الدىمەن وتىرىستا دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردى قاراۋ ۇسىنىلادى. ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان جانە ءبىر پالاتالى پارلامەنت - قۇرىلتايدى قۇرۋمەن، قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋىمەن، سونداي-اق ازاماتتار كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنگەن كەزدە مەملەكەتتىك باجدى الىپ تاستاۋمەن بايلانىستى.
ءبىرىنشى وقىلىمدا ءماجىلىس نوتارياتتىق قىزمەت ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوباسىن تالقىلايدى. قۇجاتتى دەپۋتاتتار وسى سالاداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن ازىرلەدى. ول تەكسەرۋ راسىمدەرىن رەتتەيدى جانە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتەدى. كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ نورمالارىنا نەگىزدەلگەن قازىرگى مودەل ادىلەت ورگاندارىنىڭ بۇزۋشىلىقتارعا جەدەل دەن قويۋ مۇمكىندىگىن ايتارلىقتاي شەكتەپ وتىر. جاڭا نورمالار سونداي-اق نوتاريۋستاردىڭ سيفرلىق زاڭنامانى، ەلەكتروندىق سيفرلىق قولتاڭبانى پايدالانۋ قاعيدالارىن جانە دەرەكتەردى اقپاراتتىق جۇيەلەرگە ەنگىزۋ مەرزىمدەرىن ساقتاماعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.
سونىمەن قاتار كۇن تارتىبىنە قورعانىس، اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى دەپۋتاتتىق زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى. تۇزەتۋلەر قورعانىس، اسكەري قىزمەت جانە بىتىمگەرشىلىك قىزمەت تۋرالى سالالىق زاڭدارعا ەنگىزىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2024 -جىلعى 9-قازانداعى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن جوعارى اسكەري لاۋازىمدارعا كانديداتتاردىڭ سيفرلىق رەيتينگى جاسالادى. بۇعان قوسا، اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى نورمالار قاراستىرىلعان.
مۇنان بولەك، دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سايلاۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن «ق ر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ىلەسپە زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا پىسىقتايدى.
پالاتا دەپۋتاتتارى ەكىنشى وقىلىمدا تالقىلايتىن كەلەسى زاڭ جوباسى - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى».
قۇجاتتا مىناداي نورمالار قاراستىرىلعان:
ءوندىرىپ الۋ شەگى 20 دان 40 ا ە ك-كە دەيىن ۇلعايتۋ ارقىلى اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى (ايىپپۇلدار مەن سالىق بەرەشەكتەرىن ءوندىرىپ الۋ) بويىنشا وڭايلاتىلعان ءىس جۇرگىزۋدىڭ قولدانىلۋى كەڭەيتىلەدى، بۇل ازاماتتاردىڭ قوسىمشا شىعىستاردان ارىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى؛
ادىلەت مينيسترلىگىنە وندىرىلگەن قاراجاتتى ءوندىرىپ الۋشىلارعا اۋدارۋدىڭ ناقتى مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ وكىلەتتىگى بەرىلەدى، بۇل رەتتە ءىسى اكىمشىلىك- اۋماقتىق بىرلىكتەن تىس ورنالاسقان ءوندىرىپ الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ەسكەرىلەدى؛
سوت ورىنداۋشىلارىنا بورىشكەرلەردى كوشىرۋ (شىعارۋ) تۋرالى ون كۇن بۇرىن حابارلاۋ مىندەتى ەنگىزىلەدى، بۇل ولارعا دايىندالۋعا جانە باسقا تۇرعىن ءۇي تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى؛
ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ شارالارىن ۇسىنۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن جاعدايدا، ولاردىڭ بارلىعىن جويۋ نورماسى ەنگىزىلەدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، وتكەن اپتاداعى پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار تەلەكوممۋنيكاتسيالار نارىعىن جانە دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ، راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ جانە سايلاۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوبالارىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداپ، ەكىنشى وقىلىمدا پەداگوگ مارتەبەسى، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ قابىلدادى.
تەلەكوممۋنيكاتسيالار نارىعىن جانە دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر بايلانىس ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا، پەرسپەكتيۆالى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جانە حالىقتى ساپالى ءارى قولجەتىمدى بايلانىس قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
- eGov ،e-Otinish، ۇلتتىق Aitu مەسسەندجەرى جانە باسقا دا قوسىمشالار سياقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مەملەكەتتىك سەرۆيستەرگە ترافيگى ەسەپتەلمەيتىن، ياعني تاريفسىز قولجەتىمدىلىكتى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق زاتتار ينتەرنەتى جەلىلەرى جانە تىركەپ-بەلگىلەنگەن سىمسىز ابونەنتتىك قولجەتىمدىلىك سياقتى جاڭا تەحنولوگيالار ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز جاسالۋدا. حالىقارالىق ترانزيتتىك ينتەرنەت-ترافيكتى كەدەرگىسىز وتكىزۋ بولەك بەكىتىلەدى. داتا-ورتالىقتاردى سالۋ نەمەسە ىسكە قوسۋ كەزىندە ولاردى ستراتەگيالىق وبەكتىلەر قاتارىنا ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. ازاماتتاردى تەلەفون الاياقتىعىنان قورعاۋ ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردان كەلەتىن قوڭىراۋلاردى تاڭبالاۋ ەنگىزىلەدى، - دەدى زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن دەپۋتاتتاردى تانىستىرعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى - جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ.
ال دەپۋتاتتار ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداعان «راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن ىلىسپە ەكى قۇجاتتا:
- راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ سالاسىنداعى نەگىزگى ۇعىمدار، وبەكتىلەر مەن سۋبەكتىلەر ايقىندالادى؛
- راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ تۇرلەرى جانە ولاردىڭ پايدا بولۋ كوزدەرى بەلگىلەنەدى؛
- راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ساقتاۋ جانە كومۋ پۋنكتتەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى بەكىتىلەدى؛
- مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋ تەتىكتەرى قالىپتاستىرىلادى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرى دە ناقتى اجىراتىلعان.
اتاپ ايتقاندا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى راديواكتيۆتى قالدىقتاردى كومۋ پۋنكتتەرىن سالۋ جانە جابۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلدايدى، ال ۋاكىلەتتى ورگان ليتسەنزيالاۋ، قاداعالاۋ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. مۇنىمەن قوسا، راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋدىڭ ءبىرىڭعاي مەملەكەتتىك جۇيەسى ەنگىزىلەدى.
- زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى جاڭاشىلدىقتارىنىڭ ءبىرى - راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى ۇلتتىق وپەراتور ينستيتۋتىن قۇرۋ. حالىقارالىق تاجىريبە بۇل مودەلدىڭ تيىمدىلىگىن راستايدى. ۇلتتىق وپەراتوردىڭ بولۋى راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءبىرىڭعاي، ءقاۋىپسىز جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋگە، فۋنكتسيالاردىڭ بىتىراڭقىلىعىن بولدىرماۋعا جانە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرىڭعاي ستاندارتتارىنا كەپىلدىك بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي قۇرىلىمدار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. ۇلتتىق وپەراتوردىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى رەتىندە راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جيناۋدى، تاسىمالداۋدى جانە قايتا وڭدەۋدى ۇيىمداستىرۋ، سونداي-اق ساقتاۋ جانە كومۋ پۋنكتتەرىن جوبالاۋ، سالۋ جانە پايدالانۋ ەسكەرىلگەن، - دەدى قۇجات بويىنشا نەگىزگى بايانداما جاساعان دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين.
پالاتا ماقۇلداعان كەلەسى زاڭ جوبالارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سايلاۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن «ق ر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ىلەسپە زاڭ جوباسى.
ونداعى نەگىزگى تۇزەتۋلەر:
- سايلاۋ راسىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋدى، سايلاۋ قورلارىنان تىس قارجىلاندىرۋعا تىيىم سالۋدى؛
- اكىمدىككە كانديداتتاردىڭ داۋىستارى تەڭ بولعان كەزدە قايتا داۋىس بەرۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋدى؛
- ءبىر ادامنىڭ ءبىر مەزگىلدە ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا جانە اكىمگە كانديدات بولۋعا تىيىم سالۋدى؛
- سايلاۋ كوميسسيالارى مۇشەلەرىنە قويىلاتىن تالاپتار مەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى، سەنىم بىلدىرىلگەن ادامداردىڭ مارتەبەسىن ناقتىلاۋدى؛
- سايلاۋ كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن ۋاقىتشا توقتاتۋ ماسەلەسىن رەتتەۋدى؛
- جاڭادان قۇرىلعان نەمەسە قايتا ۇيىمداستىرىلعان اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردەگى سايلاۋ كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ايقىنداۋدى كوزدەيدى.
مۇنان بولەك، ءماجىلىس «ق ر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پەداگوگ مارتەبەسى جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ىلەسپە قۇجاتپەن بىرگە قابىلداپ، سەناتقا جىبەردى.
دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجاننىڭ ايتۋىنشا، ءبىرىنشى وقىلىمنان كەيىن زاڭ جوبالارىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. دەپۋتاتتار ايتقان تۇزەتۋلەر زاڭنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتىپ، ونىڭ مازمۇنىن ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى مەن ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ، زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىن «پەداگوگ مارتەبەسى، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ق ر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» دەپ وزگەرتۋ ۇسىنىلعان.
- زاڭ جوباسىنىڭ وزەگى - پەداگوگ مارتەبەسىن ناقتى قورعاۋ. ۇسىنىلعان نورمالار مۇعالىمدى ارتىق جۇكتەمەدەن ارىلتىپ، ونىڭ كاسىبي ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ەندى پەداگوگتەردىڭ ءبىلىم الۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى تەك وقۋ پروتسەسى بارىسىندا عانا ايقىندالادى. بۇل مۇعالىمدى وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان قورعايدى، - دەدى ج. ءاشىمجان.
سونداي-اق زاڭ جوباسىندا قاعاز جانە ەلەكتروندىق فورماتتا قاتار جۇرەتىن «سيفرلىق بيۋروكراتياعا» زاڭنامالىق دەڭگەيدە تىيىم سالىنادى. تالانتتى مامانداردى قولداۋ ماقساتىندا حالىقارالىق كاسىبي شەبەرلىك كونكۋرستارىنىڭ جەڭىمپازدارىنا جوعارى وقۋ ورىندارىنا كونكۋرستان تىس گرانت تاعايىنداۋ نورماسى قاراستىرىلدى. بالانىڭ ءومىرى، دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە كەڭەيتىلدى. ءبىلىم مەن تاربيە - تەك مەكتەپتىڭ عانا ەمەس، وتباسى مەن مەملەكەتتىڭ ورتاق ءىسى ەكەنى ناقتى ايقىندالدى.
جالپى وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك ورگاندارعا وزەكتى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تاقىرىپتار بويىنشا 13 دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
اۆتور
مارلان جيەمباي