ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن بيۋدجەت تۋرالى ۇكىمەتتىڭ ەسەبى ماجىلىستە جانە سەناتتا قارالعان ەدى. وسى ورايدا پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ورتاق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ءتيىستى قورىتىندى جاسالدى.
- 2025 -جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكا 6,5 پايىزعا ءوسىپ، جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ۇلعايۋى 15 ميلليارد ا ق ش دوللارىن قۇرادى. بۇل رەتتە ينفلياتسيا 12,3 پايىز دەڭگەيىندە قالىپتاستى. ورتاشا ايلىق جالاقى 442 مىڭ تەڭگە دەڭگەيىندە قالىپتاسسا، جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جىل بويى ساقتالا وتىرىپ 4,6 پايىزدى قۇرادى. ەڭبەكاقىنىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى شامامەن 30 پايىزدان اسىپ تۇر، بۇل ورتالىق ازياداعى جوعارى كورسەتكىش. ماقسات - الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشكە، ياعني 40 پايىزعا جەتۋ. وسىعان وراي ۇكىمەت حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى ازىرلەپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا قارجىلىق، سالىق جانە باسقا دا ىنتالاندىرۋ شارالارى كوزدەلگەن. ولار ەڭبەكاقىنى كوتەرۋگە، لايىقتى جالاقى تولەيتىن جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋگە، كاسىبي داعدىلار مەن بىلىكتىلىكتى دامىتۋعا، سونداي-اق ازاماتتار ءۇشىن قارجىلىق جۇكتەمەنى ازايتۋعا باعىتتالعان، - دەدى قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىك بورىش بەلگىلەنگەن دەڭگەيدە تۇر. جىل قورىتىندىسى بويىنشا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 22,8 پايىزىن نەمەسە 36,4 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى.
سونىمەن قاتار، ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2025 -جىلدىڭ سوڭىندا 73,8 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتتى، ونىڭ ىشىندە 63,9 ميلليارد ا ق ش دوللارىۆاليۋتالىق قوردىڭ اكتيۆتەرى.
- «ۇلتتىق قور - بالالارعا» باعدارلاماسى اياسىندا 2026 -جىلى ءار بالاعا 130,7 ا ق ش دوللارى باعىتتالسا، 3 جىلدىڭ ىشىندە 370,6 ا ق ش دوللارى ەسەپتەلدى، - دەدى مينيستر.
ايتا كەتەيىك، بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەر جوسپاردان 99 پايىزعا ورىندالىپ، 21,4 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندە 15,3 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. سالىق تۇسىمدەرى 2,2 تريلليون تەڭگەگە نەمەسە 17,5 پايىزعا ءوستى.
بۇدان بولەك، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 99 پايىزعا ورىندالىپ، 25,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى.
- ۇكىمەت تاراپىنان بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر ورىندالدى. وڭىرلەردى قولداۋعا 7,7 تريلليون تەڭگە باعىتتالعان. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگى 2025 -جىلى 50 پايىز قۇرادى. جالپى العاندا بيۋدجەت، الەۋمەتتىك باعدارلانعان بولىپ قالا بەرەدى. الەۋمەتتىك سالاعا 9,3 تريلليون تەڭگە ءبولىندى، ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى مەن جاردەماقىعا 5,9 تريلليون تەڭگە، الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا 2,1 تريلليون تەڭگە باعىتتالدى. بۇل باعىتتا ۇلتتىق جوبالار ىسكە اسىرىلدى. ناتيجەسىندە، 198 مەكتەپتىڭ جانە 655 دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. 10 مىڭنان استام ستۋدەنتكە 30 جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى، - دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
مۇنىمەن قوسا، بىلتىر ينۆەستيسيالىق شتاب جالپى قۇنى 70 ميلليارد دوللار بولاتىن 126 جوبا بويىنشا پروبلەمانى رەتتەپ، الداعى جىلدارى ەلىمىزگە كەلەتىن ينۆەستيسيا كولەمىن ۇلعايتۋعا جاعداي جاسادى. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيسيالار 2025 -جىلى
2,6 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا نەمەسە 14,5 پايىزعا ءوسىپ، 20,5 ميلليارد ا ق ش دوللارىن قۇرادى.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ جاۋابى
- رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس اتقارىلۋى بارىسىندا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەتىن ءبىرقاتار جۇيەلى ماسەلەلەر انىقتالدى. ولاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدە كورسەتىلدى جانە پارلامەنتتە قارالدى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ كەيبىر نەگىزگى ۇسىنىستارىنا قىسقاشا توقتالىپ وتەيىن. بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءوز بيۋدجەتتەرىن 15 پايىز ليميت شەگىندە ناقتىلاۋسىز تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى.
الايدا مۇنداي مۇمكىندىك قوسىمشا پىسىقتاۋدى تالاپ ەتەدى. ەگەر تۇزەتىلگەن بيۋدجەتكە قاتىستى ەسەپتەسەك، وندا نەبارى 8 تۇزەتۋدىڭ نەگىزىندە باستاپقىدا بەكىتىلگەن بيۋدجەتتى تولىعىمەن قايتا بولۋگە بولادى. ءىس جۇزىندە جەكەلەگەن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار بويىنشا مۇنداي قايتا ءبولۋ كولەمى 90 پايىزعا دەيىن جەتتى.
بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ جوباسىن قاراۋ كەزىندە پارلامەنتتە ەگجەي- تەگجەيلى تالقىلانىپ، بەكىتىلگەن بيۋدجەت پارامەترلەرىنەن ەداۋىر اۋىتقۋ تاۋەكەلدەرىن تۋدىرادى. وسىعان بايلانىستى، پارلامەنتتىڭ باقىلاۋىندا بولۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، مۇنداي تۇزەتۋلەردىڭ كولەمىن شەكتەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز، - دەدى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ءتوراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ.
سونۆمەن قاتار ول كوۆەنانتتاردىڭ ساقتالۋىنا جانە تۇراقتى كرەديتتىك رەيتينگتەرگە قاراماستان، مەملەكەتتىك بورىشتى باسقارۋ ءارى قاراي جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەتىنىن جەتكىزدى. مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ تۇجىرىمداماسىندا كوزدەلگەن قولدانىستاعى شەكتەۋلەردى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. بيۋدجەتتىڭ ءوز كىرىستەرىنە تۇسەتىن جۇكتەمەنى، قارىزدى وتەۋگە جۇمسالاتىن شىعىستار كولەمىن، سونداي-اق جاڭا قارىزدارداعى قايتا قارجىلاندىرۋ ۇلەسىن ەسكەرەتىن قوسىمشا كورسەتكىشتەر قاجەت. ال قارىزداردى تارتۋ ونىمدىلىكتىڭ، ەكسپورتتىڭ وسۋىنە، سونداي-اق ولاردىڭ سالىق تۇسىمىنە ىقپال ەتۋ تۇرعىسىنان باعالانۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار ءا. سمايىلوۆ ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جۇيەسىندە قاراجاتتىڭ تۇپكىلىكتى الۋشىعا دەيىن سيفرلىق قاداعالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
- جوسپارلاۋدان باستاپ ناتيجەلەردى مونيتورينگتەۋگە دەيىن بارلىق پروتسەسستى اۆتوماتتاندىرۋ قاجەت. بۇل رەتتە مونيتورينگ قاراجاتتى كاسسالىق يگەرۋگە ەمەس، ساپالىق پارامەترلەرگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. ۇلتتىق قوردىڭ پايدالانىلماعان قاراجاتىن قوردىڭ وزىنە قايتارۋ تەتىگى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. قولدانىستاعى پروتسەدۋرا ولاردى قايتارماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇل رەتتە قايتارىلماعان قاراجات كولەمى - قوماقتى، - دەدى جاپ ءتوراعاسى.
جالپى، جوعارى اۋديتورلىق پالاتا جۇيەلى پروبلەمالار بويىنشا 26 نەگىزگى ۇسىنىس ازىرلەدى.
- ولار الداعى كەزەڭدە زاڭنامادا كورىنىس تابادى دەپ سەنەمىز. ۇسىنىلعان شارالار مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى پايدالانۋ جانە تۇتاستاي العاندا مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى ول.
دەپۋتاتتار انىقتاعان كەمشىلىكتەر
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەركىن ءابىلدىڭ سوزىنە قاراعاندا، ۇسىنىلعان تالدامالىق ماتەريالدار دەرەكتەردىڭ تولىقتىعى مەن مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ولشەمشارتتارى تۇرعىسىنان ءالى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى.
- 2025 -جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەت ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ، ەكونوميكانىڭ 6,5 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتتى. تاريحتا العاش رەت وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى تاۋ-كەن ءوندىرۋ سەكتورىنان اسىپ ءتۇسىپ، 13 پايىزدى قۇرادى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەن دەڭگەيدە ساقتالىپ، 4,6 پايىز بولدى. سونىمەن قاتار ءبىرقاتار ماڭىزدى سىن-قاتەرلەر ساقتالىپ وتىر. جىل قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا دەڭگەيى 12,3 پايىزعا جەتىپ، بولجامدى دالىزدەن ەداۋىر اسىپ ءتۇستى. بۇل حالىقتىڭ ناقتى تابىستارىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتتى. نومينالدى تابىستاردىڭ وسۋىنە قاراماستان، ازاماتتاردىڭ شىعىستارىنىڭ ەلەۋلى بولىگى بۇرىنعىداي ازىق- تۇلىككە جانە قارىز مىندەتتەمەلەرىن وتەۋگە جۇمسالۋدا، - دەدى دەپۋتات.
اتاپ ايتقاندا، سالىق تۇسىمدەرى بويىنشا بولجامدار قاتارىنان ەكىنشى جىل ورىندالماي وتىر. 2025 -جىلى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ورىندالماۋى 730 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى، ال كىرىستەر جوسپارى 336 ميلليارد تەڭگەگە ورىندالمادى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ پىكىرىنشە، مۇنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - سالىق تۇسىمدەرىن شامادان تىس وپتيميستىك بولجاۋ.
- بيۋدجەتتىڭ ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەرگە تاۋەلدىلىگى ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. 2025 -جىلى ۇلتتىق قوردان الىنعان قاراجات كولەمى 5,3 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى، ونىڭ باسىم بولىگى نىسانالى ترانسفەرتتەرگە تيەسىلى بولدى، - دەدى ەركىن ءابىل.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ تولىقتىعى مەن پايدالانىلماعان قاراجاتتى قايتارۋ ماسەلەلەرى ءالى دە وزەكتى بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، 2023- 2025 -جىلدارى ۇلتتىق قوردان بولىنگەن، پايدالانىلماعان، تولىق پايدالانىلماعان نەمەسە نىسانالى ماقساتىنا ساي جۇمسالماعان ترانسفەرتتەردىڭ 82,8 ميلليارد تەڭگەسى ۇلتتىق قورعا قايتارىلماعان.
2025 -جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەت شىعىستارى 29,6 تريلليون تەڭگە كولەمىندە اتقارىلعانىمەن، 303,8 ميلليارد تەڭگە يگەرىلمەي قالدى. ونىڭ ىشىندە 243,6 ميلليارد تەڭگە قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى.
- جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە سەگىز رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ساپاسىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى. 2025 -جىلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ پارامەترلەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جالپى سوماسى 75 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 99 بيۋدجەتتىك ينۆەستيسيالىق جوبا قارجىلاندىرۋدان الىنىپ تاستالدى. سونىمەن قاتار جالپى قۇنى 38,2 ميلليارد تەڭگە بولاتىن تاعى 14 جوبا، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن 8 جوبا تولىقتاي قارجىلاندىرۋدان شىعارىلىپ، كوزدەلگەن قاراجات وزگە باعىتتارعا قايتا ءبولىندى. كەلتىرىلگەن مىسالدار بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ساپاسىنداعى جۇيەلى پروبلەمالاردىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن ايقىن كورسەتەدى، - دەدى ول.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە قاراعاندا، مەملەكەتتىك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋگە جۇمسالاتىن شىعىندار جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. 2021 -جىلدان بەرى ولاردىڭ كولەمى 2,7 ەسەگە ءوسىپ، 2025 -جىلى 2,6 تريلليون تەڭگەگە دەيىن جەتتى.
مۇنىمەن قوسا، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر ءالى دە وزەكتى. مەملەكەتتىك قولداۋ مەن كاپيتالداندىرۋ كولەمىنىڭ ەداۋىر بولۋىنا قاراماستان، جەكەلەگەن كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە، قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىنا جانە ديۆيدەندتىك ساياساتىنا قاتىستى ماسەلەلەر ساقتالۋدا. 2025 -جىلى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن العان كىرىستەرى شامامەن 5 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 2025 -جىلعا ارنالعان شىعىستارىنىڭ 16,5 پايىزىنا تەڭ.
- ديۆيدەندتەر بويىنشا جوسپار 259,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعانىمەن، بيۋدجەتكە ناقتى 193,3 ميلليارد تەڭگە اۋدارىلدى. بۇل جوسپاردىڭ 74,6 پايىزىن قۇرايدى جانە 2024 -جىلعى دەڭگەيدەن (979,8 ميلليارد تەڭگە) بەس ەسە تومەن، - دەدى دەپۋتات.
ايتا كەتەيىك، بۇگىن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2025 -جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى قارالىپ جاتقانىن جازعان ەدىك.
اۆتور
رۋسلان عابباسوۆ