زەرتتەۋ Heritage جۋرنالىندا جاريالاندى.
اۆتورلار قاتارىندا بەت-الپەتتى سيفرلىق قالپىنا كەلتىرۋ مامانى سيسەرو مورايس جانە اۋستراليا، يتاليا، پولشا جانە مالايزيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى بار.
زەرتتەۋشىلەر ماڭدايى تار، مۇرنى جالپاق جانە باسى ۇزىن ەجەلگى ادامدى بەينەلەگەن. ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەتتەردە ونىڭ قارا شاشى، قالىڭ ساقالى جانە ايقىن بەت-الپەتى كورسەتىلگەن.
ەجەلگى ادامداردىڭ سىرتقى كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە نە كومەكتەستى؟
بۇل جۇمىس ماروككوداعى دجەبەل يرحۋد ۇڭگىرىنەن تابىلعان قازبالارعا نەگىزدەلگەن. ولاردىڭ جاسى شامامەن 315000 جىل دەپ ەسەپتەلەدى. زەرتتەۋ اۆتورلارى ولاردى Homo sapiens-كە جاتقىزىلعان ەڭ كونە قالدىقتار دەپ اتايدى.
بۇل جاڭالىق كەزدەيسوق اشىلدى: 1960 -جىلداردىڭ باسىندا جۇمىسشى كەن ءوندىرۋ كەزىندە باس سۇيەگىن تاۋىپ العان. باستاپقىدا ول افريكالىق نەاندەرتالدىقتارعا جاتقىزىلدى جانە شامامەن 40000 جىل بۇرىنعى كەزەڭگە جاتادى دەپ ەسەپتەلدى. دەگەنمەن ۋاقىتتى انىقتاۋ ادىستەرى دامىعان كەزدە قالدىقتاردىڭ ايتارلىقتاي ەسكى ەكەنى بەلگىلى بولدى. 2017 -جىلى Nature جۋرنالىندا ەكى عىلىمي ماقالا جاريالاندى. وندا ولاردى Homo sapiens-كە جانە شامامەن 315000 جىل بۇرىنعى كەزەڭگە جاتقىزدى.
عالىمدار ەجەلگى Homo sapiens بەينەسىن قالاي قالپىنا كەلتىردى؟
جاڭا زەرتتەۋ ءۇشىن عالىمدار ءبىر ارحەولوگيالىق قاباتتان تابىلعان بىرنەشە ادام سۇيەكتەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى باس سۇيەگىنىڭ سيفرلىق مودەلىن قولداندى. 1961 -جىلى تابىلعان Irhoud 1 باس سۇيەگى نەگىزگە الىندى، ال جەتىسپەيتىن بولىكتەر سول جەردەگى باسقا قالدىقتار ارقىلى قالپىنا كەلتىرىلدى.
بەتتى قايتا جاساۋ ءۇشىن ماماندار سوت-مەديسينالىق قالپىنا كەلتىرۋ ادىستەرىن قولداندى. الدىمەن ولار جاريالانعان سۋرەتتەر مەن بەينەجازبالارعا نەگىزدەلگەن باس سۇيەگىنىڭ 3D مودەلىن جاسادى. سودان كەيىن ونى كومپيۋتەرلىك توموگرافيا ارقىلى الىنعان قازىرگى زامانعى ادام باسىنىڭ ساندىق مودەلىنە بەيىمدەدى.
جۇمساق تىندەر ەجەلگى باس سۇيەگىنىڭ قۇرىلىمىن جانە ادامدارداعى ونىڭ قالىڭدىعى تۋرالى زاماناۋي دەرەكتەردى ەسكەرە وتىرىپ تۇزەتىلدى. سوڭعى كەزەڭدە زەرتتەۋشىلەر تەرىنىڭ بولشەكتەرىن، شاشتى جانە جارىقتاندىرۋدى قوستى. دەگەنمەن مۇنى ەجەلگى ادامنىڭ ءدال پورترەتى دەپ ساناۋعا بولمايدى.
عالىمدار نەنى قالپىنا كەلتىرە المادى؟
اۆتورلار ەكى رەكونسترۋكسيا جاسادى. ءبىرىنشىسى شاشسىز نەمەسە ساقالسىز سۇر تۇستە جاسالدى. وسىلايشا، عالىمدار ەڭ الدىمەن بەتتىڭ اناتوميالىق ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتكىسى كەلدى. ەكىنشى نۇسقاسى كەڭ اۋديتوريا ءۇشىن ءتۇرلى ءتۇستى ەتىپ جاسالعان.
دەگەنمەن قالدىقتاردان تەرىنىڭ ءتۇسىن، شاش ۇلگىسىن جانە بەت تۇكتەرىن ءدال انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. زەرتتەۋشىلەر بۇل مالىمەتتەردىڭ ايقىندىق ءۇشىن قوسىلعانىن اتاپ ءوتتى. قازبا قالدىقتارىنىڭ ءوزى ولاردىڭ سىرتقى بەينەسى قالاي بولعانىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
عالىمدار سونىمەن قاتار باس سۇيەگى قۋىسىنىڭ كولەمىن ەسەپتەدى. ول شامامەن 1364 تەكشە سانتيمەتر. بۇل كورسەتكىش قازىرگى زامانعى ادامدارعا ءتان دياپازوندا جانە الدىڭعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە جاقىن.
ماتەريالدىڭ اعىلشىن تىلىندەگى ءتۇپنۇسقاسىن مىنا جەردەن وقي الاسىز.