شۆەتسيا كورولدىك عىلىم اكادەمياسى عالىمدى «iceCube نەيترينو وبسەرۆاتورياسىنىڭ جۇمىسىنا شەشۋشى ۇلەس قوسقانى جانە استروفيزيكالىق شىعۋ تەگى بار جوعارى ەنەرگيالى نەيترينولاردى اشقانى ءۇشىن» ماراپاتتاعان.
نوبەل كوميتەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە، حالتسەننىڭ ەڭبەگى استرونوميادا جاڭا باعىتتىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. عالىم عارىشتى زەرتتەۋدىڭ ءداستۇرلى ادىستەرىنەن بولەك، كوزگە كورىنبەيتىن بولشەكتەر ارقىلى عالامدى باقىلاۋ يدەياسىن دامىتتى.
نەيترينو دەگەنىمىز نە؟
نەيترينونى قاراپايىم تىلمەن «ەلەس بولشەك» دەۋگە بولادى. سەبەبى ول ماتەريامەن وتە ءالسىز ارەكەتتەسەدى. ياعني نەيترينو عارىشتا وراسان زور قاشىقتىقتى ءجۇرىپ ءوتىپ، جولىنداعى زاتتارمەن سوقتىعىسپاي جەرگە جەتۋى مۇمكىن.
BBC مالىمدەۋىنشە، نەيترينونىڭ ماسساسى وتە از، ولار جارىق جىلدامدىعىنا جۋىق قوزعالادى جانە ءتىپتى تۇتاس گالاكتيكانى كەسىپ ءوتۋى مۇمكىن. ەڭ قىزىعى - ولاردىڭ باسىم بولىگى ەشبىر زاتپەن سوقتىعىسپايدى.
سوندىقتان مۇنداي بولشەكتەردى انىقتاۋ وتە قيىن. عالىمدارعا نەيترينونى «ۇستاۋ» ءۇشىن كادىمگى زەرتحانادان الدەقايدا ۇلكەن دەتەكتور قاجەت. ءدال وسى جەردە IceCube وبسەرۆاتورياسىنىڭ ماڭىزى ارتادى.
نەلىكتەن وبسەرۆاتوريا وڭتۇستىك پوليۋستە ورنالاسقان؟
فرەنسيس حالتسەن نەيترينونى وڭتۇستىك ءپوليۋستىڭ مۇزى ارقىلى تىركەۋ يدەياسىن العاش رەت 1988-جىلى ۇسىنعان.
ونىڭ يدەياسى قاراپايىم بولعانىمەن، جۇزەگە اسىرۋى وتە كۇردەلى ەدى. عالىمدار انتاركتيدانىڭ قالىڭ مۇز قاباتىن الىپ تابيعي دەتەكتور رەتىندە پايدالانۋدى كوزدەدى.
نەيترينو مۇزداعى اتوم يادروسىمەن وتە سيرەك جاعدايدا سوقتىعىسقاندا، ءالسىز جارىق جارقىلى پايدا بولادى. مۇزدىڭ تەرەڭ قاباتىنا ورنالاستىرىلعان ارنايى جارىق سەنسورلارى وسى جارقىلدى تىركەيدى. وسىلايشا عالىمدار نەيترينونىڭ قاي باعىتتان كەلگەنىن جانە قانشالىقتى جوعارى ەنەرگياعا يە بولعانىن انىقتاي الادى.
وڭتۇستىك پوليۋستەگى مۇزدىڭ بۇل ماقساتقا تاڭدالۋى كەزدەيسوق ەمەس. BBC دەرەگىنشە، مۇز سالىستىرمالى تۇردە تازا ءارى ايماق گەولوگيالىق تۇرعىدان تۇراقتى. بۇل جارىق سيگنالدارىن تىركەۋگە قولايلى جاعداي جاسايدى.
ءبىر تەكشە شاقىرىمدىق الىپ دەتەكتور
IceCube - كادىمگى عيمارات نەمەسە تەلەسكوپ ەمەس. ونىڭ نەگىزگى بولىگى انتاركتيدا مۇزىنىڭ استىندا ورنالاسقان.
وبسەرۆاتوريا شامامەن ءبىر تەكشە شاقىرىم مۇزدى قامتيدى. ونىڭ ىشىندە مىڭداعان جارىق دەتەكتورى ورنالاسقان. مۇنداي وراسان زور كولەمنىڭ قاجەت بولۋىنىڭ سەبەبى - جوعارى ەنەرگيالى عارىشتىق نەيترينولاردىڭ جەرگە وتە سيرەك جەتۋى.
IceCube قۇرىلىسى 2011-جىلى اياقتالدى. كەيىن عالىمدار جوعارى ەنەرگيالى نەيترينولاردى تىركەي باستادى. زەرتتەۋلەر بارىسىندا كۇن جۇيەسىنەن تىس، الىس عارىشتا پايدا بولعان بولۋى مۇمكىن نەيترينولار دا انىقتالدى.
نەيترينو عالىمدارعا نە بەرەدى؟
عارىشتان جەرگە ءتۇرلى بولشەكتەر ۇزدىكسىز كەلىپ جاتادى. ولاردىڭ ىشىندە عارىشتىق ساۋلەلەر دەپ اتالاتىن جوعارى ەنەرگيالى بولشەكتەر دە بار.
الايدا ولاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ وڭاي ەمەس. جول بويىندا عارىشتىق ساۋلەلەر گازبەن، شاڭمەن جانە ماگنيت ورىستەرىمەن ارەكەتتەسىپ، باعىتىن وزگەرتۋى مۇمكىن. ال نەيترينونىڭ ەرەكشەلىگى - ولار مۇنداي كەدەرگىلەردەن سالىستىرمالى تۇردە ەركىن وتەدى.
سوندىقتان نەيترينو عالىمدارعا عالامداعى اسا قۋاتتى نىساندار تۋرالى اقپارات جەتكىزە الادى. مىسالى، ولاردىڭ كومەگىمەن جۇلدىزداردىڭ جارىلىسى، قارا قۇردىمداردىڭ ماڭىنداعى پروتسەستەر جانە عارىشتاعى باسقا دا جوعارى ەنەرگيالى قۇبىلىستار زەرتتەلەدى.
باسقاشا ايتقاندا، تەلەسكوپ عارىشتى جارىق ارقىلى كورسە، IceCube ونى نەيترينو ارقىلى «تىڭدايدى».
حالتسەننىڭ يدەياسى قالاي جۇزەگە استى؟
فرەنسيس حالتسەن 1944-جىلى 23-ناۋرىزدا بەلگيانىڭ تينەن قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1969-جىلى ليەۆەن كاتوليكتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان.
كەيىن ا ق ش- قا بارىپ، ۆيسكونسين-مەديسون ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتتى. ول نەيترينو فيزيكاسى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرىپ، وڭتۇستىك پوليۋستە الىپ دەتەكتور سالۋ جوباسىنىڭ جەتەكشى عالىمدارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
BBC مالىمەتىنشە، حالتسەن حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەر مەن ينجەنەرلەردەن قۇرالعان ۇلكەن توپتى باسقارۋعا قاتىسقان. جوبانىڭ ىسكە اسۋى بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ، انتاركتيدا جاعدايىندا تەحنيكالىق جاعىنان وتە كۇردەلى جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
نوبەل كوميتەتىنىڭ فيزيكا جونىندەگى ءتوراعاسى مارك پيرس حالتسەننىڭ تاباندىلىعى مەن عىلىمي كوزقاراسى استرونوميانىڭ جاڭا تۇرىنە جول اشقانىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىندە IceCube ارقىلى جينالعان مالىمەتتەر عالىمدارعا عالامداعى ەڭ قۋاتتى پروتسەستەردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال بولاشاقتا بۇل وبسەرۆاتوريا بۇرىن بەلگىسىز بولعان عارىشتىق قۇبىلىستاردى انىقتاۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن.
نوبەل سىيلىعىنىڭ تاريحىنان
فيزيكا بويىنشا نوبەل سىيلىعى العاش رەت 1901-جىلى بەرىلدى. سودان بەرى بۇل ماراپات 120 رەت تابىستالىپ، 228 ادامعا بەرىلگەن.
فيزيكا سالاسىنداعى ەڭ جاس نوبەل لاۋرەاتى - لوۋرەنس برەگگ. ول 1915-جىلى نەبارى 25 جاسىندا سىيلىق العان. ال ەڭ قارت لاۋرەات - ارتۋر ەشكين. ول 2018-جىلى 96 جاسىندا نوبەل سىيلىعىنا يە بولدى.
نوبەل اپتالىعى ءداستۇر بويىنشا قازان ايىنىڭ باسىندا وتەدى. الدىمەن مەديتسينا جانە فيزيولوگيا، كەيىن فيزيكا، حيميا جانە ادەبيەت سالالارىنداعى لاۋرەاتتار جاريالانادى. اپتا سوڭىندا نوبەلدىڭ بەيبىتشىلىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى انىقتالادى. ال فيزيكا بويىنشا ماراپاتتى شۆەتسيا كورولدىك عىلىم اكادەمياسى تابىستايدى.
فرەنسيس حالتسەنىڭ بيىلعى ماراپاتى ادامزاتتىڭ عالامدى زەرتتەۋ ءتاسىلى وزگەرىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. بۇرىن عارىشتى نەگىزىنەن جارىق پەن راديوتولقىندار ارقىلى باقىلايتىن بولساق، قازىر عالىمدار كوزگە كورىنبەيتىن نەيترينو بولشەكتەرى ارقىلى دا ونىڭ ەڭ جۇمباق قۇبىلىستارىن زەرتتەي الادى.