ەلوردادا قازاق حالقىنىڭ باتا بەرۋ ءداستۇرىنىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى جالعاسى تالقىلانعان ادەبي-تانىمدىق كەزدەسۋ ءوتتى. شاراعا زيالى قاۋىم وكىلدەرى، عالىمدار، باتاگوي قاريالار مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ ماماندارى قاتىستى.
جيىندا قازاق تانىمىنداعى باتانىڭ ورنى، ونىڭ تاريحي ءمانى، تاربيەلىك ماڭىزى جانە بۇگىنگى قوعامداعى جالعاستىعى ءسوز بولدى.
باتا - ۇرپاققا باعىت بەرەتىن رۋحاني مۇرا
قازاق تانىمىندا باتا سۇراۋ دا، باتا بەرۋ دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك سانالعان. بۇرىن ەل ىشىندە بەدەلدى بي-شەشەندەردەن، باتىرلاردان، اقىن-جىراۋلاردان، ابىز اقساقالداردان باتا الۋ ۇلكەن مارتەبە بولعان. جاسى ۇلكەن، ەلگە سىيلى انالاردىڭ دا باتاسى ەرەكشە قادىرلەنگەن.
پارمەنبەك جۇماباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، باتا قازاق قوعامىندا جاي عانا ىزگى تىلەك ەمەس، ۇرپاققا باعىت-باعدار بەرەتىن، ەلدىك مۇراتتى بەكەمدەيتىن رۋحاني ينستيتۋت.
- باتانىڭ شاراپاتى، شارتى ونىڭ ۇزىن-قىسقالىعىندا نەمەسە باتا بەرەتىن كىسى جاسىنىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىندە ەمەس. ەلىنە، جەرىنە، كۇللى ادامزاتقا اعىنان جارىلعان اق تىلەگى بولۋى، تىڭداۋشىلارىن بىرلىككە، ەرلىككە، ادىلدىككە، راقىمدىلىققا، ءوزارا تاتۋلىققا شاقىرۋى، كەلەلى ءىس، پايدالى كەڭەسكە، ۇلكەن-كىشىلى قۋانىشقا دەر كەزىندەگى تاپقىرلىعىمەن جۇرت جۇرەگىندەگى ارمان-مۇراتتى ءدال تاۋىپ، باتا سۇراۋشىنىڭ دامەلى تۇپكى جان قالاۋىن ءدوپ باسىپ ايتسا - جىراۋ، دۋالى اۋىز باتاگوي دەگەنىمىز مىنە وسى، - دەيدى ول.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىنحان زاكەن باتا بەرۋ ءداستۇرىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن ايتادى.
- باتا بەرۋ ۇلتىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرىنىڭ ءبىرى. تاريحى ەجەلدەن باستالادى. كونە تۇركى داۋىرىنەن، عۇن داۋىرىنەن باستالادى. كوشپەلى حالىقتار الىس ساپارعا اتتاناردا ۇلكەندەر جاقسى تىلەك ايتاتىن بولعان. ەجەلگى زاماندا ساپارعا كەتۋشىلەر ايلاپ، جىلداپ كەتەدى. سول ءۇشىن ولاردىڭ امان-ەسەن ورالۋىن، جورىقتان جەڭىسپەن قايتۋىن تىلەپ، ارتتا قالعان ەل تىلەكشى بولىپ، باتا بەرەتىن بولعان. بەت سيپاپ باتا بەرۋ ءداستۇرى يسلامعا دەيىنگى كەزەڭنەن باستاۋ العان عۇرىپتاردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى، - دەيدى عالىم.
تۇرسىنحان زاكەننىڭ ايتۋىنشا، باتا بەرۋ بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ عانا قۇقىعى بولماعان. سونىمەن قاتار باتا ايتۋدىڭ ءوز ادەبى، ورنى مەن ۋاقىتى بولعان.
- قاريالار، باتىرلار، ەل بىلگىرلەرى باتا بەرەتىن بولعان. ايەلدەردىڭ باتا بەرۋىنە كەلسەك، جاسى ۇلكەن ايەلدەر، ەلدىڭ ءسوزىن سويلەي بىلەتىن، بەدەلى بار ەل انالارى دا باتا بەرگەن. كەيدە ەر ادامدار وتىرسا دا، ۇلكەن اجەلەرگە جول بەرىپ، سول كىسىلەردەن باتا تىلەگەن. قازاقتا «اتا-انانىڭ اق باتاسى» دەگەن ءسوز بار. اجەلەردىڭ باتاسى ۇلكەن اقساقالداردىڭ باتاسىنان كەم بولماعان. ۇلكەندەر وتىرعاندا جاستار سۋىرىلىپ باتا بەرمەگەن. باتا بەرۋدىڭ ادەبى، ءوز ۋاقىتى، ورنى بولعان، - دەيدى تۇرسىنحان زاكەن.
تەرىس باتا قانداي جاعدايدا بەرىلگەن؟
قازاق حالقىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن عۇرىپتارىنىڭ ءبىرى - تەرىس باتا، كەيدە قارعىس باتا دەپ تە اتالادى. ول ادام قاتتى نازالانعاندا، كوڭىلى قالعاندا نەمەسە بىرەۋدىڭ اۋىر قىلىعىنا كۇيىنگەندە بەرىلگەن. بۇل عۇرىپتا ادام ەكى قولىن الاقانىن سىرتقا قاراتىپ جايعان. مۇنداي قيمىل تەرىس باتانىڭ بەلگىسى سانالعان.
تۇرسىنحان زاكەننىڭ ايتۋىنشا، تەرىس باتا ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزعان، اتا سالتىن اياققا باسقان، جۇرتقا قيانات جاساعان ادامدارعا قاتىستى قولدانىلعان. ول مۇنداي باتانىڭ كەز كەلگەن رەنىشكە بولا بەرىلە سالماعانىن اتاپ ءوتتى.
- ال قارعىس باتا ەلدەگى شەكتەن شىققان بۇزاقىلارعا، ەلدىڭ الا ءجىبىن اتتاعان، اتا سالتىن بۇزعان، ەلدىڭ نەسىبەسىن جەگەن ادامدارعا وتە اۋىر جازا رەتىندە بەرىلگەن. سونىمەن بىرگە حالقىن قان قاقساتقان سىرتتان كەلگەن جاۋلارعا دا وسىنداي باتا بەرگەن. باتانى بەرەتىن ادامداردىڭ ءوزى ەل ىشىندە قادىرلى، كيەلى سانالعان تۇلعالار بولعان. ولاردىڭ بەرگەن باتاسى مەن قارعىسى جاۋلارىنا تيەدى دەپ سەنگەن. ادامداردىڭ ەڭ قورقاتىن باتاسى - وسى قارعىس باتا. ءسوزدىڭ ەنەرگياسى بار ەكەنىن بابالارىمىز ەجەلدەن بىلگەن، - دەيدى عالىم.
ونىڭ ايتۋىنشا، تەرىس باتا بەرۋگە نەگىز بولعان ارەكەتتەردىڭ قاتارىندا ۇرلىق-قارلىق، جاۋىزدىق، ەلگە زيان كەلتىرۋ جانە قالىپتاسقان سالت-ءداستۇردى اياققا باسۋ بولعان. مۇنداي قادامعا بارۋ ءۇشىن ادامنىڭ ءىس- ارەكەتى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىراتىنداي شەكتەن شىعۋى كەرەك دەپ ەسەپتەلگەن.
باتاگوي پارمەنبەك جۇماباي ۇلى دا تەرىس باتانىڭ سيرەك قولدانىلعانىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل عۇرىپ ۇلكەندەردىڭ رەنىشىنە قالماۋ، اتا-انانىڭ سەنىمىن اقتاۋ جانە ادامگەرشىلىك شەگىنەن شىقپاۋ سياقتى ۇستانىمدارمەن تىعىز بايلانىستى.
- باتا دەگەن ءسوز ادامعا ۇلكەن مەدەت بەرەتىن كيەلى نارسە. سول ءۇشىن باتا الۋدىڭ ماڭىزى زور. ءسوزدىڭ كيەسى، ەنەرگياسى بار. قارعىس باتا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن باتا. بۇل باتانى العان ادامنىڭ جولى بولمايدى، ول ومىرىنە ماڭگىلىك تاڭبا بولىپ قالادى دەگەن تۇسىنىك بولعان. سول ءۇشىن ادامدار تەرىس باتادان قاتتى قورىققان. ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىنىڭ جانە ەلدىڭ، قارتتاردىڭ نالاسىنا قالۋ، تەرىس باتاسىن الۋ - ءوز ومىرىنە بالتا شابۋمەن بىردەي اۋىر دۇنيە. ۇلكەندەردى قۇرمەتتەۋ، ولاردىڭ رەنىشىنە قالماۋ، ءار ىستە ۇلكەندەردىڭ ىقىلاسىن الۋ جاۋاپكەرشىلىگى دە وسىندا جاتىر. تەرىس باتا دا كىم كورىنگەنگە بەرىلمەگەن. ول ادامزاتقا قارسى، ادامداردىڭ يگىلىگى مەن ىزگىلىگىنە قاتەر توندىرەتىن ادامدارعا قاتىستى قولدانىلعان، - دەيدى پارمەنبەك جۇماباي ۇلى.
قارعىس پەن تەرىس باتا - قازاقتىڭ شەشەندىك ءسوز ونەرىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس
بەلگىلى ەتنوگراف- عالىم بولات بوپاي ۇلىنىڭ قازاقتىڭ العىستارى مەن قارعىستارىنا قاتىستى ەڭبەكتەرىندە بۇل ۇعىمداردىڭ حالىقتىڭ رۋحاني دۇنيەتانىمىمەن، سالت-داستۇرىمەن جانە ءسوز ونەرىمەن بايلانىسى كورىنىس تابادى. العىس پەن قارعىس - ماعىناسى قاراما- قارسى بولعانىمەن، ادامنىڭ ىشكى سەزىمى مەن كوزقاراسىن ءسوز ارقىلى بىلدىرەتىن تىلدىك قۇبىلىستار. العىس ريزاشىلىق پەن ىزگى نيەتتەن تۋىنداسا، قارعىس رەنىش، اشۋ- ىزا مەن نارازىلىقتى بىلدىرەدى.
قازاق حالقى «باتامەن ەل كوگەرەر، جاڭبىرمەن جەر كوگەرەر» دەپ، اق تىلەك پەن ۇلكەننىڭ باتاسىن جوعارى باعالاعان. «جاسىڭ ۇزاق بولسىن، مەرەيىڭ ءوسسىن!»، «تاۋداي تابىستى بول!»، «جاڭا شىققان كۇندەي بول، جارقىراعان ايداي بول!» دەگەن ىزگى تىلەكتەر حالىقتىڭ بالاعا دەگەن مەيىرىمىن، ۇرپاققا ارتقان ءۇمىتى مەن اق نيەتىن تانىتادى.
ال قارعىس سوزدەر ادامنىڭ اشۋ-ىزاسى مەن نارازىلىعىن بەينەلەيدى. ماسەلەن، «جەتپەي جەلكەڭ قيىلعىر!»، «كوكتەي ورىلعىر!»، «كەۋدەڭدى قارا تاس باسسىن!»، «كوزىڭە قۇم قۇيىلسىن!»، «ءجۇزىڭ كۇيىپ، ءجۇزقارا بول!»، «توپالاڭ كەلسىن!» دەگەن تىركەستەردە جاعىمسىز تىلەك پەن قاتتى وكپە-رەنىش كورىنىس تاپقان. بۇل مىسالدار قازاق ءتىلىنىڭ بەينەلىلىك مۇمكىندىگىن، حالىقتىڭ نانىم- سەنىمدەرى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى تۇسىنىكتەرىن تانىتادى.
بولات بوپاي ۇلىنىڭ العىس پەن قارعىسقا قاتىستى ەڭبەكتەرىندە نازار اۋدارۋعا تۇراتىن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى - بۇل سوزدەردىڭ حالىقتىڭ شەشەندىك ونەرىمەن بايلانىسى. ءداستۇرلى شەشەندىك سوزدەر شەشەندىك ارناۋ، شەشەندىك تولعاۋ جانە شەشەندىك داۋ تۇرلەرىنە جىكتەلەدى. وسى جىكتەۋ اياسىندا العىس پەن قارعىستى بەلگىلى ءبىر ادامعا نەمەسە ارەكەتكە باعىتتالعان سوزدەر رەتىندە شەشەندىك ارناۋمەن بايلانىستىرا زەرتتەۋگە بولادى. العىس جاقسىلىقتى دارىپتەپ، ىزگىلىككە ۇندەسە، قارعىس جاعىمسىز ارەكەتكە دەگەن نارازىلىق پەن مورالدىق باعالاۋدى بىلدىرگەن.
اعىباي باتىر تۋرالى اڭىز
تەرىس باتاعا قاتىستى حالىق اراسىندا ساقتالعان وقيعالاردىڭ ءبىرى اعىباي باتىرعا قاتىستى ەل اۋزىنان جەتكەن تاريحي اڭىز.
اڭگىمە بويىنشا، كەنەسارى حاننىڭ اتاقتى باتىرى اعىباي جايىق بويىنداعى جىلقىلارى شەتىنەن جۇيرىك بوستان باي تۋرالى ەستىپ، ونىڭ اۋىلىنا جول تارتادى. اۋىلعا جاقىنداعاندا قاراپايىم كيىم كيىپ، ماڭايدى بارلاپ جۇرگەن باتىر ون جەتىلەر شاماسىنداعى جاقسى كيىنگەن، بەس قارۋى ساي جاس جىگىتكە كەزدەسەدى.
جاس جىگىت جاسى ۇلكەن كىسىمەن امانداسىپ، اتقوسشىسىنا قوناقتى ۇيگە اپارىپ، ءوزى كەلگەنشە جىبەرمەۋدى تاپسىرادى. الايدا اعىباي ۇيگە كىرىپ، سۋسىن ىشكەن سوڭ شىعىپ كەتەدى. كەيىن جاساعىنا كەلىپ، اۋىلدا قارسىلاساتىن ەشكىم جوق ەكەنىن ايتىپ، شابۋىل جاساۋعا بۇيرىق بەرەدى.
جاساق جىلقىنى ايداپ بارا جاتقاندا، ارتتارىنان الگى جاس جىگىت قۋىپ جەتەدى. ول بىرنەشە جىگىتتى اتتان ءتۇسىرىپ، اعىبايدىڭ ءوزىن دە شوقپارمەن ۇرادى. باتىر نايزاسىن سىلتەپ، قارسىلاسىن جارالايدى. سول كەزدە ونىڭ جاس جىگىت ەمەس، بوستان بايدىڭ جالعىز قىزى ەكەنى انىقتالادى.
قىزدىڭ قازاسىنا كۇيىنگەن اعىباي باتىر ونىڭ دەنەسىن اۋىلىنا جەتكىزەدى. جالعىز پەرزەنتىنەن ايىرىلعان بوستان باي باتىرعا تەرىس باتا بەرەدى. اكەنىڭ زارىن جەتكىزەتىن جىر جولدارىندا ونىڭ قايعىسى مەن نالاسى كورىنىس تابادى. بۇل وقيعادا تەرىس باتا جازىقسىز جاننىڭ قازاسىنا بايلانىستى تۋعان اۋىر وكپە مەن قايعىنىڭ كورىنىسى رەتىندە سۋرەتتەلەدى.
«... جالعىزىمدى جايراتقان نايزاڭ سىنسىن،
ارتىڭدا قالار ۇرپاعىڭ كۇلگە ءسىڭسىن!
قان جۇتقىزعان باسىڭا قاسىرەت كەلسىن،
وسى تەرىس باتام سەنىڭ سوڭىڭنان قالماسىن!»
شال اقىننىڭ ساراڭ باي مەن كەلىنگە ايتقان «توقتىنىڭ باتاسى» (18-عاسىر)
شال قۇلەكە ۇلى (شال اقىن) بىردە ءبىر ۇيگە قوناق بولىپ وتىرعاندا، ءۇي يەلەرى اقىنعا اتاپ مال سويماي، ارىق توقتىنى مىسە تۇتقىزادى، ال كەلىنى اس بەرگەندە قاباق شىتادى. نازالانعان اقىن داستارحان قايىرعاندا باتا ورنىنا مىناداي «توڭكەرىلگەن» ۋىتتى ءسوز ايتادى:
«... انتۇرعان قاتىن ساۋىپ قاقتاعان با،
بولماسا، قوي يەسى ساقتاعان با؟
وسىنداي ارىق توقتى سويعان قۇلدىڭ،
قۇدايىم، ەكى كوزىن قاقپاعان با؟!
ءوزى ساراڭ، قاتىنى بايعۇس سورلى،
كەلىنى يتشە ىرىلداپ، بولدى زورلى.
ۇيىڭنەن ءدامىڭ ءۇزىلىپ، بەرەكەڭ قاشسىن!»
شەشەندەردىڭ مۇنداي تۇرمىستىق قارعىستارى قوعامداعى ساراڭدىق پەن قوناقجايلىلىق ءداستۇردى بۇزۋشىلاردى اياۋسىز اشكەرەلەگەن.
قۇنانبايدىڭ تەرىس باتاسى
تەرىس باتا كوركەم ادەبيەتتە دە كەڭىنەن بەينەلەنگەن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان- ەپوپەياسىندا قۇنانبايدىڭ نەمەرەسى ءامىر مەن ابايعا اشۋلانىپ، تەرىس باتا جاساعان ءساتى سۋرەتتەلەدى.
شىعارمادا قۇنانباي ەكى قولىن تەرىس جايىپ، نەمەرەسى مەن ابايعا قارعىس ايتادى. ونىڭ بۇل ارەكەتىنە اينالاسىنداعىلار شوشىپ، قارعىسىن قايتارۋىن وتىنەدى. جازۋشى وسى كورىنىس ارقىلى قۇنانبايدىڭ اشۋ-ىزاسىن، وتباسى ىشىندەگى اۋىر جانجالدى جانە ۇلكەننىڭ قاھارىنا ۇشىراۋدىڭ قانشالىقتى اۋىر قابىلدانعانىن كورسەتەدى.
بۇل ەپيزود تەرىس باتانىڭ تەك ەل ىشىندەگى قوعامدىق قاتىناستاردا عانا ەمەس، وتباسىنداعى سەنىم مەن ۇرپاق ساباقتاستىعىنا قاتىستى دا ەرەكشە مانگە يە بولعانىن اڭعارتادى.
ءسابيت مۇقانوۆ ەستەلىگىندەگى تەرىس باتا
جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ تا «ءومىر مەكتەبى» اتتى ءومىرباياندىق شىعارماسىندا تەرىس باتا تۋرالى جازادى. ونىڭ بايانداۋىنشا، ءۇيدى جىعۋ كەزىندە مۇستافا توسەگىندە جاتىپ قالادى، ال وزگەلەرى سىرتقا شىعىپ، ءۇيدىڭ بولشەكتەنۋىن ءۇنسىز باقىلايدى. ءۇي جىعىلىپ، جۇرت اشىق اسپان استىندا قالعاندا، مۇستافا كوز جاسىن توگىپ، تەرىس جايعان قولىمەن نۇرتازانى قارعايدى.
بۇل ەستەلىك تەرىس باتانىڭ تۇرمىستىق جانجال، وكپە- رەنىش پەن ادامنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر جاعدايلار كەزىندە دە ايتىلعانىن كورسەتەدى.
پارمەنبەك جۇماباي ۇلىنىڭ پىكىرىنشە، باتا مەن قارعىس ءسوزىنىڭ حالىق دۇنيەتانىمىنداعى ورنى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن بايلانىستى. سوندىقتان تەرىس باتا كۇندەلىكتى رەنىشكە بولا ايتىلا سالاتىن ءسوز ەمەس، ەرەكشە جاعدايدا قولدانىلعان اۋىر عۇرىپ رەتىندە قاراستىرىلعان.
تەرىس باتا تۋرالى تاريحي اڭگىمەلەر مەن ادەبي شىعارمالار قازاق قوعامىندا ءسوزدىڭ سالماعى مەن ۇلكەننىڭ ىقىلاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن كورسەتەدى. ال بۇگىنگى مىندەت - وسى مۇرانى تانىپ- ءبىلۋ، ونىڭ تاريحي جانە تاربيەلىك ءمانىن ءتۇسىنۋ، سالت- ءداستۇردى زامان تالابىنا ساي ۇرپاققا جەتكىزۋ.
ءبىز بۇعان دەيىن زاماناۋي باتا قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك.
اۆتورلار
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى