ءبىر پارشا سۋرەتتىڭ سىرى: شينجاڭ تاريحىنداعى قازاقتىڭ ماڭدايعا باسار ۇلدارى
استانا. قازاقپارات - قىتايداعى قازاقتار اراسىندا «قازاق-قىرعىز ۇيىشماسى» دەگەن جوعارىدان تومەنگە قاراي جۇيەلى جۇمىس اتقاراتىن ۇيىم بولعانى تاريحتان ءمالىم.
ول قازاقتاردىڭ وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەت،ساياسي تۇرلى جاقتارىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ۇيىم. ول ۇيىمدا قازاقتىڭ تاريحتا قالاتىن ۇلى تۇلعالارى قىزمەت اتقارعان. مىنا سۋرەت سول ۇيىشمانىڭ ەڭ جوعارى دارەجەلى ولكەلىك ۇيىمنان قالعان تاريحي سۋرەت.
1937-جىلى تارتىلعان بۇل سۋرەتتىڭ ءتول يەسى اميت اباي ۇلى قاسىموۆ، ول كىسى بۇل سۋرەتتى قارىنداسى راشيدا قاسىموۆاعا ەستەلىك ءۇشىن بەرگەن. بۇل سۋرەتتىڭ كەلۋ قاينارى اباي قاسىموۆتان با الدە قاسىم اپەندەدەن قالعان با ول جاعى بەلگىسىز.
ماعان ونىڭ كوپيالانعان نۇسقاسىن راشيدا اپايدىڭ جولداسى، قىتاي قازاق فولكىلورىن ادەبي اينالىمعا شىعارۋعا ءبىر كىسىلىك ۇلەس قوسقان زەرتتەۋشى قاليوللا نۇرتازا ۇلى 2012–جىلى ۇرىمجىگە امانداسا بارعانىمدا قولىما ۇستاتقان ەدى.
ءتۇپ نۇسقا سۋرەتتىڭ ارتقى جاعىندا ونداعى ءبىر ءبولىم كىسىلەردىڭ اتى–ءجونى جازىلعان بولاتىن. ال قاليوللا اعا كەيىن ءماجيت ءابۋزارعا جولىعىپ ونداعى تاعى باسقادا ادامداردىڭ ەسىمىن بىلگەن ەكەن. سول بويىنشا ول كىسى سۋرەتتەگى تاعى بىرنەشە ادامنىڭ اتى–ءجونىن ايتىپ تا بەرگەن.
ال سۋرەتتىڭ باسپا بەتىنە تۇڭعىش رەت كوتەرىلۋى 2015–جىلى، قورعاس اۋداندىق ساياسي كەڭەس كەڭسەسى جاعىنان شىعارىلعان «قورعاس تاريحي ماتەريالدارى» 10–تومىنا كىرگىزىلگەن، ءبىراق ونداعى تاريحي ادامدار ەگجەي–تەگجەيلى تانىستىرىلماعان، تەك بىرەر كىسىنىڭ اتى–ءجونى عانا اتالعان ەدى.
سوندىقتان بۇل جولى وسى سۋرەتتەگى ەل اعالارىن، تاريحي كىسىلەردى تانىستىرا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇل تاريحي تۇلعالار ءوز كەزىندە شينجاڭ تاريح ساحناسىندا ءبىر مەزەت بوي كورسەتكەن قازاقتىڭ ماڭدايعا باسار ۇلدارى بولاتىن.
بالكىم ولاردىڭ جارقىن بەينەسىن كورسەتكەن بىردەن–ءبىر تاريحي ەستەلىك وسى بولىپ قالۋى دا مۇمكىن.
1937-جىلى اباي قاسىموۆ، ابەۋ قۇدىش ۇلى ەكەۋى باركولدەن قايتىپ ۇرىمجىگە كەلگەن كەزىندە، ۇرىمجىدەگى ولكەلىك قازاق–قىرعىز ۇيىشماسىندا سۋرەتكە تۇسكەن.
بۇنداعى سۋرەتكە بىرگە تۇسكەن كىسىلەر ولكەلىك قازاق–قىرعىز ۇيىشماسىنداعى كىسىلەر مەن ۇرىمجىدە تۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ وكىلدەرى ەدى.
قاليوللا نۇرتازا ۇلىنىڭ تانىستىرۋى بويىنشا، شامامىزدىڭ جەتىسىنشە بۇل كىسىلەردىڭ ءومىر بايانىنان ازدا بولسادا مالىمەت بەرۋگە تىرىستىق.
دەسەدە بارلىعىن دەرلىكتەي تولىق تانىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن بىلايعى وقىرمان قاۋىم دا دۇرىس تۇسىنەر دەپ ويلايمىن.
الدىڭعى قاتاردا وتىرعاندار (سولدان وڭعا قاراي): تۇرەگەپ تۇرعان اسكەري فورما كيگەن قاناپيا (سانجىلىق قىزاي جىگىتى، تولىق اتى ءجونى قاناپيا كۇپىباي ۇلى بولۋى مۇمكىن، ابەۋ قۇدىش ۇلىنىڭ قورعاۋشىسى بولعان)، وتىرعان ابەۋ قۇدىش ۇلى، اباي قاسىموۆ، الدىندا كىشكەنە بالا ۇستاپ وتىرعان كىسى سەيتقازى مۇعالىم، شىلاپا كيىپ وتىرعان قاسىم اپەندى، وڭ جاقتا تىماق كيىپ تۇرەگەپ تۇرعان سانياز تورە تۇقىمى (ابىلمامبەت حاننىڭ نايماننىڭ بايجىگىتىنىڭ جۇمىعىنا تورە قىلىپ بەرگەن بالاسى سانياز) سانجىلىق ساتتارقان تورە (ابەۋ قۇدىش پەن قۇدا)، قاناپيا مەن ابەۋدىڭ ورتاسىندا جالاڭباس تۇرەگەپ تۇرعان قورعاس لاستايداعى ابا رۋىنىڭ (؟) وقىمىستى ۇلدارىنىڭ ءبىرى سۇلەيمەن، سۇلەيمەننىڭ ارتىندا تىماق كيىپ تۇرعان قويۋ قاستى قورعاس لاستاي كەرەي رۋىنان قالقابەك.
سۇلەيمەن مەن قالقابەكتىڭ ارالىعىندا تۇرعان شاپكىلى قۇسايىن سيابايەۆ (1945-جىلى قۇلجادا قۇرىلعان بۇكىل شينجاڭ توڭكەرىسشىل جاستار ۇيىمى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى بولعان).
ال ارتقى ەڭ سوڭعى قاتاردىڭ سولدان وڭعا قاراي ءبىرىنشسى دوماي دەگەن التايلىق جادىك جىگىتى (جانىمقان قاجىنىڭ ۇلكەن بالاسى دالەلقاننىڭ بالدىزى، لانجۋداعى ساقشى مەكتەبىندە وقىعان، 52-جىلدارى اتىلعان ەكەن).
ەكىنشىسى شىلاپالى مۇرتتى جىگىت سابىرالى جيەن (نىلقىلىق شەرۋ جىگىتى، قاسىم اجىنىڭ قىزىنان تۋعان جيەن، 1935-جىلى سايپىدەن ازەز بەن بىرگە تاشكەنتتە وقىعان)، ءۇشىنشىسى...، ءتورتىنشىسى جازۋشى بۇقارا تىشقانباي.
ال ارتقى قاتار وڭنان ەكىنشى ادام سالىس ءامىرە ۇلى، قاسىم اپەندى مەن سەيتقازىنىڭ ارتىندا تۇرعان شاپكىلى بايبازار، بايبازاردىڭ ارتىندا تۇرعان شىلاپالى قاپار شاڭيا، قاسىم اپەندە مەن بايبازاردىڭ ارالعىندا تۇرعان تاقيالى الاسا بويلى كىسى اسەيىن مۇعالىم.
اباي مەن ابەۋدىڭ ارتىندا تۇرعان شاپكىلىنىڭ ارتىندا باسى عانا كورىنىپ تۇرعان تاقيالى جاس جىگىت تاريحشى نىعىمەت مىڭجاني (سول كەزدە 15 جاستا ەكەن)، نىعىمەتتڭ الدىندا ابايدىڭ ارتىندا تۇرعان جالاڭباس بويشاڭداۋ دەنەلىرەك ءماجيت ءابۋزاروۆ.
ابەۋ قۇدىش ۇلى
ابەۋ مارتىبايەۆ قۇدىش ۇلى 1901-جىلى كۇنەس اۋدانىنىڭ المالى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. العاشىندا اۋىلداعى قۇرمانبەك، قۇلسارى دەگەن مۇعالىمدەردەن ەسكىشە ساباق العان. ودان كۇنەستىڭ اققولقا دەگەن جەرىندە اشىلعان ساتىبالدىنىڭ كيگىز ءۇيلى مەكتەبىندە 4 جىل وقيدى. 1916-جىلى كۇرەدەگى موڭعول-قازاق مەكتەبىندە، ارتىنان ۇرىمجىدە جالعاستى وقيدى. 1927-جىلى وقۋ تاۋىسىپ ياڭ زىڭشين مەكەمەسىندە قىزمەت اتقارا باستايدى.
قۇرمانالى ءجۇنىسقان ۇلى اعامىز ءوزىنىڭ «ارداگەر ابەۋ» اتتى ماقالاسىندا: «1933 -جىلى قازاق-قىرعىز ۇيىمىن قۇرۋدا ابەۋ ەرەكشە تىرسشاڭدىق كورسەتىپ كوزگە تۇسەدى. وسى تۇستا جين شۋرىن ۇكىمەتى ابەۋگە ولكەلىك قوعام حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ باسقارماسىنىڭ ورىنباسار باستىعى، ولكەلىك قازاق –قىرعىز ۇيىمىنىڭ باستىعى، ولكەلىك مادەنيەت مەڭگەرمەسىنىڭ باستىعى، ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى، ولكەلىك وقۋ–اعارتۋ مەڭگەرمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى قاتارلى بەس مىندەت جۇكتەپ، بەس ورىننان ەڭبەكاقى بەرەدى.
وسى تۇستا ابەۋ قازىنا سالاسىندا مۇعالىم بولىپ ساباق تا وتەدى. ابەۋدىڭ باستى ەڭبەگى قازاق ساحاراسىنداعى كوشپەندى تۇرمىستى وزگەرتىپ، قازاق حالقىن وتىراقتاندىرۋعا دەن قويعاندىعى، قازاق بالالارىن وقىتۋعا بار كۇش-قۋاتىن، زەيىن-زەردەسىن جۇمساعاندىعى ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، ىلەدە قارا جون، كوكقامىر كۋرستارى اشىلىپ، اۋىل مەكتەپتەرىنە مۇعالىم تاربيەلەپ بەرۋ جۇمىسى بارىنشا جاندانا تۇسەدى» («ىلە تاريحي ماتەريالدارى»، 9–سان، 544-بەت).
«ابەۋدىڭ تۋعان ءىنىسى مەدەسىن قامار مەن بىرگە وقىعاندىعىن بىلاي دەيدى: «مەنى اعامىز ابەۋ وقىتۋ ءۇشىن ۇرىمجىگە الىپ باردى. مۇقاشتىڭ قىزى قامار مەن ءبىر كلاستا وقىدىم. ول مەنەن ءسال ۇلكەندەۋ ەدى. ءبىزدىڭ ۇيگە (ابەۋدىڭ ءۇيىن ايتىپ وتىر) شاكەرىم قۇدايبەردىنىڭ ۇلى زيات، سەيتجان دەگەن كىسىلەر ۇنەمى كەلىپ–كەتىپ تۇراتىن. شەشەمىز جاميلا ارعىن قىزى بولعاندىعى ءۇشىن بە، كىم ءبىلسىن ايتەۋ ابەۋمەن قارىم–قاتىناسى وتە جيى ەدى».
ابەۋ ولكەلىك قازاق–قىرعىز ۇيىمىنىڭ باستىعى بولىسىمەن، 1936 – جىلدان باستاپ ولكەدە تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە گازەت شىعا باستايدى.
ابەۋ وسى گازەتكە ۇيىستىرۋشى ءارى جەتەكشى بولادى، قازاق تىلىندە وقۋلىق قۇراستىرتۋ، ونى بەكىتۋ، تاراتۋ ىستەرىنە جاۋاپتى بولادى، ولكەدە قازاق–قىرعىز ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى از ۇلتتار وقۋ–اعارتۋى مەن مادەنيەتىنىڭ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، وتىراقتاندىرۋ سياقتى سان سالالى قىزمەتتىڭ قارىشتاپ دامۋىنا مول مۇمكىندىك جاراتادى، ءۇش ايماق، ءۇرىمجى كولەمىندە باستاۋىش، ورتالاۋ مەكتەپتەردىڭ جالپىلاسۋىنا مىعىم نەگىز قالايدى.
ابەۋ سونىمەن قوسا 1934–جىلدان باستاپ شينجاڭنان سوۆەت وداعىنا وقۋشى جىبەرىپ وقىتۋ ىستەرىنە جەتەكشىلىك ەتەدى.
ول وزىنە سول جاقتان كەلگەن قازاق زيالىلارى قاسىم، زيات، سەيتجان دەگەن كىسىلەردى اقىلشى ەتىپ، قازاقتىڭ وقۋ–اعارتۋىن، مادەنيەتىن دامىتۋ جولىندا تىنباي ىزدەنىس جاسايدى.
سونىڭ ناتيجەسىندە 1935–جىلى قازاقتان سوۆەت وداعىنا 50 وقۋشى شىعىپ وقۋ ورايىنا يە بولادى. اسەيىن، دەمەسىن، قالي، ماقات، قوسايىن نۇرمادي قاتارلىلار سول جىلى وقۋعا جىبەرىلەدى.
1937–جىلى قاشقاردا ءماجيت كوتەرىلىسى باستالادى. بۇكىل شينجاڭنىڭ جەر-جەرىندە كوتەرىلىس ءدۇمپۋى بىلىنە باستايدى. وسىدان سەكەم العان شىڭ شىساي 1938 –جىلى بۇكىل شينجاڭداعى از ۇلت باسشىلارىن قۇرىلتايعا شاقىرادى.
«باركولدەن سيازباي باستاعان 18 قازاق قاشىپتى، ولار جاپونيانىڭ شپيونى ەكەن، مىنانداي تىنىشسىز جاعدايدا ەل قولىنداعى قۇرالدى جيناپ الۋ قاجەت!» دەگەن بۇيرىق شىعارىپ، قۇرىلتايدىڭ ارتىن قۇرال تاپسىرتۋعا وزگەرتەدى. وسى رەتكى قۇرىلتايدىڭ سوڭىندا ابەۋدى بولىمىنەن ۇستاتىپ الىپ، 3 اي مىرزا قاماققا الىپ ماسەلە تاپسىرتادى. قۇرىلتايعا كەلگەن از ۇلت باسشىلارىن دا تۇگەلدەي مىرزا قاماققا الىپ ماسەلە تاپسىرتادى.
ولاردىڭ ءبىر قاۋىمىن قولدا ۇستاپ تۇرىپ، ەكى جىل ىشىندە شەتىنەن قىرعىندايدى. ەڭ سوڭىندا ابەۋدى قايتادان قولعا الىپ، 20 مەترلىك تەرەڭدىكتەگى زىندانعا تاستاتىپ ولتىرتەدى» (قۇرمانالى ءجۇنىسقان ۇلى، «ارداگەر ابەۋ»).
ابەۋ شينجاڭ ولكەلىك ساقشى مەڭگەرمەسىنىڭ گەنارال مايور شەندى ورىنباسارى بولعان.
اباي قاسىموۆ
1896–جىلى قورعاس لاستايدا تۋىلعان، اۋىلدا ەسىكشە ساۋات اشقاننان كەيىن قۇلجاداعى بايتۇللا مەدىرەسەسىندە ءبىر تالاي جىل ءبىلىم الادى، ارتىنان الماتى اسىپ وقىپ، ودان قۇلجاداعى ساقشى باسقارماسىنا قىزمەتكە ورنالاسادى. 1920–جىلى موسكۆادا شىعىس ەڭبەكشىلەرىنە ارنالعان ۆنيۋەريستەتكە ءتۇسىپ وقيدى، ول سول ۆنيۋەريستەتتە قىتاي كومپارتياسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ليۋ شاۋچيمەن ساباقتاس بولعان ەكەن.
اباي ۋنيۆەرسيتەتتى تامامداعاننان كەيىن پارتيا ۇيىمنىڭ ۇيعارىمىمەن ءبىر مەزەت الماتى قالاسىندا سوۆەتتىك كومپارتيانىڭ ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىن ىستەيدى.
1930 -جىلى اباي قاسىموۆ موڭعول ۇكىمەتىنىڭ سۇراۋىمەن كومينتەريننىڭ جولداماسىمەن موڭعول حالىق رەسپوبليكاسىنا بارىپ، پارتيا ياچيكاسىن قۇرىپ، ونداعى سوتسياليستىڭ قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا ءبىر كىسىدەي ات سالىسقان.
كەيىن 1935-جىلى شينجاڭداعى شىڭ شىسايدىڭ ءوتىنىشىمەن، تاعى دا سوۆەت كومپارتياسىنىڭ ۇيعارۋىمەن شينجاڭعا كومەككە كەلگەن مامان رەتىندە شينجاڭ تاريح ساحناسىندا ءبىر مەزەت بوي كورسەتكەن. ارتىنان قايتادان شاقىرتىلىپ، 1938-جىلى ءاليحان بوكەيحان، تۇرار رىسقۇلوۆ، سادىق نۇرپەيسوۆ قاتارلى ازاماتتارمەن بىرگە موسكۆادا «حالىق جاۋى» دەلىنىپ اتىلعان.
ابايمەن سىرتقى موڭعوليادا ءبىرمەزەت بىرگە قىزمەت ىستەگەن ءشارىپ وتەپوۆ ءوزىنىڭ «جالىنداعان جاستىعىم-كومسومولىم» اتتى ەڭبەگىندە ابايدىڭ ەڭبەكتەى تۋرالى ايتادى.
ودان باسقا ابايدىڭ ساياسي جۇمىستارى، جۇيەدەن پارتيا ۇيىمن قۇرۋ، باسقارۋ، قوعامدىق ۇيىمداردى قۇرۋى (كاسىپشىلەر وداعى، جاستار ۇيىمى، ايەلدەر كەڭەسى)، ايەلدەر تەڭدىگى جايىنداعى، ساۋاتسىزدىققا قارسى كۇرەسى تۋرالى كەڭ كولەمدى توقتالعان تاريحشى عالىم اعامىز ءسادۋ ۇلى قابيداش ءوزىنىڭ «شىراقتان شۋاققا» اتتى كىتابىندا دا ەگجەي–تەگجەيلى باياندايدى.
ال 1935-جىلى سوۆەت كومپارتياسىنىڭ ۇيعارۋىمەن شينجاڭعا كومەككە كەلگەن مامان رەتىندە شينجاڭعا كەلەدى، شىن مانىندە ول ودان دا بۇرىن بۇل جەردەگى قوعامدىق قوزعالستار مەن قۇبىلستارعا ات سالىسا كىرىسكەن ەدى.
ونىڭ ناقتى مىسالى قوجانياز باستاعان ديقان–شارۋالار كوتەرىلىسىنە كومەكتەسۋى بولاتىن. ودان قۇمىل ايماعىنىڭ ءۋاليى بولىپ قىزمەت اتقارادى، بۇل جۇمىستار تۋرالى شينجاڭ ولكە باسشىلارى بۇرھان شاھيدي، سايپىدەن ازەز سياقتى كىسىلەر شىعارماسىندا ايتادى.
اباي قاسىموۆ 1938- جىلى 24- شىلدەدە ۇستالىپ، 1939-جىلى 10-ناۋرىزدا موسكۆادا اتىلدى، سۇيەگى (سۇيەك كۇلى) ماسكەۋدەگى ساياسي قۋعىن–سۇرگىن قۇرباندارىن كومەتىن دون زيراتىنداعى ورتاق قورىمدا. اتىلعاننان كەيىن اراعا 20 جىل سالىپ بارىپ، 1959-جىلى قايتادان اقتالعان. اقتاۋ قاعازىن جاركەنىتتەگى ۇلى اميت ساقتاپ، كەيىن راشيدا قاسموۆاعا بەرگەن.
قازىر راشيدا قاسموۆانىڭ جولداسى قاليوللا نۇرتازا ۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتتىق قورىندا ساقتاۋلى.
سەيتقازى نۇرتايەۆ
قازاقستان اقمولا وبلىسىنىڭ كوكشەتاۋ ۇيەزىندە 1880-جىلداردىڭ ىشىندە تۋىلعان، سۇيەگى ارعىن ىشىندە اتىعاي. اقمولا جاقتادا بولعان. التايعا ۇسىنىس بويىنشا 1900-جىلى كەلگەن.
ءبىر ماتەريالداردا، ۋفاداعى عاليا مەدرەسەسىن بىتىرگەن، ورىنبوردا گيمنازيادا وقىعان، الاش ازاماتتارى تۇتقىندالا باستاعاندا شاكەرىم قاجىنىڭ اۋىلىندا بولعان.
وسى سەمەيگە كەلىپ، شىڭعىستاۋىداعى قۇنانباي اۋىلدارىنا بارىپ، بىرنەشە جىل مۇعالىمدىك ىستەگەن، «سەيىتقازى مۇعالىم» اتالۋى سول تۇستان باستالعان. ودان زايسان ارقىلى قىتايعا وتكەن، ۇرىمجىدەگى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ اعارتۋ ءىسىنىڭ باستىعى بولعان.
سەيتقازى ستامپولدا وقىعان عۇلاما ادام، ول تۇرك، اراب، پارسى تىلدەرىن جەتتىك بىلگەن.
سەيتقازى «اباقيا مەدرەسسەسىنە» مەڭگەرۋشى جانە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن. التايدا تۇڭعىش رەت جاڭاشا وقۋدى جولعا قويعان اعارتۋشى. «اباقيا» مەدرەسسەسىندە 1927 - 1928-جىلداردان باستاپ توتە وقۋ، اتاپ ايتقاندا احمەت بايتۇرسىنىوۆ ەملەسىمەن وقىتۋ جولعا قويىلعان. وسى ءىستى جۇرگىزۋشى سەيتقازى مۇعالىم بولعان.
سەيتقازى مۇعالىم وقۋلىقتى قازانداعى اعايىندى كاريموۆتار باسپاسىنان الدىرعان. «سەيتقازى مۇعالىم» ۇرىمجىگە كەلىپ ولكەلىك قازاق – قىرعىز ۇيىشماسنىڭ باستىعى بولعاننان كەيىن، ءبىر مەزگىل قاماۋدا جاتادى.تۇرمەدەن شىققان سوڭ التايعا بارىپ، ءۇش ايماق توڭكەرسىسىنە قاتىناسادى.
1945-جىلى اۋىرۋدان قايتىس بولادى. («قازاق وقۋ-اعارتۋ تاريحىنان قىسقاشا دەرەكتەر»، قابيموللا مانجىبايەۆ، 330-بەت).
اباي قۇنانبايدىڭ نەمەرە ءىنىسى شاكەرىمنىڭ ۇلى زياد 1932-جىلى ۇرىمجىگە وسى سەيتقازى نۇرتاي ۇلىنىڭ ۇيىنە كەلەدى ءارى وسى جىلى سەيتقازىنىڭ قىزى مۇنيرامەن ۇيلەنەدى جانە قىزمەتكە تۇرادى.
قاسىم اپەندى
قاشىرباي تىلەۋبەردى ۇلى قاسىم اپەندە، 1899 – جىلى باركولدە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسىنەن جاستاي قالعان قاسىمدى اناسى العاشىندا ءدىني مەكتەپكە بەرەدى، كەيىن التايدا اشىلعان ءبىر اۋىلدىق مەكتەپتە، ودان سوۆەت وداعىندا جوعارى مەكتەپتەردە وقىعان.
قاسىم اپەندى قۇمىل ديقاندار توڭكەرىسى پارتىلاۋ الدىندا روسسياداعى وقۋىن بىتىرىپ، سىرتقى موڭعوليادا قىزمەت ىستەگەن. 1932 – جىلدىڭ باستارىندا، شينجاڭعا كەلەدى ءارى قاينار دەگەن اتپەن حالىق اراسىندا ۇگىت قىزمەتىن ىستەپ، حالىق جۇرتشىلىعىن كۇرەسكە ۇندەيدى.
ايتۋلارعا قاراعاندا، ءبىر مەزگىل قوجانياز قاجىنىڭ جانىندا كەڭەسشى بولعان. سول ساتتە قاسىم اپەندى قوجانياز قاجىنىڭ سوۆەت وداعى جانە سىرتقى موڭعوليا مەن بولعان كەلىسىمدەرگە كەڭەسشى بولادى.
1932–جىلى كۇزدە، قاسىم اپەندە وڭتۇستىك شينجاڭعا سوعىس اشقان قۇمىل جانە تۇرپان بولىمدەرى مەن بىرگە كەتىپ ۇساقتال دەگەن جەرگە كەلگەندە، ماجۇڭيىڭ اسكەرلەرىنىڭ تۇيىقسىز شابۋىلىنا ۇشىراپ قاسىم اپەندى وكپەسىنە وق تيىپ جارالانادى.
1934–جىلى تامىز ايىندا، قوجانياز قاجى سوۆەت وداعىنىڭ جاراستىرۋىمەن شىڭ شىسايمەن وداقتاسىپ ۇرىمجىگە كەلىپ قىزمەت ىستەگەندە، قاسىم اپەندى قوجانياز قاجىنىڭ جانىندا كەڭەسشى بولادى. بۇل تۋرالى بۇرھان شاھيدي:
«...مۇنداعى قوجانياز ارمياسىنىڭ كوميسسارى قاسىم دەگەن ادام بار. قاسىم شىڭ شىساي كەزىندە تۇرمەگە ءتۇسىپ، مولشەرى 1944–جىلى بوساعان، 1949–جىلى قۇلجادا ناۋقاستان قايتىس بولعان»، دەپ جازادى «شينجاڭدا وتكەن 50 جىل» اتتى كىتابىندا.
ارادا قاشقاردا قىزمەتتە بولادى، 1939-جىلى شىڭ شىساي قاسىم اپەندىنى ۇرىمجىگە شاقىرىپ باقىلاۋعا الادى. 1942–جىلى باقىلاۋدان بوساتىپ، ولكەلىك قازاق–قىرعىز ۇيىشىماسى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنە جاۋاپتى ەتىپ بەلگىلەيدى. قاسىم اپەندى قازاق–قىرعىز ۇيىشماسى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بولعان مەزگىلدە، قازاق–قىرعىز حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەت، ۇلتتىق وقۋ–اعارتۋ، ادەبيەت–كوركومونەر جانە ساياسي ءومىرىندە ۇلكەن جاڭالىقتار جاراتادى، ونىڭ حالىق ىشىندەگى ابىرويى جوعارى كوتەرىلەدى.
ءبىراق 1943–جىلى كوكتەمدە، شىڭ شىساي قاسىم اپەندىنى قولعا الادى. ول تۇرمەگە الىنعاننان كەيىن، ءارتۇرلى اۋىر جاعداي، قيىن قىستاۋلار كەسىرىنەن ونىڭ بۇرىنعى وق تيگەن وكپە كەسەلى قايتا قوزعالىپ اۋىرلاسادى. ءبىر جىلعا جەتپەگەن تۇرمە ازابىنان كەيىن، تۇرمەدەن بوسايدى.
سودان باستاپ ول ۇيىندە وكپە جاراقاتىن داۋالاپ دەم الادى. قاسىم اپەندە 1947–جىلى شىلدەنىڭ 25–كۇنى ىلەگە كەتەدى. ىلەگە بارعاننان كەيىن، ءۇش ايماق باسشىلارىنىڭ قىزۋ قولداۋى ارقاسىندا ۇكىمەت قىزمەتىنە جاردەمدە بولادى. 1948–جىلى ىلەدە «وداق» قۇرىلعاندا، قاسىم اپەندى وداقتىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانىپ بۇل سالادا ەداۋىر ەڭبەك كورسەتەدى.
ءبىراق، ونىڭ جاسىنىڭ ۇلعايۋى، اۋىرۋدىڭ اسقىنۋى قۇتقارىپ قالۋ مۇمكىن بولمايتىنداي جاعدايعا جەتتى. 1948–جىلى 5–قىركۇيەك كۇنى تاڭەرتەڭگى ساعات بەستە قايتىس بولادى.
قاسىم اپەندەنىڭ ولىمىنە ءۇش ايماق حالقى ءارى ۇكىمەتى بۇكىل «وداق» اتقارۋ كوميتەتى سالتاناتتى ءولىم ۇزاتۋ سالتىن وتكىزدى. اقىمەتجان قاسىمي، گەنارال ىسقاقبەك، ابدىكەرىم ابباسوۆ، دالەلقان سۇگىربايەۆ قاتارلى ءۇش ايماق باسشىلارى، «وداق» كوميتەتى جانە وداق اتقارۋ كوميتەتى مۇشەلەرى قاتارلى كوپتەگەن ورىن ءارى جەكەلەر ازا ءبىلدىرۋ ماقالالارىن جازادى. قاسىم اپەندەنىڭ ازا ءبىلدىرۋ سالتىنا اقىمەتجان قاسىم ءوزى جەتەكشىلىك ەتەدى. ارى ازا ءبىلىدىرۋ ءسوزىن سويلەيدى.
1948 – جىلى قاسىم اپەندى ولىمىنەن كەيىن ىلە گازەتى ارناۋلى ازا ءبىلدىرۋ ماقالاسىن جاريالاپ، قاسىم اپەندەنىڭ توڭكەرىستىك ارەكەتتەرىنە جوعارى باعا بەردى.
ازاتتىقتان كەيىن، قىتاي كوممۋنيستيك پارتياسى مەن ماۋزىدۇڭ قاسىم اپەندەنىڭ شينجاڭدا الىپ بارعان العاباسار ارەكەتتەرىن باعالاپ، ونىڭ قىزمەت احۋالى جانە اتىن ەستەلىككە الىپ كۋالىك بەرگەن. («شينجاڭ جاقىنعى زامان تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار»، شيىرپ قۇشتار، شينجاڭ حالىق باسپاسى، 2010-جىل 4 -رەت باسىلىمى).
قاسىم اپەندە ىلەدە جۇيەدەن قورعاستا شاجاري زاڭگىنىڭ ۇيىندە قايتىس بولادى. قاسىم اپەندىنىڭ رۋى ۋاق، ول ابايمەن وتە جاقسى ارالاسقان، سوناۋ موڭعوليادا، ودان قوجانياز قاجىنىڭ جانىندا دا بىرگە قىزمەتتە بولعان. ەكەۋى تۋىستاي بولىپ وتكەن، سوندىقتان دا ول قورعاستاعى كەرەي ۋاقتىڭ اراسىندا سوڭعى ءومىرىن وتكىزگەن.
«قاسىم اپەندە قاشقاردا قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە قاشقاردىڭ باس ۋاليى قىزىن ايەلدىككە بەرگەن، ودان ءبىر قىز تۋىلعان، ول قىز كەيىنگى كەزدەردە ءۇرىمجى قالالىق شيموگۋ رايوندىق حالىق قۇرىلتايدىڭ باس جوراسى بولعان بولاتىن»، دەيدى قاليوللا نۇرتازا ۇلى.
اسەيىن جاقسىلىق ۇلى
اسەيىن مۇعالىم 1903–جىلى قىركۇيەك ايىندا كۇنەس اۋدانى تەلقارا قىستاعىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1915–جىلى مەكتەپتە وقىپ، اۋىلدا وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلدانعان. 1935–جىلى تامىز ايىندا شينجاڭ ولكەلىك وقۋ–اعارتۋ مەڭگەرمەسى جاعىنان بۇرىنعى سوۆەت وداعىنىڭ تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ، 1938–جىلى ەلگە ورالىپ، ۇرىمجى پەداگوگيكا مەكتەبىندە وقىتۋشىلىق ىستەگەن.
ولكەلىك قازاق–قىرعىز مادەنيەتىن ىلگەرلەتۋ ۇيىمىنىڭ تەكسەرۋ بولىمىندە قوسىمشا جۇمىس ىستەگەن. 1940 – 1943–جىلدارى قۇلجا قالاسىنداعى «ۇلتتار گيمازياسىندا» وقىتۋشى، ىلە قازاق–قىرعىز مادەنيەتىن ىلگەرلەتۋ ۇيىمىنىڭ تەكسەرۋ ءبولىمىنىڭ جاۋاپتىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1943– 1945–جىلدارى كۇنەس اۋدانىندا مەكتەپتەر قۇرۋ جۇمىسىمەن شۇعىلدانعان. 1945–جىلى قىركۇيەكتەن قاراشاعا دەيىن كۇنەس «تالدى توران مەكتەبىنىڭ» 5–كەزەكتى مەڭگەرۋشىسى، 1945 – جىلدىڭ سوڭىنان 1946–جىلعا دەيىن كۇنەس اۋدانى ساقشى مەكەمەسىندە ءبولىم دارەجەلى كادىر بولىپ ىستەگەن. وسىدان كەيىن «ىلە ءبىلىم جۇرتىنا» اۋىسىپ كەلىپ وقىتۋشى بولعان. 1957 – 1958–جىلدارى ىلە پەداگوگيكا مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان.
1958–جىلى بەيكۇنا «ۇلتشىل»، «وڭشىل» دەگەن قالپاق كيگىزىلىپ قىزمەتىنەن توقتاتىلعان، كەيىن زورلىقپەن دەمالىسقا شىعارىلعان. 1979 – جىلى اداقتالىپ ابىروي–اتاعى قالپىنا كەلتىرىلىپ، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبىلىستىق ساياسي–ءماسليحات كەڭەسىنىڭ تۇراقتى جوراسى بولىپ مىندەت وتەگەن.
شينجاڭ وقۋ–اعارتۋ ءىسىنىڭ وركەندەۋىنە جۇرەك قانىن سارقا جۇمساعان تارلان پەداگوك 1994–جىلى 10–قاراشادا ناۋقاستان قايتىس بولدى («ىلەنىڭ تاريحي شەجىرەسى»، جاقىپ ءجۇنىس ۇلى، 185-بەت).
9 جاسىندا اكە-شەشەسىنەن بىردەي ايىرىلىپ جەتىم قالىپ، تاعدىر تاۋقىمەتىن ەرتە تارتقان اسەيىن قازاق حالقىنىڭ اعارتۋ ىستەرىنە زور ۇلەس قوسقان ۇلاعاتتى ۇستاز، ەڭبەگىن ەل تانىعان قوعام قايراتكەرىنە اينالادى.
ول وبىلستىڭ العاشقى حالىق قۇرىلتاينىڭ ۋاكىلى، حالىق ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى، وبلستىق ءتىل -جازۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سياقتى قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارعان. قارت ۇستازدىڭ قالامىنان تۋعان بىر نەشە وچەرىك پەن «ومىر ەلەستەرى» اتتى كىتابى وقىرمانداردىڭ جاقسى باعاسىن العان. قادىرمەندى قارت 92 جاسىندا قۇلجا قالاسىندا ومىردەن وزدى.
ءسالىس امىرە ۇلى
بۇل كىسى تۋرالى قابيموللا مانجىباي ۇلى بىلاي دەيدى:
«1930–جىلداردا قازاقستاننان ءوتىپ كەلگەن ادام، رۋى نايمان ىشىندە قىرجى. ۇرىمجىدەگى موڭعول –قازاق مەكتەبىندە وقۋ تاۋىسىپ، سول مەكتەپتىڭ وزىندە مۇعالىم بولعان. ونان مەندە ساباق العانمىن. ءسالىس حانزۋ ءتىلىن جاقسى بىلەتىن، ءبىر بەتكەي، ىسىك–جەلىگى جوق بايسالدى، قازاقشىل، قاراپايىم جان ەدى.
ول كەيىن كەلە، ولكەلىك قازاق – قىرعىز ۇيىمىنا باستىق بولعان، ءۇش ايماق جاقتاعىلاردىڭ كورسەتۋىمەن ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەتتە باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى بولىپ مىندەت وتەگەن. ونىڭ شىڭ شىساي تۇسىندا نە ىستەگەنى ماعان بەيمالىم. كەيىن گومينداڭعا مۇشە بولعان. ول 1949 –جىلى قاراشادا قارا ءشار ارقىلى چيڭحايعا وتكەن، 1950 – جىلى قاڭتاردا قۇمىلدان قاشىپ بارعان قوجانياز جاعىنان اتىپ ءولتىرىلىپ، بالا–شاعاسى قىرعىنشىلىققا، مال–مۇلكى بۇلاپ–تالاۋدا تاپ بولعان.
امان قالعان جالعىز ۇلى – ءابدىساتتاردى شيزاڭداعى حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ مۇشڭجۇڭ دەگەن گەنارالى باعىپ، ءوسىرىپ، وقىتىپ، ءوز فاميلياسى مەن بالانىڭ بۇرىنعى اتىن ىقشامداپ قۇراۋ نەگىزىندە «مۇساتار» دەپ ات قويعان («ىلە تاريحي ماتەريالدارى» 14 –كىتاپ، قابيمولدا ءمانجىبايەۆ، «مەنىڭ كەشىرمەلەرىم»).
شىندىعىندا، ءسالىستى قوجانياز ەمەس 1950–جىلى وزىمەن بىرگە قاشقان جولبارىس اتىپ ءولتىرەدى.
بۇل تۋرالى اپەتاي مۇقاراپ ۇلىنىڭ «كيەلى كوش» كىتابىندا ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلادى. بۇل قاندى قىرعىن تۋرالى حاسەن ورالتاي «جاس تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ 1998-جىلعى ءۇشىنشى سانىنداعى «تاكلاماكان شولىندە» اتتى ەستەلىگىندە دە ايتادى.
ال مۋساتتار ءسالىس ۇلىنىڭ باستان كەشكەن قيلى تاعدىرى تۋرالى جازۋشى ورازبەك ءابدىل ۇلى «بوزداعان بوتا» پوۆەستىن جازادى.
ءماجيت ءابۋزاروۆ
شالا قازاق، بايىرعى ءۇرىمجى تۇرعىنى. قازاق، وزبەك، تاتار تىلدەرىن قانىق بىلەتىن، ارابشا، تۇرىكشە ماعلۇماتى بار، شينجاڭداعى قازاق بىلىكتىلەرىمەن قويۋ ارالاسقان ادام. ول شىڭ شىساي داۋىرىندە ۇرىمجىدەگى قازاق –قىرعىز مادەنيەت – اعارتۋ ۇيىمىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە قولعا الىنىپ، تۇرمەدەن 1943–جىلى شىققان.
تۇرمەدەگى كەزىندە ايگىلى اقىن اقىت قاجىمەن تۇرمەنىڭ ءبىر بولمەسىندە بەس اي شاماسىندا بىرگە بولعان. 1946–جىلدان ازاتتىققا دەيىنگى ارالىقتا، ول ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىندە ءبولىم باستىعى، باسپا زاۆود باستىعى مىندەتىن وتەگەن.
«ىلە» گازەتىنىڭ رەداكتورى، قۇلجا گيمنازياسىنىڭ مۇعالىمى بولعان. ول كىسى شاعاتاي جازۋىن جاقسى بىلگەن. 1980-جىلدارى «شالعىن» (قازىرگى «مۇرا» جۋرنالى) جۋرنالىنىڭ كەزەكتى ساندارىندا شاعاتاي تىلىندە جازىلعان قۇربانعالي حاليدتىڭ «تاۋاريح حامىسا» (بەس تاريح) اتتى كىتاپتىڭ قازاق تاريحىنا قاتىستى تاراۋلارى ءماجيت ابۋزار ۇلىنىڭ اۋدارماسىمەن جاريالانعان. ازاتتىقتان كەيىن، تاعى دا قولعا الىنىپ، جازا مەرزىمىن ولكەلىك قازىنا–ساۋدا مەكتەبىندە قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ اتقارعان. 1994–جىلى قايتىس بولدى.
بايبازار ۇستەمىر ۇلى
(1916-1973) بايبازار ۇستەمىر ۇلى 1916-جىلى قازاقستاننىڭ تالدىقورعان وبلىسىنىڭ كوكتال دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1923-جىلدان 1932-جىلعا دەيىن كوكتال قالاشىعىندا ون جىلدىق ورىس، قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن. 1932-جىلى ىلە ايماعى قورعاس اۋدانىنىڭ كەگەن اۋىلىنا كەلىپ قونىستانعان.
1932-1936-جىلدارعا دەيىن قورعاس شيپاڭزىدا وقىتۋشى بولعان. 1937-جىلدان 1940-جىلعا دەيىن قۇلجاداعى 15-قازاق-قىرعىز ۇيىشىماسىنىڭ مادەنيەت-كوركومونەر جۇمىستارىنا قاتىناسىپ، تاڭجارىق جولدى ۇلىنا جاردەمشى بولدى.
بايبازار مىرزا اسقاق ءانشى، دومبىراشى، گارمونشى بولعان. 1940-1942 -جىلدارى ىلە ۇلتتار گەمىنازياسىندا 2 جىل ءبىلىم اسىرعان، ءۇش ايماق توڭكەرىسى كەزىندە 2 جىل ۇلتتار ارمياسىندا ىستەگەن. 1944-جىلدان 1952-جىلعا دەيىن ىلە ۇلتتار گيمنازياسىندا ياعني اتى وزگەرتىلگەن احىمەتجان قاسىمي اتىنداعى ءبىلىم جۇرتىندا وقىتۋشى بولىپ، مىڭداعان وقۋشى تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى، ابىرويلى ۇستاز بولدى. 1952-جىلدان 1963-جىلعا دەيىن، ولكەلىك ۇلتتار ينستيتۋتىندا (قازىرگى شينجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى) وقىتۋشىلىق ىستەگەن. 1963-جىلى قاتە تۇردە «وڭشىل، ۇلتشىل، شەتكە بايلانعان» دەگەن قالپاقپەن تومەنگە ءتۇسىرىلىپ، نىلقى اۋدانىندا جانە قۇلجا قالالىق بايانداي اۋىلىندا ەڭبەككە جەگىلدى.
بايبازار مىرزا مىنە وسىنداي شەتكە قاعىلۋ، اۋىر ەڭبەك، ۇزدىكسىز كۇرەسكە تارتىلۋ بارىسىندا دەنساۋلىعى ناشارلاپ، 1973-جىلى جارىق دۇنيەدەن وتتى. شينجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى 1978-جىلى 55-ءنومىرلى قۇجات شىعارىپ، وزىنىڭ اسا ءبىلىمدى، مايتالمان وقىتۋشىسى بولعان بايبازار مىرزانىڭ اتاق-ابىرويىن قالپىنا كەلتىرگەن. («انا مەكتەپ – التىن ۇيا»، ىلە حالىق باسپاسى، 2005–جىل. 98 -بەت)
بايبازار مىرزا ىلە ايماعىنىڭ باستاپقى قۇلجا «تەاترىنىڭ» وپەرا، دراما ساحىناسىن بارلىققا كەلتىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولعان، بۇل تۋرالى مالىك شيپان ۇلى اعامىز «شينجاڭ قازاق تەاتر تاريحىنان شولۋ» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «1944-جىلدان 1949-جىلعا دەيىن «ايمان-شولپان» (جالپى) كومەديالىق دراماسى، «ەرتارعىن» وپەراسى، «قاراكوز» تراگەدياسى، «شۇعا»، «قىزجىبەك»، «شىق بەرمەس شىعايباي» كومەديالىق دراما، وپەرالارمەن بىرگە، جاڭادان جازىلعان شاعىن ساحىنالىق «تەاترلار» ساحنادا قويىلعان.
اۋداننان اۋىلعا دەيىن قانات جايعان بولاتىن. وسى قويىلعان تەاترلەردىڭ ارتيستەرى: اقىن تاڭجارىق جولدى ۇلى، ءانشى عايىپپەك (1953-جىلى ساربۇلاقتا قايتىس بولدى، 1951-جىلى ءۇرىمجى ولكەلىك قازاق بولىمشە تەاترىنە شاقىرىلىپ الىنعان بولاتىن)، ايگىلى ءانشى دانەش راقىش ۇلى، ءانشى بايبازار مۇعالىم، ايگىلى كۇيشى ءاشىم دۇڭشە ۇلى، اقىن شارعىن، قىرعىز حالقىنىڭ كۇيشى، قومىزشىسى اسانالى، قىرعىز حالقىنىڭ قايراتكەرى قىزايبەك، اعارتۋشى قياسبەك، ۇلتتىق مۋزيكا اسپابىنىڭ شەبەرى ءادىلجان قارت، ىرىمبەك سارقۇلجا ۇلى، اقىن، قوعام قايراتكەرى قۇرمانالى وسپان ۇلى، جازۋشى اقىن، دراماتۋرگ بۇقارا تىشقانبايەۆ، اۋدارماشى جانە مۋزيكانت ادىبەك بايبولاتوۆ، ءالىمجان، قارت اعارتۋشى مەيىرمان، كاميلا مىرزاقان قىزى، ۇيىمنىڭ قارا قىزمەتكەرى اينەك (شۇعا تراگەدياسىندا شۇعا قىزدىڭ رولىن ويناعان بولاتىن). وسىلار ىلە ايماعىنىڭ باستاپقى قۇلجا «تەاترىنىڭ» وپەرا، دراما ساحناسىن بارلىققا كەلتىرۋشىلەر ەدى. («ىلە تاريحي ماتەريالدارى»، 27-سان، 87-بەت، مالىك شيپان ۇلىنىڭ «شينجاڭ قازاق تەاتر تاريحىنان شولۋ» اتتى ماقالاسى)
بۇدان باسقا بايبازاردىڭ ءۇش ايماق توڭكەرىسى كەزىندەگى جۇمىسى تۋرالى بەلگىلى جازۋشى جانات احمادي ۇلىنىڭ تۇڭعىش رومانى «دۇربەلەڭ» دە ايتىلادى، وندا: «شتابتىڭ ۇيعىرشا، قازاقشا جازۋ جۇمىسىن جۇيەلى تۇردە ساۋىت ءابدىراحمان ۇلى مەن بايبازارعا جۇرگىزدىرەتىن. ماقسۇتتىڭ بۇل ەكى دوسى قىس بويى وسى ءىستى اقساتپاي، اكپار مەن ىسقاقبەكتىڭ شىنداپ قول ارتار، جاۋاپتى ادامدارى بولدى. ديۆزيا شتابىنىڭ ۇيعىرشا، قازاقشا عالبە اۋازى-جەڭىس ءۇنى گازەتتەرىن شىعاراتىن دا وسى ەكەۋى» دەپ مالىمەت كەلتىرەدى. بۇدان بايبازاردىڭ توڭكەرىس كەزىندە دە بەلدى جۇمىستار اتقارعانىن بىلە الامىز. (جانات احماديەۆ، «دۇربەلەڭ» رومانى، 1990-جىل، جازۋشى باسپاسى، 351-بەت)
بۇقارا تىشقانباي
(1920–1985) شينجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتە مادەنيەت جانە ادەبيەت سالالارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى (ولكەلىك مادەنيەت مەڭگەرمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى بولعان). شينجاڭ جازۋشىلار وداعىن قۇرۋ ىسىنە ات سالىستى. ونىڭ حاتشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سايلاندى. ەڭبەكتەرى ۇيعىر، حانزۋ تىلدەرىنە دە اۋدارىلىپ، ۇرىمجىدە، بەيجىڭدە شىعارىلعان جيناقتارعا، وقۋلىقتارعا ەنگىزىلدى.
«قۇلجادا» جانە «حالىق كۇشى» پيەسالارى ولكە ساحناسىندا قويىلدى. 1959–جىلى قازاقستانعا قونىس اۋدارعان. 1964–جىلى «ازامات» اتتى پوۆەستى جارىق كوردى. «كەلىن» پيەسا جانە «لاۋ» دەگەن پوۆەستىن، جازۋشى ج.جۇماحانوۆپەن بىرلەسىپ جازعان «ماحاببات پەن ءمانساپ» پيەسساسى سەمەيدىڭ اباي اتىنداعى وبلستىق دراما تەاتىرىندا قويىلدى. ۇيعىر جازۋشىسى ز.ءسامادي، م. زۇلپىحاروۆتاردىڭ ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالادى. ز. ءساماديدىڭ «ءبىر تال پاپيروس» پوۆەسى مەن «مايىمحان» رومانىن اۋداردى.
تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن «ارمان-تاۋ» دەگەن اتپەن جيناق ەتىپ باستىردى. «جىر-بەسىك» دەگەن ءوز ولەڭدەر جيناعىن شىعاردى. تاڭجارىق اقىننىڭ كۇيەۋ بالاسى، تاڭجارىقتىڭ سارا اتتى قىزىنىڭ جولداسى. «قاسەن–جاميلا» كينوسىنىڭ سەناري اۆتورى ءارى ورىنباسار رەجيسسەرى بولعان.
بۇل كينو 1955-جىلى حالىققا كەڭ كولەمدى تاراتىلعان، كينودا ورىندالاتىن «قويشى ءانىنىڭ» ءماتىنىن بۇقارا تىشقانباي، مۋزىكاسىن مالىك شيپان ۇلى جازىپ، دانەش راقىش ۇلى ورىنداعان (مۇرات قاسەن ۇلىنىڭ «قاسەن–جاميلا» كينوسى 60 جاستا اتتى ماقالاسىنان الىندى). بۇقارا تىشقانباي ۇلى قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاسقان قوعام قايراتكەرى سانالادى.
مىسالعا، 1948-جىلدان باستاپ شىعا باستاعان العاشقى قازاق جۋرنال «وداق»-تىڭ رەدكوللوگيا القاسىنىڭ ءبىرى بولىپ، جۋرنال شىعارۋعا ات سالىسقان. بۇل جۋرنال ساياسي، ەكونوميكالىق، قوعامدىق جانە ادەبي ايلىق جۋرنال بولعان، ونىڭ 1-سانى 1948-جىلى وكتابردە شىققان. بۇدان بولەك 1954-جىلى قاراشا ايىندا قۇرىلعان ىلە قازاق اۆتونوميالى وبىلىسىنىڭ ۇكىمەت جوراسىنىڭ ءبىرى بولىپ سايلانعان.
نىعىمەت مىڭجاني
1922-جىلى شينجاڭ تولى اۋدانىنىڭ مايلى تاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. شاۋەشەك قالاسىندا باستاۋىش مەكتەپتى، ورتالاۋ مەكتەپتى بىتىرگەن. 1939-جىلى شينجاڭ ولكەلىك ساقشى مەكتەبىنە ءتۇسىپ وقيدى. 1941-جىلى ولكەلىك ساقشى مەڭگەرمەسىندە اۋدارماشى بولادى. بەس جىل قىزمەت ەتكەن سوڭ، قىزمەت قاجەتىمەن ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنە اۋىسىپ بارىپ، مەڭگەرۋشى حاتشىنىڭ ورىنباسارى بولادى.
ارتىنان 1949-جىلى شينجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالادى. 1942-1949-جىلدارى شينجاڭ قازاق-قىرعىز مادەني قوعامىنىڭ اتقارۋشى مۇشەسى، ءارى ءبولىم باستىعى بولدى، سونداي-اق وسى ۇيىمنىڭ اتىمەن قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان ادەبيەت وقۋلىعىن قۇراستىردى،ءارى قازاق تىلىندەگى «ساۋلە» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورلىعىن دا اتقاردى.
نىعمەت مىڭجاني 1949-جىلى شينجاڭدى بەيبىت جولمەن ازات ەتۋ كوتەرىلىسىنە قاتىناستى. جاڭا ۇكىمەت قۇرىلعان سوڭ، ۇكىمەتتىڭ سان سالالى قىزمەتتەرىنە بەلسەنە كىرىستى.
شينجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالىپ، ۇكىمەتتىڭ ۇلت ىستەرىنە جاۋاپتى بولىپ، جاڭا قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
1951-جىلى ول قىزمەت قاجەتىمەن شيانگە بارىپ، باتىس-سولتۇستىك ۇلت ىستەرى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، ءارى شينجاڭ قىزمەتى باسقارماسىنىڭ باستىعى مىندەتىن اتقاردى.
1953-جىلى استانا بيجيڭگە اۋىسىپ بارىپ، ورتالىق ۇلتتار باسپاسىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىستى، ءارى ۇلتتار باسپاسى قازاق رەداكسيا-اۋدارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ، قىتايدا قازاق باسپا ءسوزىنىڭ جوقتان بار بولىپ، بىرتىندەپ كەمەلدەنۋىنە، وركەندەپ-وسۋىنە ەسە قوستى.
1975-1978-جىلدارى ىلە حالىق باسپاسىندا، 1978-1981-جىلدارى ش ۇ ا ر ءتىل-جازۋ كوميتەتىندە قىزمەت ەتتى. 1981-جىلى شينجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا اۋىسىپ بارىپ، ءتىل زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى.
وسى تۇستا ول وسى اكادەميانىڭ ءتىل زەرتتەۋ جانە قازاق مادەنيەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن كەمەلدەندىرە ءتۇسۋ جولىندا وراسان زور ەڭبەك ءسىڭىردى.
نىقاڭ مەملەكەتتىك ساياسي-ماسليحات كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، قىتاي تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋ قوعامى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، قىتاي از ساندى ۇلتتار مادەنيەتى عىلىمي قوعامىنىڭ، قىتاي ورتا ازيا مادەنيەتىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ تۇراقتى جوراسى، شينجاڭ ءتىل عىلىمى قوعامىنىڭ جانە تاريح عىلىمي قوعامىنىڭ جوراسى، شينجاڭ اۋدارماشىلار قوعامىنىڭ تۇراقتى جوراسى، شينجاڭ قازاق ءتىل-مادەنيەتى عىلىمي قوعامى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سياقتى قوعامدىق مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارادى.
نىعمەت مىڭجاني 1951-1952-جىلدارى جوڭگو قازاقتارى اراسىندا تۇڭعىش رەت «قارلىعاش» اتتى ولەڭ رومانىن جازدى. 1993 -جىلى 22-ماۋسىم كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالاسىندا عىلىمي ساپارمەن جۇرگەن كەزىندە اۋرۋ سەبەبىنەن 71 جاسىندا قايتىس بولدى. (قىتايشادان اۋدارعان: تەكەسباي قىدىرحان ۇلى).
قاپار شاڭيا
قاپار ماقسۇت ۇلى 1903-جىلى قورعاس اۋدانى لاستاي اۋىلىندا تۋىلىپ، 1974-جىلى قايتىس بولعان. 1924-جىلى 21 جاسىندا ءسۇيدىڭ اۋدانى لاستايداعى كەرەي-ۋاققا شاڭيا (ءمانساپ اتى) بولىپ سايلانعان. قاپار شاڭيا 1937-جىلى 3-ينتەرناتسيونالدىڭ ۋاكىلى، سوۆەت كوممۋنيستەر پارتياسىنىڭ مۇشەسى، كومينتەريننىڭ ۋاكىلى اباي قاسىموۆتىڭ ايەلى تاشانكەنى ۇرىمجىدەن الىپ كەتىپ جاسىرىن تۇردە جۇلدىز جەرىمەن اسىرىپ اكەلىپ، ۇسەيىنبايدىڭ باسقارۋشىسى بولىپ ىستەيتىن ءىنىسى اۋەلقاننىڭ ۇيىندە ءبىر مەزەت تىنىقتىرىپ، ودان قورعاس شەگاراسى ارقىلى قازاقستانعا وتكىزىپ جىبەرگەن ەكەن.
قالقابەك سۇمبە ۇلى
1904-جىلى قورعاس لاستايدا دۇنيەگە كەلگەن. ەل اۋىزىنداعى ۇلكەندەردەن قالعان اڭگىمە جەلىسى بويىنشا، قالقابەك كەزىندە قۇمىلدىڭ ءۋاليى اباي قاسىموۆتىڭ قورعاۋشىسى بولعان ەكەن، ابايمەن نەمەرەلەس تۋىس بولىپ كەلەدى. قالقابەك سۇمبە ۇلى 1968-جىلى 64 جاسىندا شيحۋدا اۋىرۋدان قايتىس بولىپ سوندا جەرلەنەدى.
ەرمەك شاياقىمەت
الماتى وبلىسى ىرگەلى اۋىلىنان