس، ينۆەستيتسيا
عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنى جاي عانا بيۋدجەت شىعىنى دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. بۇل - مەملەكەتكە ناقتى قايتارىم اكەلەتىن ينۆەستيتسيا.
ويتكەنى عىلىمي زەرتتەۋلەر جاڭا تەحنولوگيالار مەن ونىمدەردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى. ال ولار نارىققا شىعىپ، تابىس اكەلەدى، جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرادى جانە بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتى ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار يننوۆاتسيالىق ونىمدەردىڭ ەكسپورتقا شىعۋى ەلدىڭ سىرتقى نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتەدى. ال ەل ىشىندە عىلىم وڭىرلەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا ىقپال ەتەدى.
عىلىمدى قولداۋ تەك ەكونوميكاعا عانا ەمەس، كادر ماسەلەسىنە دە اسەر ەتەدى. جاس عالىمداردى قولداۋ جانە عىلىمي ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ ولاردىڭ ەلدە قالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا «مي اعىمى» ازايىپ، عىلىمي يدەيالار ناقتى ونىمگە اينالادى.
مينيسترلىك بۇل باعىتتاعى ناتيجەنى ناقتى ساندارمەن كورسەتىپ وتىر.
- كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا 180 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ ەلدىڭ عىلىمي- تەحنيكالىق دامۋىنا قوسقان ۇلەسى 141,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل سالىنعان قارجىدان 1,56 ەسە جوعارى، - دەپ مالىمدەدى ۆەدومستۆو.
ياعني عىلىمعا 90 ميلليارد تەڭگە سالىنسا، ونىڭ قايتارىمى 141,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. سونىمەن بىرگە بيۋدجەتكە 13,1 ميلليارد تەڭگە سالىق تۇسكەن، ونىمدەردى ساتۋدان 60,6 ميلليارد تەڭگە تابىس تابىلعان. ونىڭ ىشىندە 909 ميلليون تەڭگە ەكسپورتقا شىققان. بۇدان بولەك، شامامەن 2500 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.
بۇل كورسەتكىشتەر عىلىمنىڭ ناقتى ناتيجە بەرەتىنىن دالەلدەيدى. ماسەلەن، اقتاۋدا ينجەنەر مۇناي تازارتۋ تەحنولوگياسىن جاساپ، ونى شەتەل نارىعىنا شىعارعان. الماتىدا بيوتەحنولوگ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ءونىم ازىرلەپ، ەكسپورتقا باعىتتاعان. ال استاناداعى IT- كوماندالاردىڭ ازىرلەمەلەرىن بىرنەشە كومپانيا ساتىپ العان.
TRL - عىلىمداعى جاڭا جۇيە
قازاقستاندا ۇزاق ۋاقىت بويى عىلىمي جوبانىڭ قاي دەڭگەيدە تۇرعانىن ناقتى باعالايتىن جۇيە بولعان جوق. سونىڭ سالدارىنان جوبا تەك يدەيا كۇيىندە مە، الدە دايىن ونىمگە جاقىن با - ونى اجىراتۋ قيىن ەدى.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن 2023 -جىلى تەحنولوگيالىق دايىندىق دەڭگەيىن (TRL) باعالاۋ ادىستەمەسى ەنگىزىلدى. ول عىلىم كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ 2023 -جىلعى 18-شىلدەدەگى №112- بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن.
بۇل جۇيەنىڭ باستى ارتىقشىلىعى - ءار جوبانىڭ قاي ساتىدا تۇرعانىن ناقتى كورسەتۋى. ياعني ەندى عىلىمي يدەيانىڭ قاعاز جۇزىندە قالىپ قويعانىن نەمەسە ناقتى ونىمگە اينالۋعا جاقىن ەكەنىن بىردەن كورۋگە بولادى. سونىڭ ارقاسىندا قارجىلاندىرۋ دا ناقتى ناتيجە بەرەتىن جوبالارعا باعىتتالادى.
2025 -جىلدان باستاپ بارلىق جوبانىڭ TRL كورسەتكىشتەرى ارنايى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە ەنگىزىلەدى. بۇل عىلىمي جوبالاردىڭ دامۋ بارىسىن تۇراقتى باقىلاپ، عىلىم مەن ەكونوميكانى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاڭا ءتاسىلدىڭ العاشقى ناتيجەلەرى دە كورىنە باستادى. ماسەلەن، 2026- 2028 -جىلدارعا ارنالعان كونكۋرسقا 4266 ءوتىنىم تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە تەحنيكالىق باعىتتاعى 35 جوبا TRL 5- 6 دەڭگەيىندە بولسا، 2 جوبا ەڭ جوعارى - TRL 9 دەڭگەيىنە جەتكەن.
الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىشتەردى ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، 963 جوبانى ورتا دەڭگەيگە جەتكىزۋ، ال 52 جوبانى تولىق دايىن ءونىم دەڭگەيىنە (TRL 8- 9) دەيىن دامىتۋ كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار 2024 -جىلدان باستاپ كوممەرتسيالاندىرۋ كونكۋرستارىنا قاتىسۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى تالاپ رەتىندە TRL 6 دەڭگەيى بەلگىلەندى. بۇل ەندى تەك تاجىريبەلىك ۇلگىسى دايىن جوبالار عانا قارجىلاندىرىلاتىنىن بىلدىرەدى.
نەگىزگى وزگەرىس: ەندى تەك زەرتتەۋ ەمەس، تاجىريبەلىك ۇلگىلەر دە قارجىلاندىرىلادى
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىندەگى ماڭىزدى ولقىلىقتاردىڭ بىرىنە نازار اۋداردى. بۇعان دەيىن قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا قارجى نەگىزىنەن ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە عانا ءبولىنىپ كەلدى. ال جوبانى ناقتى ونىمگە جەتكىزەتىن تاجىريبەلىك- كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ تەتىگى ناقتى قاراستىرىلماعان بولاتىن.
سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن عىلىمي جوبالار جاڭالىق اشۋ دەڭگەيىندە قالىپ، تاجىريبەلىك ۇلگى جاساۋ مەن ونى سىناقتان وتكىزۋ كەزەڭىنە جەتە الماي كەلدى. ياعني عىلىمي ناتيجە بولعانىمەن، ونى ءوندىرىس پەن نارىققا ەنگىزۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولدى.
ال دامىعان ەلدەردە، كەرىسىنشە، قارجىنىڭ ەداۋىر بولىگى ءدال وسى كەزەڭگە - ءونىمدى ازىرلەۋ مەن سىناقتان وتكىزۋگە باعىتتالادى. ويتكەنى عىلىمي يدەيانىڭ ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەگە اينالۋى وسى ساتىعا تىكەلەي بايلانىستى.
قازاقستاندا بۇل ماسەلە زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن كەيىن بىرتىندەپ شەشىلە باستادى.
- 2025 -جىلعى 15-قازاندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا تاجىريبەلىك- كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تۇزەتۋلەردى قابىلدادى، - دەپ حابارلادى مينيسترلىك.
وسىلايشا، عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جاڭا مودەلگە كوشتى. ەندى ول تەك زەرتتەۋمەن شەكتەلمەي، جوبانىڭ تولىق جولىن - يدەيادان باستاپ دايىن ءونىم مەن سەريالىق وندىرىسكە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا تاجىريبەلىك ۇلگى جاساۋ جانە ونى وندىرىستە سىناقتان وتكىزۋ كەزەڭدەرىن قولداۋعا ارنالعان جەكە تەتىك ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل عىلىمي جوبالاردىڭ ناقتى ناتيجەگە جەتۋىن جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار 2026- 2030 -جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك دامۋ جوسپارلارىنا عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىن كورسەتكىشى ەنگىزىلەدى. بۇل وڭىرلەردەگى ناتيجەلەردى ءبىرىڭعاي ولشەممەن باعالاۋعا جانە ءوزارا سالىستىرۋعا جاعداي جاسايدى.
- بۇل كورسەتكىش بويىنشا قارجىلاندىرۋ بولجامى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ 2029 -جىلعا دەيىنگى ج ءى ءو بولجامىنا سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان، - دەپ اتاپ ءوتتى ۆەدومستۆو.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە اكىمدەردىڭ ەسەپتەرىندە تەك جول، مەكتەپ نەمەسە الەۋمەتتىك نىساندار عانا ەمەس، عىلىمنىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرى دە ەسكەرىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار عىلىمعا جۇمسالعان قاراجات تەكسەرىلىپ، وڭىرلەر اراسىندا سالىستىرىلاتىن بولادى.
كادر - عىلىمداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە
عىلىم سالاسىندا كادر ماسەلەسى باستى نازاردا. مامانداردى ۇستاپ قالۋ جانە قولداۋ ءۇشىن ارنايى شارالار قولعا الىنعان. بۇل جۇمىستى جاس عالىمدار كەڭەسى ۇيلەستىرەدى.
ماسەلەن، ءاربىر عىلىمي جوباعا كەمىندە 30 پايىز جاس مامان قاتىسۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار «جاس عالىم» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
جاس زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىندا 40 جاسقا دەيىنگى عالىمدارعا «وتباسى بانك» ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا ۇسىنىلادى (باستاپقى جارنا - 10 پايىز، مولشەرلەمە شامامەن 5 پايىز). بۇدان بولەك، جاستارعا ارنالعان ارنايى سىياقىلار مەن ستيپەنديالار قاراستىرىلعان.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2022- 2024 -جىلدارى جاس عالىمدار باستاماشى بولعان 57 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. بۇل قابىلدانعان شارالاردىڭ ناقتى ناتيجە بەرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ياعني شەتەلگە كەتۋى مۇمكىن بولعان جاس عالىمداردىڭ جوبالارى ەل ىشىندە ىسكە اسىرىلىپ، ناقتى ناتيجەگە - تابىستى جوبالارعا اينالىپ وتىر.
قازىر وڭىرلەردە عىلىمدى دامىتۋعا قاجەتتى بارلىق نەگىز قالىپتاسقان. دامۋ جوسپارلارى بار، ناقتى كورسەتكىشتەر بەلگىلەنگەن، TRL جۇيەسى ەنگىزىلگەن، تاجىريبەلىك- كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. سونداي-اق كادرلاردى قولداۋ جانە جاستاردى تارتۋ باعىتىنداعى شارالار دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
الايدا بۇل باستامالاردىڭ بارلىعى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويماۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى - ولاردى ناقتى ناتيجەگە اينالدىرۋ. ياعني جوسپارلار مەن كورسەتكىشتەر زەرتحانالارعا، تاجىريبەلىك ۇلگىلەرگە جانە وندىرىستىك جوبالارعا ۇلاسۋى قاجەت.
بۇل - ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. سوندىقتان اكىمدەر عىلىمدى ينفراقۇرىلىم مەن الەۋمەتتىك سالامەن قاتار ەل دامۋىنا اسەر ەتەتىن ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە قاراستىرۋى ءتيىس.
وسىعان دەيىن ۇكىمەتكە عىلىم سالاسىن باسقارۋدىڭ ءتيىمدى، ناتيجەگە باعىتتالعان مودەلىن جاساۋ تاپسىرىلعانى تۋرالى جازدىق.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى