قۇرىلتاي دەپۋتاتى تىلەكتەس ادامبەكوۆ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەككە وسى ماسەلە بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
رەسمي مالىمەت بويىنشا، 2023-جىلدان بەرى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (ع ز ت ك ج) جۇمسالاتىن ىشكى شىعىندار ەكى ەسەدەن استام ءوسىپ، 121,5 ميلليارد تەڭگەدەن 2026-جىلعا قاراي 260 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. 2025-جىلى قازاقستاندا 1200 دەن استام عىلىمي زەرتتەۋ اياقتالىپ، 241 يننوۆاتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ 30 دان استامى حالىقارالىق نارىققا شىققان.
دەگەنمەن دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە، عىلىمعا قۇيىلعان قارجىنىڭ كولەمىن عانا ەمەس، ونىڭ ناقتى ەكونوميكالىق قايتارىمىن دا باعالاۋ قاجەت.
بيۋجەت تاپشىلىعى جاعدايىندا قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن ىسكە اسىرىلعان جوبالاردىڭ سانى عانا ەمەس، مەملەكەت سالعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ناقتى قايتارىمىن باعالاۋ ماڭىزدى، - دەدى تىلەكتەس ادامبەكوۆ.
زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى وندىرىستە قولدانىلا ما؟
دەپۋتات مەملەكەت قارجىسىنىڭ عىلىمعا باعىتتالۋى ەلدىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە، زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى وندىرىستە قولدانىلىپ، جاڭا ونىمدەر مەن جۇمىس ورىندارىن قالىپتاستىرۋعا، سالىق تۇسىمدەرى مەن ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋى ماڭىزدى.
بۇل رەتتە مەملەكەت عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا دا باسىمدىق بەرىپ وتىر. رەسمي مالىمەتكە سايكەس، بۇعان دەيىن كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىنىڭ اياسىندا 208 جوبا قولدانىسقا ەنگىزىلىپ، 180 نەن استام ءوندىرىس ساتىلىم كەزەڭىنە شىققان. بۇل جوبالاردىڭ ەكونوميكاداعى جالپى ۇلەسى 118,7 ميلليارد تەڭگە بولعان، سونداي-اق 2 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان جانە 25 جوبا ەكسپورتقا شىققان.
عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان ءاربىر تەڭگە بيۋجەت قاراجاتى قانداي كولەمدە ەكونوميكالىق اسەر، قوسىلعان قۇن، سالىقتىق ءتۇسىم نەمەسە ەكسپورتتىق كىرىس اكەلدى؟ - دەپ سۇرادى دەپۋتات.
ول سونداي-اق زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋ دەڭگەيىنە قاتىستى ناقتى ستاتيستيكا قاجەت ەكەنىن ايتتى. ياعني عىلىمي جوبا گرانت الىپ، زەرتتەۋ اياقتاعاننان كەيىن ونىڭ تاعدىرى قانداي بولادى؟ قانشاسى ناقتى تەحنولوگياعا اينالادى، قانشاسى بيزنەسكە بەرىلەدى نەمەسە جەكە ينۆەستيتسيا تارتادى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بولۋى ءتيىس.
ماسەلەن، 2024-2026-جىلدارعا ارنالعان عىلىم بيۋجەتى 703,6 ميلليارد تەڭگە بولىپ بەكىتىلگەن. 2024-جىلدىڭ وزىندە عىلىمدى دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋجەتتەن 177,3 ميلليارد تەڭگە باعىتتالعان. ونىڭ ىشىندە گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا، كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىنا جانە بازالىق قارجىلاندىرۋعا قاراجات قاراستىرىلعان.
ناتيجەلەرى وندىرىسكە ەنگىزىلگەن، كوممەرتسيالاندىرىلعان نەمەسە جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن عىلىمي جوبالار ۇلەسى قانداي؟ - دەدى تىلەكتەس ادامبەكوۆ.
سالىستىرمالى تالداۋ كەرەك
دەپۋتات عىلىم سالاسىنداعى باعىتتاردىڭ تيىمدىلىگىنە سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت قاي سالالارعا قارجى بولگەندە جوعارى ەكونوميكالىق ناتيجە الىناتىنىن، ال قاي باعىتتاردا پراكتيكالىق ناتيجە تومەن ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك.
بۇل سۇراقتىڭ وزەكتىلىگى عىلىمعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ودان ءارى ۇلعايۋىمەن دە بايلانىستى. 2026-2028-جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋجەتتە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە 220,6 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان، ونىڭ 209,8 ميلليارد تەڭگەسى عىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىنا باعىتتالعان.
قانداي سالالار ەڭ جوعارى ەكونوميكالىق قايتارىم كورسەتەدى، ال قاي باعىتتار پراكتيكالىق ناتيجەلەردىڭ جوقتىعىمەن سيپاتتالادى؟ ەگەر مۇنداي باعىتتار انىقتالسا، ولاردىڭ تومەن ناتيجەلىلىگىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى قانداي؟ - دەپ ساۋال جولدادى قۇرىلتاي دەپۋتاتى.
وسىلايشا، دەپۋتاتتىڭ ساۋالى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىنەن ونىڭ ناقتى ناتيجەسىنە نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. ياعني ماسەلە تەك «عىلىمعا قانشا اقشا ءبولىندى؟» دەگەن سۇراقپەن شەكتەلمەي، «سول قارجى قانداي تەحنولوگياعا، ونىمگە، جۇمىس ورنىنا، سالىق تۇسىمىنە نەمەسە ەكسپورتتىق تابىسقا اينالدى؟» دەگەن كورسەتكىشتەر ارقىلى باعالانۋى قاجەت.
جەكە ينۆەستيتسيانىڭ ۇلەسى قانداي؟
ايتا كەتۋ كەرەك، عىلىمدى تەك بيۋجەت ەسەبىنەن دامىتۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان جەكە بيزنەستىڭ عىلىمي جوبالارعا قارجى سالۋى دا ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، 2025-جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عىلىمي جوبالارعا سالىنعان جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى 24 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. سونىمەن بىرگە جوبالار اياقتالعان كەزدە جەكە قارجىلاندىرۋ ۇلەسىن 2 عا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل باعىتتاعى ماقسات - عىلىمي ازىرلەمەلەردى تەك مەملەكەتتىك گرانتپەن شەكتەمەي، ولاردى بيزنەسكە قاجەتتى تەحنولوگيالار مەن ونىمدەرگە اينالدىرۋ.
مىسالى، «جاس عالىم» باعدارلاماسى اياسىندا 2021-2024-جىلدارى 2 مىڭنان استام عىلىمي جوبا ىسكە اسىرىلعان. وسى جوبالار بارىسىندا 10 زەرتحانا، بەس سپين-وفف سەحى جانە ءۇش ستارتاپ ىسكە قوسىلعان. سونىمەن قاتار جەكە ۇيىمدارمەن عىلىمدى قاجەتسىنەتىن قىزمەتتەر كورسەتۋ بويىنشا 468 ميلليون تەڭگەگە 14 شارت جاسالىپ، 788,9 ميلليون تەڭگە جەكە قوسا قارجىلاندىرۋ تارتىلعان.
دەگەنمەن مۇنداي جوبالاردىڭ جالپى عىلىمعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك قاراجاتقا شاققانداعى ۇلەسى جانە ولاردىڭ كەيىنگى ەكونوميكالىق ناتيجەسى تۋرالى تولىق كارتينا قاجەت. دەپۋتاتتىڭ ساۋالى دا وسى ماسەلەگە باعىتتالعان.