ءبىرجان مەن سارا ايتىسقان با؟

استانا. قازاقپارات-  قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن «ءبىرجان- سارا ايتىسى» تۋرالى ءتۇرلى الىپ- قاشپا اڭگىمەلەر بار. اقيقاتىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن زەرتتەپ، كولەمدى ەڭبەك جازعان قابدەش اعامىزدى ( 2014- جىل) سوزگە تارتتىق.

ايتا كەتەيىك، جاقىندا قابدەش جۇمادىلوۆتىڭ «ءارىپ پەن سارا» اتتى كىتابى جارىق كورگەن بولاتىن. ءارىپ - مەنىڭ بۇرىننان كەيىپكەرىم. «تاعدىر» دەيتىن رومانىمدا بۇل كىسىنىڭ اتى اتالادى - دەپ باستادى اڭگىمەسىن قازاقتىڭ قابىرعالى جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى قابدەش جۇمادىلوۆ.

ءارىپ ول ۋاقىتتا شاۋەشەكتەگى ورىس كونسۋلى نيكولاي بالقاشيننىڭ ءتىلماشى بولىپ جۇرەدى. ءبىر جاعىنان كومەكشىسى. 1884 -جىلى قازىرگى شەكارا تارتىلعاندا سونى جاساۋعا باستان- اياق قاتىسقانداردىڭ ءبىرى - وسى ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلى. سودان كەيىن 1887 - جىلى ءارىپ تۋعان ەلىنە قاراي قايتادى. بۇرىن اياگوز جاقتا دا ءتىلماش بولعان. اياگوز جەرىندە ءبىر ناچالنيكتىڭ جەمقورلىعىن اشكەرەلەيمىن دەپ ارازداسىپ ەلدەن كەتكەن. ول جاققا ەندى بارعىسى كەلمەيدى. ءسويتىپ، قاپالعا كەلىپ ورنالاسادى.

بۇل مەكەن - ءبىز بىلەتىندەي سارانىڭ تۋعان جەرى. سامويلوۆ دەگەن ناچالنيكتىڭ ءتىلماشى بولادى. ءوزى وتە ءبىلىمدى ادام. پارسى، ورىس تىلدەرىنە ساۋاتتى. وسىندا كەلىپ 17-18 جاستاعى سارامەن تانىسادى. سارانىڭ سول ۋاقىتتا ويىن- تويلاردا بولاتىن ايتىستا ءوزى قاتارلى بوزبالالاردى بەتقاراتپاي جەڭىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ءارىپتى دە ەل ءبىلىپ قالعان. بۇعان دەيىن قازان باسپاسىنان ونىڭ ءۇش كىتابى شىققان. «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» وقيعالارى بويىنشا عاشىقتىق جىرلار جازعان. سونى سارادا وقىعان.

ءبىر تويدا تانىسىپ، سىرلاسىپ كەتەدى. ءارىپتىڭ وتباسى بار، ءبىراق ايەل بالا- شاعاسى اياگوزدە قالعان. ءوزى مۇندا سالت كەلگەن. جاسى 33-35 كە تاياپ قالعان شاعى. سارانىڭ باسى بايلاۋلى. جيەنقۇل بايعا قاتىن ۇستىنە قاتىن قىلىپ اتاستىرىپ قويعان. جيەنقۇل ءوزى ساۋداگەر، ءوزى داۋلەتتى. سارانىڭ اۋىلىنان تۇرىسبەك، مامان ەسىمدى بايلار شىققان. ءوزى كەدەي تاستانبەك دەگەن كىسىنىڭ قىزى.

ول ۋاقىتتا بايلار بارىمتاشى ۇستايدى. ماتايدىڭ جۋاندارى 200 جىلقىنى ايداپ اكەتەدى. بۇل ارەكەتتەرى اشكەرە بولىپ قالادى. وسىلايشا اۋداندىق سوت بىرنەشە ادامدى سىبىرگە ايدايتىن بولىپ ۇكىم دە شىعارىپ قويادى. ءىستى بولعانداردىڭ ىشىندە سارانىڭ اعاسى جايساڭبەك دەگەن مومىن كىسى دە بىرگە كەتەدى. بار بالەنى جايساڭبەككە جابادى. ءبىراق ءىستى ناسىرعا شاپتىرماي، ىم- جىمسىز بىتىرەيىك دەيدى. وسىلايشا ولار جيەنقۇلعا بارىپ، ەكى ءجۇز جىلقىنىڭ ءجۇز جىلقىسىن قايتارايىق، قالعانىنا ءبىر سۇلۋ قىز بەرەيىك دەيدى. باسىندا جيەنقۇل كەلىسپەيدى. ءبىراق سارانى كورگەن بويدا رايىنان قايتادى. وسىلايشا سارانىڭ باسى بايلاۋلى بوپ قالادى.
قايران قىز ماتايدىڭ جۋاندارى ۇرلاعان جىلقىنىڭ ورنىنا كەتەدى عوي. ءارىپ كەلگەندە ول ءالى ۇزاتىلماعان. ناچالنيك سامويلوۆتىڭ ءوزى بۇل ىسكە باسىمدى سۇقپايمىن دەپ ات تونىن الا قاشادى. ماتايدىڭ جۋاندارىمەن ارازداسقىم كەلمەيدى، ويتكەنى ماعان دا ابىروي كەرەك، بۇلار ۇستىمنەن ارىز- شاعىم ءتۇسىرۋى دە ىقتيمال دەيدى. سارا مەن ءارىپ ءبىر جىلقىشىنىڭ وتاۋىندا وڭاشا كەزدەسىپ جۇرەدى. مىناداي ءبىر ولەڭ جولدارى بار:

اق ۇيگە اڭدىپ باسىپ كىردى بىرەۋ،

سيپالاپ كەرەگەنى ءجۇردى بىرەۋ.

كەشىكپەي ىزدەگەنىن تۋرا تاۋىپ،

ەتەگىن اق كويلەكتىڭ ءتۇردى بىرەۋ.

قىردان ۇشقان قاندى كوز قارشىعاداي،

اققۋىن ايدىن كولدىڭ ءىلدى بىرەۋ.

شىركىن- اي، وسى كەشتە تاڭ اتىرماي،

جىبەرمەي ۇستاپ تۇرسا ءتىلدى بىرەۋ.

قۋ جانىڭ شىعىپ كەتپەي قالاي تۇرار،

سورعاندا سولقىلداتىپ ءتىلدى بىرەۋ - دەيدى. تۋرا وسى ولەڭدە نە ايتىلسا، ءارىپ پەن سارانىڭ اراسىندا سونىڭ ءبارى بولدى دەيمىز. ءارىپ ەندى سارانى قالاي قۇتقارام دەپ باسى قاتادى. ءارى ويلاپ، بەرى ويلاپ تاپقانى سارانى اشكەرەلەۋ كەرەك. قالايشا؟ ماتايدىڭ جۋاندارى قىزدى جىلقىعا ساتىپ الدى، ادام بوستاندىعى قايدا، قازاقتىڭ ونەرپاز قىزىن قور قىلدى، - دەيدى ءارىپ. قۇر ولەڭ قىلىپ جاريالاسا، ونى بىرەۋ جاتتايدى، بىرەۋ بىلمەيدى. گازەت- جۋرنال دەگەن جوق، بىردەن تارالا قويۋى ەكىتالاي.

بۇل 1889-1890 - جىلدار شاماسى. مۇنى ايتىس تۇرىندە شىعارايىن دەيدى. تاۋكە مەن رۋحيانىڭ ايتىسى سياقتى ەتىپ جازايىن دەگەن ويعا توقتايدى. ونى دا ءارىپ جازعان. ماتايدىڭ جۋاندارىن اشكەرەلەپ سارانى بىرەۋمەن ايتىستىرماق. كىم ايتىسۋ كەرەك؟ ماسەلە وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. ول ومىردە بار ادام بولۋ كەرەك. بۇل وزىنە تانىس ارعىن مەن نايماندى ايتىستىرماق بولادى. اباي ايتىسپايدى، شاكارىم ايتىسپايدى، كوكبايدى ايتىستىرايىن دەسە، كوكبايدىڭ اۋزىنىڭ دۋاسى جوق. اسەتتى ايتىستىرايىن دەسە، ول جاس. ءالى ەلگە تانىلماعان كەزى. شىركىن، ءۇش جۇزگە تانىس ءبىرجانداي ادام بولسا دەيدى. ءبىرجان شال عوي. ەشتەڭە ەتپەيدى، 35 جاستاعى كىسى قىلىپ الادى. ول كەرەي. ارعىن بولىپ ايتىسا ما؟ ايتىس ەلگە تاراسا بولدى، ارعىن ەتىپ الا سالامىز دەيدى.

وسىلايشا ءارىپ ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسىن جازىپ شىعادى. جازىپ شىققان سوڭ بىرنەشە دانا ەتىپ كوشىرتىپ، ماتاي جاققا، بىرنەشەۋىن اياگوزگە جونەلتەدى. وسىمەن ءبىرجان- سارا ايتىسى جايىلادى دا كەتەدى. اباي بار ول كەزدە. ءبارى وقىپ كورەدى. ابايعا شابۋىل جاسايدى. مۇنداي ايتىس جازاتىن باسقا اقىن جوق، ءارىپ سوندا ءجۇر. مۇنى ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلى شىعارعان دەيدى. توبىقتىڭ قونىسباي دەگەن اقىنى ارىپكە ولەڭمەن حات جازىپتى. ولەڭى ارقىلى ءارىپتى ءبىراز ايىپتاعان كورىنەدى. ارىپتە وعان جاۋاپ قايتارادى.

ماتايدىڭ جۋاندارى اڭ- تاڭ. ءاي، ءبىزدىڭ جاققا ءبىرجان كەلىپ پە ەدى؟ جوق. تەكسەرىپ كورسە بۇل جاققا ءبىرجان ات ىزىندە سالماعان. ەندەشە، مۇنى ىستەپ جۇرگەن ءارىپ. ءارىپتىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ، ۋەز ناچالنيگى سامويلوۆقا كىرگىزەدى. ءسىزدىڭ ءتىلماشىڭىز ەلدى دۇرلىكتىردى، ۇزاتىلعالى وتىرعان قىزىمىزدى بۇزدى دەيدى. ءارىپتى بۇل ولكەدەن باسقا جاققا جەر اۋدارىڭىز دەيدى. سامويلوۆ ءارىپتى شاقىرىپ الىپ، مۇنىڭ بولمادى ەلدەن كەتەسىز، قايدا بارعىڭىز كەلەدى دەپ سۇرايدى. اياگوزگە بارمايمىن دەپ بىردەن باس تارتادى. سۇراستىرا كەلە الماتىداعى پوشتانىڭ باستىعى جوق ەكەن. وسى قىزمەتكە ادام قاراستىرىپ وتىرعان بەتى ەكەن. ەكى تىلگە جۇيرىك ءارىپ امالسىزدان كەلىسەدى. ايلىعى دا قوماقتى بولىپ شىعادى. قاپالدى قيماي ءارىپ الماتىعا كەتىپ بارا جاتادى. وسى جەردەن مەنىڭ پوۆەسىم بىتەدى، - دەپ ءسوزىن اياقتادى قابدەش اعامىز.

Baq.kz

2014- جىل