سونداي كەزدە توعىز ءتىل بىلگەن، الاش كوسەمى - ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ رۋحى، ارۋاعى وسى ماقتانىمىزدى سەزىنە السا قانداي كۇي كەشەدى ەكەن؟ دەپ ويعا قالامىن...
ۇلت رەتىندە جالعىز ورىس تىلىنەن جاساعان ءساتتى اۋدارمالارىمىزبەن ەندى قانشا زامان ماقتانىپ وتىرامىز... كوپ وركەنيەتپەن، تامىرى تەرەڭ، قازىناسى قاتپارلى باسقا دا ۇلكەن تىلدەرمەن تەڭ تۇرىپ، ولاردىڭ قولقا-جۇرەگىنە كىرىپ، مادەني ماعىناسىن تانىپ، دەربەس وركەنيەتتىك تۇرعىدا اۋدارمالار جاساۋىمىز كەرەك شىعار؟!
الدە ءالى كۇنگە ەمشەكتەن شىقپاعان بالا سياقتى، ورىس ءتىلىنىڭ جەر-الەمدەگى جالعىز دەلدالى بولىپ قالا بەرەمىز بە؟!
ءسۇيتىپ باسقا قانشاما تىلدەر - قىتاي، پارسى، ءۇندى، جاپون، اراب، پۋشتۋن دەگەن تىلدەردەن اۋدارما جاساۋ دەگەنىڭىز مۇلدەم كولەڭكەدە قالا بەرەتىن بولعانى عوي...
ويىما كەشەگى كۇنى ۇرىمشىدە ءومىر سۇرگەن - ۇلى اۋدارماشى، ادەبيەت بىلگىرى ءازىمقان ءتىشان ۇلى اتامىز ءتۇسىپ وتىر. ول كىسى جالعىز- جارىم ءساتتى تەرميندەر، نەمەسە ءسوز- سويلەمدەر ەمەس، ورتا عاسىرداعى قىتاي كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسىنا بۇكىل عۇمىرىن ارناعان، تۇتاس تەترالوگيالاردى تىگىسىن جاتقىزىپ قازاق تىلىنە اۋدارعان كىسى ەدى.
از-كەم عانا مىسال ، ماسەلەن «ءۇش پاتشالىق قيسساسى» - رومانى قازىرگى قىتايدىڭ وڭايلاتىلعان يەروگليفى بويىنشا ەمەس، كونە ۋىن يان ۋىن ۇلگىسىندە جازىلعان بولاتىن. ول جازۋدىڭ سويلەمى قىسقا، ءبىراق ماعىناسى تەرەڭ بولىپ كەلەدى. باستاۋىش، شاق، جالعاۋ دەگەندەر كوبىنە جوق، ءبىر يەروگليف بىرنەشە ماعىنانى بىلدىرە بەرەدى.
وسىنداي ساتتە اۋدارماشى تۋرا ماعىناسىنا اۋدارۋ كەرەك پە؟ الدە كوركەم تولىقتىرۋلار جاساۋ كەرەك پە؟ قازاق تىلىندە بالاماسى جوق قانشاما اسكەري -ساياسي تەرمينولوگيا، رومانداعى توگىلىپ تۇرعان سۇلۋ پوەزيا، ماقال-ماتەل، استارلى مادەني-سيمۆولدىق وبرازدار، پوەتيكالىق-ريتوريكالىق قۋاتتى سويلەمدەر، جەر-سۋ، رۋ-تايپا حاقىنداعى تاريحي اتاۋلار، ەرەكشە اعاشتار مەن دارىلىك شوپتەر، قارۋ-جاراق پەن كيىم-كەشەك دەگەندەي، وسىنىڭ ءبارىن اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى... ارينە، ول كىسىلەر قازاق ءتىلىنىڭ قارا ورمانداي سىڭسىعان مول بايلىعىنان پايدالانا وتىرىپ، قىتايدىڭ ورتا عاسىرلىق كلاسسيكالىق روماندارىن تۇتاستاي ءساتتى اۋدارىپ شىققان (كەرەك بولسا، شىعىس ەسىكتى باياعىدا اشىپ كەتكەن وسىنداي كىسىلەردىڭ ەڭبەگىنەن، ۇلگىسىنەن پايدالانا بىلسەك يگى بولماق- ءدۇر).
قىل-قىسقاسى، ايتقىمىز كەلگەنى جالعىز دەلدال تىلگە تەلمىرىپ، بەس-التى تەرميننىڭ ءساتتى شىققانىنا ءالى ءماز بولىپ جۇرەتىن وسىناۋ كەزەڭنەن تەز ءوتۋىمىز قاجەت-اق. 20-عاسىر باسىندا بۇل ءبىراز حالىقتار دا بولعان جاعداي، ءبارى دە ول كەزەڭنەن ءوتىپ كەتتى. بوتاداي بوزداپ، دەلدال ءتىلدى قيماي قينالعان، قوشتاسار ساتتە قاتتى ىشقىنىپ بارىپ اھ ۇرىپ «ەسىنەن تانىپ قالعان» حالىق - جوقتىڭ قاسى!! بار بولسا دا نەكەن-ساياق.
جالعىز تىلدەن قورەكتەنگەن سانا - كوپ وركەنيەتتىك ءۇنىن ەستي المايتىن تار ءورىستى، جەتىلمەگەن مەشەل بالا سياقتى كۇيدە قالا بەرمەك.
مەملەكەت رەتىندە بارلىق تىلدەردەن تىكە اۋدارما جاساپ، ساۋ سانالى جۇرت ەكەنىمىزدى دالەلدەۋگە قۋاتىمىز دا، العىر زەردەمىزدىڭ مۇمكىندىگى دە قاپتال جەتەدى دەگەندى قايتالاپ ايتقىمىز كەلەدى.
اسىپ-توگىلگەن اقىلدان ەمەس، اشىنعان، ىشكى الەمىمىز دىز ەتكەن ءبىر كۇيىنىش وي-سەزىمنەن تۋعان جازبا دەپ قابىلداڭىز، عيزاتلۋ دوستار.
**
ءازاعاڭ اۋدارعان ءتورت تومدىق «ءۇش پاتشالىق قيسساسىنان» شاعىن عانا ءۇزىندى:
شاراپ ەندى بويلارىنا جايىلا بەرگەندە، اسپاندى اياق استىنان قارا بۇلت تورلاپ، قالىڭ نوسەر تونە ءتۇستى. «ايداھار جارىقتىق تۇكىرەيىن دەگەن ەكەن» دەپ جاتتى قىزمەتشىلەر اسپانعا قاراپ. ساۋ ساۋ مەن ليۋ بي دە شارباقتان سىرتقا كوز جىبەردى.
- ايداھاردىڭ قۇبىلۋىنان حابارىڭىز بارما؟ - دەدى ساۋ ساۋ.
- تولىق حابارىم جوق، - دەدى ليۋ بي.
- ايداھار ۇلكەيە دە الادى، كىشىرەيە دە الادى، ۇشۋعا دا، تاسالانۋعا دا شەبەر، - دەدى ساۋ ساۋ، - ۇلكەيگەندە الىپتاي بوپ بۇلت وبىپ، تۇمان تۇتادى، كىشىرەيگەندە بارماقتاي بوپ كوزدەن بۇلبۇل ۇشادى. ۇشقىسى كەلگەندە عارىشتى ءبىر-اق شارلايدى، تاسالانعىسى كەلگەندە تولقىن استىنان كوز شالمايدى، وتە-موتە وسىنداي كوكتەم كەزى ونىڭ قۇبىلۋ ورايى، بەينە ادامنىڭ اسىعى الشى ءتۇسىپ الەمدى اسىقشا ۇيىرگەندەي سامعايدى. ايداھار - وسى ءبىر زاتتى مەن الەمنىڭ قاھارمان ارىسىنا تەڭەگىم كەلەدى. ءسىز دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كوپتەن بەرى شارلاپ ءجۇرسىز، الەمنىڭ ارىستارىن بىلەسىز عوي، قانە ساۋساعىڭىزبەن ساناڭىزشى؟
- بىزدەي پاقىر الەم ارىسىن قايدان ساراپتاي الادى؟ - دەدى ليۋ بي.
- تىم كىشى پەيلدىگىڭە جول بولسىن، - دەدى ساۋ ساۋ.