عالىمدار جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن وسىمدىكتەرگە شارتتى تۇردە «داۋىس بەرىپ»، ولاردى كەلۋشىلەرمەن تىلدەستىرەتىن ينتەراكتيۆتى جوبانى ىسكە قوستى. 11-اقپان مەن 12-ءساۋىر ارالىعىندا جىلىجايدا ءوتىپ جاتقان Talking Plants كورمەسى اياسىندا كەلۋشىلەر ءتىرى وسىمدىكتەرمەن ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە «سويلەسە» الادى.
وسىمدىكتەر قالاي «سويلەيدى»؟
جوباعا سيرەك كەزدەسەتىن 20 وسىمدىك ءتۇرى قاتىسۋدا. كورمەگە كەلگەن ادام وسىمدىكتىڭ جانىندا ورنالاسقان QR- كودتى سمارتفون كامەراسىمەن سكانەرلەسە جەتكىلىكتى. ارنايى جاسالعان جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى قويىلعان سۇراقتارعا داۋىس نەمەسە ءماتىن ارقىلى جاۋاپ بەرەدى. جاۋاپتار عىلىمي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەنىمەن، ءار وسىمدىكتىڭ ويدان شىعارىلعان «مىنەزى» مەن «تۇلعالىق ەرەكشەلىكتەرى» دە قاتار بەرىلەدى.
وسىمدىكتەر تەك ءوز بيولوگياسى تۋرالى ايتىپ قانا قويماي، ازىلدەيدى، شاعىن ۆيكتورينالار وتكىزەدى، ءتىپتى قىسقا مەديتاتسيا ۇسىنۋى مۇمكىن.
ءار وسىمدىكتىڭ ءوز بولمىسى بار
كورمەگە قاتىسۋشى ءاربىر وسىمدىكتىڭ «اتى» مەن «مىنەزى» بار. بۇل سيپاتتامالار ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن. ماسەلەن، نەفريت لياناسى دجەيد - وزىنە سەنىمدى، تروپيكتىڭ «ەركە قىزى» رەتىندە بەينەلەنسە، ۆەلۆيچيا عاجايىبى تۋمبو - قىرسىق مىنەزدى، قۇرعاق ءازىلدى ۇناتاتىن كەيىپكەر. ال ەرەكشە يىسىمەن تانىمال امورفوفاللۋس تيتانيكالىق تيتۋس-كىشى درامالىق مىنەزىمەن ەرەكشەلەنەدى.
مۇنداي كرەاتيۆتى ءتاسىل بوتانيكامەن تانىسۋدى بارىنشا جەڭىل ءارى قىزىقتى ەتۋگە باعىتتالعان. اسىرەسە بالالار مەن ارنايى عىلىمي دايىندىعى جوق كەلۋشىلەر ءۇشىن وسىمدىكتەر الەمى ەرەكشە ەستەلىك سىيلايتىنى انىق.
ەكسپەريمەنتتىڭ باستى ماقساتى قانداي؟
جوبا تابيعاتتى قورعاۋمەن اينالىساتىن Nature Perspectives ۇيىمىمەن بىرلەسىپ ازىرلەنگەن. قولدانىلاتىن جاساندى ينتەللەكت مودەلدەرى عىلىمي دەرەكتەر نەگىزىندە وقىتىلىپ، ادامداردىڭ ءتىرى تابيعاتتى تەرەڭىرەك تۇسىنۋىنە كومەكتەسۋدى كوزدەيدى. كورمە ءبىر مەزەتتە ءارى ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگى، ءارى زەرتتەۋ الاڭى قىزمەتىن اتقارادى. ماماندار كەلۋشىلەردىڭ «سويلەيتىن» وسىمدىكتەرمەن قالاي ارەكەتتەسەتىنىن باقىلاپ، تالداۋ جۇرگىزۋدە.
كەمبريدج بوتانيكالىق باعىنىڭ كۋراتورى، پروفەسسور سەم بروككينگتون جوبانىڭ ءمانىن بىلايشا تۇسىندىرەدى:
وسىمدىكتەر ءبىزدىڭ الەمگە وراسان ىقپال ەتەدى، الايدا كوبىنە نازاردان تىس قالىپ جاتادى. «سويلەيتىن وسىمدىكتەر» - وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالعان ويىن فورماتىنداعى باستاما. مۇندا جاساندى ينتەللەكت وسىمدىكتەردىڭ بيولوگياسى، ەكولوگياسى مەن مادەني ماڭىزى تۋرالى ءبىلىمدى قولجەتىمدى ەتەدى. بۇل ادام فاكتورىن الماستىرۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ۇيرەنۋ مەن تاڭدانىستى ارتتىرۋدىڭ جاڭا جولىن ىزدەۋ.
Nature Perspectives ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى گال زانير دە جوبانىڭ فيلوسوفياسىن اتاپ ءوتتى:
ءبىز تابيعاتتى جاي باقىلاۋدان ونىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋگە كوشىپ جاتىرمىز. بۇل وزگەرىس، اسىرەسە، كوبىنە كوزگە ىلىنبەي قالاتىن وسىمدىكتەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
تابيعاتپەن «سويلەسۋدىڭ» ەكولوگيالىق قۇنى
جوبا اۆتورلارى جۇيەنىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋىن دا ەسەپتەگەن. ولاردىڭ مالىمەتىنشە، ءبىر «وسىمدىكپەن اڭگىمە» ورتا ەسەپپەن 40 ۆاتت- ساعات ەنەرگيانى قاجەت ەتەدى، شامامەن 14 گرام CO₂ بولەدى جانە 187 ميلليليتر سۋ جۇمسايدى. بۇل ءبىر تىركەمەسى بار ەلەكتروندى حات جىبەرۋمەن نەمەسە اۆتوكولىكپەن شامامەن 60 مەتر جۇرۋمەن تەڭ كورسەتكىش.
كەمبريدج بوتانيكالىق باعى مۇنداي تەحنولوگيانى تۇراقتى ەكسپوزيتسياسىنا ەنگىزگەن الەمدەگى العاشقى مەكەمە اتانىپ وتىر. ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل تاجىريبە سيفرلىق قۇرالداردىڭ بيوالۋاندىلىق پەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋداعى الەۋەتىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەدى.