ءاليحان بوكەيحان-160: ءاليحاندىق مىنەز - اينىماس ادالدىق پەن تاپجىلماس تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگىنە اينالدى
وسكەمەن. KAZINFORM - بيىل ءاليحان بوكەيحاننىڭ 160 جىلدىعى. الاش ارداقتىسىنىڭ مۇراسى قانشالىقتى زەرتتەلىپ جاتىر؟ ونىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ - مىنەزدەن» دەگەن ۇستانىمىن بۇگىنگى قوعام قالاي ءتۇسىنۋى كەرەك؟ بۇل جانە باسقا دا ساۋالداردىڭ جاۋابىن ءبىلۋ ءۇشىن الاشتانۋشى عالىم، «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى زاڭعار كارىمحاندى اڭگىمەگە تارتىپ كوردىك.
- الاش كوسەمىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋدە سوڭعى جىلدارى قانداي جاڭا دەرەكتەر تابىلدى؟
- الاش تانۋ مەن ءاليحانتانۋ - ءالى تولىق يگەرىلىپ بىتپەگەن، تەرەڭىنە بويلاعان سايىن جاڭا قاتپارلارى اشىلاتىن كۇردەلى دە قاسيەتتى عىلىمي كەڭىستىك. ءبىز كوبىنە ءاليحان بوكەيحان تۇلعاسىنىڭ الاش قوزعالىسىنداعى ساياسي قىزمەتىن ايتامىز، ءبىراق 1922 -جىلدان كەيىنگى ماسكەۋدەگى عۇمىرى، تۋعان جەرىنە اياق باسا الماي وتكەن جىلدارى، باقىلاۋ مەن قىسىم جاعدايىنداعى ءومىرى، تۇرمەدەگى تاۋقىمەتى - ءالى دە جۇيەلى، ىرگەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنىن تۇسىنەمىز.
دەسە دە ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ءار كۇنىن، ءار حاتىن، ءار ماقالاسىن، ءاربىر رەسمي قۇجاتىن تۇگەندەپ، كۇندەرەگىن جاساپ شىعۋ - عىلىم ءۇشىن باعا جەتپەس ولجا بولار ەدى. سوندا عانا ءبىز ونىڭ ىشكى دراماسىن، ازاماتتىق تاباندىلىعىن، رۋحاني قايسارلىعىن تەرەڭىرەك تۇسىنەر ەدىك. ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءۇنسىز قالعان ساتتەرىنىڭ وزىندە تاريح سويلەپ تۇر.
سونىمەن قاتار ونىڭ ورىس، تۇرىك جانە باسقا دا الىس-جاقىن ەلدەردىڭ ساياساتكەرلەرىمەن، زيالىلارىمەن، تاريحي تۇلعالارىمەن بايلانىسىن جان-جاقتى اشۋ - بۇگىنگى ءاليحانتانۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى بولۋعا ءتيىس. بۇل بايلانىستار ارقىلى ءبىز الاش يدەياسىنىڭ تەك ۇلتتىق شەڭبەردە عانا ەمەس، حالىقارالىق ساياسي وي كەڭىستىگىندە دە ورنى بار ەكەنىن دالەلدەي الامىز.
الاش اۆتونومياسى جاريالانبادى دەپ، كەيبىر عالىمداردىڭ الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداتۋ جولىنداعى قادامدارىن جوققا شىعارعىسى كەلسە دە، كوپ نارسەنى تاريحي ارحيۆتىك قۇجاتتار دالەلدەپ كەلەدى.
ماسەلەن، رايىمجان مارسەك ۇلىنىڭ جاپونيا ەلشىلەرىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرى نەمەسە مۇستافا شوقايدىڭ فرانتسيادا ەميگراتسيادا ءجۇرىپ ەۋروپانىڭ ساياسي ەليتاسىمەن بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلۋى - كەزدەيسوق ارەكەتتەر ەمەس، سانالى تۇردە قۇرىلعان سىرتقى ساياسي باعداردىڭ ايعاعى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار چەح-سلوۆاك كورپۋسىمەن كازاكتار ارقىلى بايلانىس ورناتۋى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگىن، ستراتەگيالىق كوزقاراسىنىڭ كەمەلدىگىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. ەگەر ءبىز وسى باعىتتا تاباندى ىزدەنىستى جالعاستىرىپ، شەتەل ارحيۆتەرىن دە جۇيەلى تۇردە اقتارساق، وندا الاش قوزعالىسىنىڭ ماقساتى تەك اۆتونوميا شەڭبەرىمەن شەكتەلمەگەنىن ايقىن كورسەتە الامىز. ولار دەربەس مەملەكەت بولۋدى كوزدەدى، ونى الەمدىك گەوساياسي كەڭىستىكتە قاراستىردى، حالىقارالىق قولداۋ تەتىكتەرىن ىزدەدى. وسى ۇلى مۇراتتىڭ ارتىندا، ءسوز جوق، ءاليحان بوكەيحاننىڭ كەمەڭگەر ساياسي قولتاڭباسى تۇر. ول سىرتقى ديپلوماتيالىق باعىتتى دا تەرەڭ ويلاستىرعان تۇلعا بولدى.
- قازاقستان شەكاراسىن بەكىتۋ ىسىندەگى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ناقتى تاريحي رولىنە قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتار نە دەيدى؟
- قازاقستان شەكاراسىن بەكىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتار ءاليحان بوكەيحاننىڭ بۇل ۇدەرىستە تەك يدەيالىق جەتەكشى ەمەس، ناقتى ساياسي ۇستانىمى بار ستراتەگ تۇلعا بولعانىن ايقىن كورسەتەدى دەپ ەسەپتەيمىن. كوسەمنىڭ جەر ماسەلەسىندەگى وسى ماڭىزدى ۇستانىمىن ءاليحانتانۋشى سۇلتان حان اقق ۇلى «قازاق جەرىنىڭ جوقشىسى» اتتى ەڭبەگىندە جان-جاقتى ءارى تەرەڭ تالداپ كورسەتەدى.
بىرىنشىدەن، XX عاسىردىڭ باسىنداعى ونىڭ جەر ماسەلەسىنە قاتىستى باياندامالارى، ماقالالارى مەن رەسمي جازبالارى قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدى باستى ۇلتتىق مۇددە رەتىندە قاراستىرعانىن دالەلدەيدى. ءاليحان ءۇشىن اۆتونوميا دەگەن ۇعىم - ەڭ الدىمەن جەرگە يەلىك ەتۋ قۇقىعى ەدى. ول قازاق دالاسىنىڭ تاريحي، ەتنوگرافيالىق جانە شارۋاشىلىق شەكارالارىن عىلىمي نەگىزدە دالەلدەپ، كارتوگرافيالىق، ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنىپ سويلەدى.
ەكىنشىدەن، 1917-1920 -جىلدارداعى ساياسي پروتسەستەرگە قاتىستى قۇجاتتاردا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىق ماسەلەسىن باتىل كوتەرگەنى بايقالادى. ءاليحان باستاعان ۇركەردەي توپ قازاق وبلىستارىنىڭ ءبىر اۆتونوميالىق كەڭىستىككە بىرىگۋىن تالاپ ەتتى. بۇل تالاپ كەيىن سوۆەتتىك بيلىك تۇسىندا دا شەكارا مەجەلەۋ كەزىندە نازاردان تىس قالعان جوق. قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ بارىسىندا جەر ماسەلەسىنە قاتىستى تالقىلاۋلاردا بۇرىننان قالىپتاسقان الاشتىق تۇجىرىمداردىڭ ىقپالى ايقىن سەزىلەدى.
ۇشىنشىدەن، ارحيۆ دەرەكتەرى ءاليحاننىڭ رەسەيدىڭ ساياسي ەليتاسىمەن، ءتۇرلى كوميسسيالارمەن بايلانىستا وتىرىپ، قازاق جەرىنىڭ اكىمشىلىك تۇتاستىعىن ساقتاۋعا كۇش سالعانىن كورسەتەدى. ونىڭ ۇستانىمى - «جەرسىز ۇلت - ۇلت ەمەس» دەگەن قاعيداتقا سايادى. پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي الاش يدەياسىن بەس ءتۇرلى تۇجىرىمعا نەگىزدەپ سارالاعان كەزدە ونىڭ العاشقى وزەگىنە جەر ماسەلەسىن قويۋى الاش قوزعالىسىنىڭ تابيعاتىن ءدال تانىعاننان تۋعان تەرەڭ پايىم دەپ بىلەمىن.
-ءاليحان بوكەيحان- ساياساتكەر مە، عالىم با، الدە ستراتەگپە؟ ونىڭ قاي قىرى ءالى تولىق اشىلماي جاتىر دەپ ويلايسىز؟
- ءاليحان بوكەيحان - ءبىر عانا انىقتاماعا سىيمايتىن، كوپقىرلى تاريحي فەنومەن. ونى تەك ساياساتكەر دەۋ ازدىق ەتەدى، عالىم دەۋ جەتكىلىكسىز، ستراتەگ دەۋ دە تولىق سيپاتتاي المايدى. ول - وسىنىڭ بارلىعىن بويىنا توعىستىرعان سينكرەتتى تۇلعا.
ال قاي قىرى ءالى تولىق اشىلعان جوق دەگەنگە كەلسەك، مەنىڭشە، ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياسي ويشىل رەتىندەگى بەينەسى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. رەسەي ساياسي ەليتاسىمەن، تۇركى- مۇسىلمان قوزعالىسى جەتەكشىلەرىمەن بايلانىسى، الەمدىك گەوساياسي ۇدەرىستەردى ءتۇسىنۋ دەڭگەيى - بۇل باعىتتا ءالى جۇيەلى سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر از. سونداي-اق ونىڭ جەكە كۇندەلىكتى ءومىرى، پسيحولوگيالىق بولمىسى، ىشكى دراماسى دا تولىق اشىلعان جوق.
-الاش اۆتونومياسىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋداعى ءاليحان بوكەيحاننىڭ قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق دالەلدەرى قانشالىقتى بەرىك بولدى؟
- ءاليحان ەڭ الدىمەن جەر ماسەلەسىن تاريحي قۇقىق جانە ەتنوگرافيالىق پرينتسيپ تۇرعىسىنان نەگىزدەدى. ول قازاق دالاسىن زەرتەتۋگە شىققان ءار ءتۇرلى ەكسپەديتسيالارعا قاتىسا ءجۇرىپ، باي تاجىريبە جيناقتادى دا، قازاق حالقى عاسىرلار بويى قونىستانعان اۋماقتاردىڭ تاريحي زاڭدىلىعىن العا تارتتى. پاتشالىق رەسەيدىڭ قونىس اۋدارۋ ساياساتى قازاق جەرىن اكىمشىلىك جولمەن بولشەكتەگەنىمەن، ەتنيكالىق- تاريحي تۇتاستىق ساقتالعانىن دالەلدەۋگە تىرىستى.
سونىمەن قاتار ول مەملەكەتتىك دۋما مىنبەرىندە دە، ءتۇرلى كوميسسيالار الدىندا دا قازاق جەرىن «ارتىق جاتقان بوس كەڭىستىك» رەتىندە قاراستىرۋدىڭ زاڭسىز ەكەنىن ايتتى. جەردىڭ يەسى - سول جەردە تاريحي تۇرعىدان ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان حالىق ەكەنىن عىلىمي نەگىزدەدى.
ءاليحان بوكەيحان كاسىبي ەكونوميست ءارى ستاتيست بولعاندىقتان، ۇنەمى ايتىپ جۇرگەنىمىزدەي، ول قازاق دالاسىنىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىمىن زەرتتەۋدە الدىنا جان سالمادى. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتتىلىگىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ، قازاققا «وتىرىقشى، ەگىنشى ولشەمىمەن» جەر ءبولۋ - ەكونوميكالىق اپاتقا اكەلەتىنىن كورسەتتى.
ونىڭ كەلتىرگەن ءۋاجى: قازاق شارۋاشىلىعى ەكستەنسيۆتى مال باعۋعا نەگىزدەلگەنىن، ءبىر تۇتىنگە قاجەت جەر كولەمى ەگىن شارۋاشىلىعىنان الدەقايدا اۋقىمدى ەكەنىن، ەڭ ماڭىزدىسى، قونىس اۋدارۋ ساياساتى قازاقتىڭ تابيعي-ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىگىن بۇزاتىنىن كورسەتۋ بولدى.
- الاش كوسەمىنىڭ رەسەي ساياسي ەليتاسىمەن قارىم-قاتىناسى قانداي دەڭگەيدە ەدى؟
- رەسەي تاريحشىسى ۆيكتور كوزودويدىڭ «اليحان بۋكەيحانوۆ: چەلوۆەك- ەپوحا» اتتى كىتابىندا ءاليحان بوكەيحان تۇلعاسىن تەك قازاق تاريحىنىڭ اياسىندا عانا ەمەس، پاتشالىق رەسەي يمپەرياسى جانە سوۆەتتىك رەسەي كەزەڭى كونتەكسىندە تالدايدى. ويتكەنى ءاليحان - تەك قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قايراتكەرى عانا ەمەس، يمپەريالىق جانە پوستيمپەريالىق كەڭىستىكتە ءىز قالدىرعان ءىرى ساياسي قايراتكەر.
ول سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتى قابىرعاسىندا ءبىلىم الىپ، ورىس زيالىلارىنىڭ ورتاسىنا ەركىن ەندى. يمپەريا اريستوكراتتارىمەن، عىلىمي ەليتاسىمەن تانىسىپ، پىكىرلەستى. كەيىن رەسەي عالىمدارىنىڭ ەكسپەديتسيالارىنا قاتىسىپ، قازاق دالاسىنىڭ گەوگرافياسىن، ەكونوميكاسىن، ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋگە بەلسەنە ارالاستى.
رەسەيدىڭ جوعارى ساياسي-مادەني ورتاسىمەن بايلانىسى دا ايرىقشا ەدى. ول كنياز شاحوۆسكي، سكالوزۋب، سەدەلنيكوۆ، گريگوري پوتانين سەكىلدى تۇلعالارمەن ارالاسىپ، پىكىرلەس بولدى. مۇنداي قارىم-قاتىناستار ونىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ قانا قويعان جوق، قازاق ماسەلەسىن يمپەريالىق دەڭگەيدە كوتەرۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
سونىمەن قاتار ءاليحان بوكەيحاندى تەك رەسەيلىك كونتەكسپەن شەكتەۋ جەتكىلىكسىز. ول - تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ دە قايراتكەرى بولۋعا لايىق تۇلعا. قازاق پەن قىرعىز ەنشى بولىسپەگەن كەزەڭدە ەكى جۇرتقا ورتاق كوسەم دارەجەسىندە تانىلدى. تاتار، باشقۇرت زيالىلارىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ، ۇلت بوستاندىعى جولىندا بىرلەسە قيمىلدادى. ال الىستاعى تۇركياعا قازاق ءۇنىن جەتكىزۋدە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان، قازاق!» ەڭبەگى ارقىلى رۋحاني سەرپىلىس تۋعىزعانى - الاش يدەياسىنىڭ شەكارادان اسقانىن كورسەتەدى.
-ءاليحان بوكەيحاندى «ۇلت كوسەمى» دەڭگەيىنە كوتەرگەن قانداي قاسيەتتەر؟
- ءاليحان بوكەيحان 1905 -جىلعى قارقارالى پەتيتسياسى تۇسىندا-اق «دالا قازاقتارىنىڭ ساياسي جانە ءدىني كوسەمى» رەتىندە تانىلدى دەسەك، ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. بۇل كەزەڭدە شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ ساياسي ىقپالى السىرەگەنىمەن، ەل ساناسىندا «تورە تۇقىمى» دەگەن تۇسىنىك ءالى دە سالماقتى ەدى. سوندىقتان دا جۇرت ءاليحاندى تەك وقىعان، ءبىلىمدى زيالى رەتىندە ەمەس، حاندىق ءداۋىردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاعان تۇلعاداي قابىلدادى. ونىڭ «حان بالاسىندا قازاقتىڭ قاقىسى بار ەدى، قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن سەرتى ومىرلىك مۇراتقا اينالدى. ول وسى سەرتتىڭ ۇدەسىنەن شىقتى، سوزىندە تۇردى، تاعدىر تالقىسىندا تايمادى.
ءبىر عانا سەمەيگە كەلگەن ءساتىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. بۇل كورىنىس سول داۋىردەگى قازاق حالقىنىڭ ۇلت تۇلعاسىنا دەگەن ىقىلاسىن ايقىن كورسەتەدى. الاشتىڭ ارداقتى اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ جازبالارىندا حالىقتىڭ ساعىنعان ارىسىن اسىعا كۇتىپ، ونىڭ ءسوزىن تىڭداۋعا ءدۇيىم جۇرت بولىپ جينالعانىن تەبىرەنە سۋرەتتەيدى. ءاليحان بوكەيحان قازاق جەرىنىڭ ءار پۇشپاعىن، تابيعي بايلىعىن، شارۋاشىلىق مۇمكىندىگىن عىلىمي نەگىزدەپ، ەكونوميكالىق تۇرعىدان تالداپ بەرگەن ساناۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ءول ار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىن، جەردىڭ استى-ۇستىندەگى قازىنانى بەس ساۋساعىنداي ءبىلدى. سوندىقتان حالىق ونى جاي ساياساتكەر ەمەس، ءداۋىردىڭ دارا باسشىسى، ۇلت تاعدىرىنا جاۋاپتى كەمەل تۇلعا رەتىندە تانىدى دەپ ەسەپتەيمىن.
-«ۇلتقا قىزمەت ەتۋ- مىنەزدەن» دەگەن ۇستانىمىن بۇگىنگى قوعام قالاي ءتۇسىنۋى كەرەك؟
- ءاليحان بوكەيحان زامانىندا ەل ىشىندەگى پىكىرتالاستار دا، كوزقاراس قايشىلىقتارى دا از بولماعان. سولاردىڭ ءبىرى - دوسمايىل قاجىعا قاتىستى وقيعا. ەل ىشىندە ىقپالدى ادام رەتىندە تانىلعان بۇل قاجىنىڭ كەيبىر تەرىس، قيسىق سوزدەرىنە قارسى جازعان اشىق حاتىندا ءاليحان «ۇلتىنا، جۇرتىنا قىزمەت قىلۋ - بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەن ايگىلى ءسوزىن ايتادى. ارينە، ءاليحان ءۇشىن ۇلتقا قىزمەت ەتۋ مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولۋ دەگەن ءسوز ەمەس ەدى. ونىڭ ايتىپ وتىرعانى - مىنەزدىڭ، ىشكى ءتارتىپتىڭ، ار-وجداننىڭ ماسەلەسى. ياعني ادام قاي سالادا جۇرسە دە - عىلىمدا، بىلىمدە، كاسىپتە، مادەنيەتتە - ادالدىقپەن، ساپامەن، جاۋاپكەرشىلىكپەن ەڭبەك ەتسە، بۇل دا ۇلتقا قىزمەت.
الاش كوسەمى ءۇشىن ۇلتشىلدىق - قۇر ايقاي، ەموتسيا ەمەس، ءبىلىم مەن كاسىبيلىككە نەگىزدەلگەن ءىس. ءول وزى عىلىمي دالەلدەرمەن قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ سويلەدى، اۆتونوميا ماسەلەسىندە قۇقىقتىق ارگۋمەنت ۇسىنىپ، بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەرىك ىرگەسىن قالادى. دەمەك، ۇلتقا قىزمەت ەتۋ - ەڭ الدىمەن ءوز ءىسىڭدى جەتىك ءبىلۋ.
مىنەز ۇعىمى، ۇلت كوسەمىنىڭ ويىنشا، تاباندىلىق پەن ۇستانىمدا جاتىر. ول ءسويتىپ پرينسيپتەن تايماۋدى، جەكە باس پايداسىنان ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويۋدى ءتۇسىندى جانە ءتۇسىندىردى. قازىرگى قوعامدا بۇل ۇستانىم اسىرەسە ماڭىزدى. ويتكەنى اقپارات تاسقىنى، الەۋمەتتىك جەلى داۋى، پوپۋليزم كوبەيگەن زاماندا ءاليحاندىق مىنەز اينىماس ادالدىق پەن تاپجىلماس تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگىنە اينالىپ وتىر.
اۆتور
بوتاكوز كەنجەحان قىزى