بۇگىنگى ەلەگيا - كەرمەك اڭگىمەلەر
1. ول جانە كاسىپكەر - سەن سوندا-ا... - دەپ، جەز مۇرتتى جىلماڭداعان كاسىپكەر جانىنداعى اق سامايلى جىگىت اعاسىنا تونە ءتۇسىپ، ءسوز باستاي بەردى دە، وزىنەن جاسى ۇلكەندەۋ ادامعا تىم انايىلاۋ سويلەپ بارا جاتقانىن اڭعارىپ، كىشكەنە ءمۇدىرىپ قالعان.
- ءسىز... ءتىلشى بولدىڭىز عوي...
سامايىنا اق ءتۇسىپ، توبە شاشى سەلدىرەي باستاعان ارىقشا جىگىت اعاسى سول قولىنىڭ شىنتاعىن ورتاداعى ستولدىڭ شەتىنە ىلىكتىردى دە، شەتكەرىرەك تۇرعان ستاكاندى جانە ونى-مۇنى جەيتىن تاعامداردى ارىرەك يتەرىپ، كىشكەنە سالماق تۇسىرە سولاي قاراي ىڭعايلاندى. ەكى كىسى ەركىن اينالا المايتىن تار كۋپە ىشىندە ەكەۋىنەن وزگە ءتىرى جان بولماسا دا قاسىنداعى جاس جىگىت كادىمگىدەي قاتتى-قاتتى سويلەيدى.
- ءتىلشى بولعاندا... نە جازاسىز؟ كىم تۋرالى جازىپ ءجۇرسىز-ز...
اق سامايلى قارا كىسى بۇدان ءارى شىدامى ءبىتتى بىلەم، انا سەرىگىنە:
- وۋ، ءىنىم-اۋ، مەن ساعان ءتىلشىمىن دەگەم جوق قوي، - دەدى. - بار ايتقان ءسوزىم - جازۋ جۇمىسىمەن اينالىسام دەدىم.
جەز مۇرتتى كاسىپكەر وعان تاڭدانا قاراپ، مۇرتىن ەكى-ءۇش رەت سيپاپ الىپ، «مىناۋ نە دەپ وتىر» دەگەندەي، يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى دە:
- ەندى... جازۋ جۇمىسى تىلشىلەردىڭ ءىسى عوي، مەنىڭ ءسوزىمنىڭ قانداي سوكەتتىگى بار، - دەگەن. - اڭگىمەنى جۇمباقتاماي-اق، اشىعىنا كوشپەيسىز بە؟ مەن سىزگە قۇدا تۇسكەلى وتىرعام جوق. ايتەۋىر جول سەرىكپىز. پىنايى سەبەپپەن ءبىر كۋپەگە تۇستىك. ءارى كەتسە ءبىر سوتكە بىرگەمىز، سودان سوڭ قايتىپ كەزدەسەمىز بە، جوق پا...
وسىنى ايتتى دا، وكپەلەگەندەي بولىپ، استىنداعى ورىندى سىقىرلاتا ءارى-بەرى قوزعالاقتادى. اق ساماي اعاسى كۇلىپ جىبەردى.
- نەمەنەگە كۇلەسىز؟
- جاي، مىنا سەنىڭ مىنەزىڭە... مەنىڭ ۇلكەن ۇلىم دا تاپ وسىلاي. ەكى سوزگە كەلمەي،بىردەن شىرت ەتە قالادى.
- مەن شىرت ەتە قالعام جوق. اشۋلاندى دەپ وتىرسىز با؟ وندا قاتەلەسەسىز. مەن - بيزنەسپەن اينالىسامىن. ءسىز سەكىلدى تالاي-تالاي ۇلكەندى-كىشىلى كىسىلەردى كورىپ ءجۇرمىز. مىڭ كىسى - مىڭ مىنەز...
جازۋشى ويلادى: «ويپىرماي، مىناۋ ءوزى... قالاي-قالاي سويلەيدى؟ تۋماي جاتىپ ادامدى بىلەمىز، ادامدى تانيمىز دەگەنى مە بۇل! ءومىر بويى كىسىنىڭ جان-دۇنيەسىن زەرتتەپ كەلە جاتسام دا، سونى مەن دە ايتا المايمىن...»
- ءجا، - دەدى اق سامايلى اعاسى، - ءجا، ءجون سوزگە كوشەلىك دەسەڭ، ونىڭا دا كوندىك. مەن، ەڭ اۋەلى، ءتىلشى ەمەسپىن، جازۋشىمىن.
كاسىپكەر ءىنىسى ونان بەتەر وزەۋرەي سويلەدى.
- ە، ءتىلشى دە، جازۋشى دا ءبىر ۇعىم ەمەس پە! ەكەۋى دە جازادى، سول وتىرىك پە؟
- وتىرىك ەمەس. ەكەۋىنىڭ دە جازۋ ونەرىمەن اينالىساتىنى راس. ءبىراق سەن ول ەكەۋىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا ءبىلۋىڭ كەرەك. مەن ساعان جاي، قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ كورەيىن. مىسالى، مۇحتار اۋەز دەگەن ءتىلشى بولعان دەسەڭ، ادەبيەتشى قاۋىم ساعان كۇلۋى مۇمكىن. تىلشىلەر گازەت-جۇرنالدا ىستەيدى. ولاردى بىلايشا جۋرناليست دەپ اتايدى. كۇندەلىكتى ءومىر جاڭالىقتارى مەن ساياسي باعىتتى ساراپقا سالىپ، وقىرمانعا سول زاماتىندا جەتكىزۋشىلەر. ال، جازۋشى - ومىرلىك كوركەم دۇنيە تۋدىرۋشىلار. كىتاپ جازىپ...
ءىنىسى تاعى دا ءسوزدى ءبولدى.
- ءاي، ءبىراق سول كىتاپتى بۇگىن كىم وقيدى! توم-توم كىتاپتى پاراقتاپ وتىرۋعا كىمنىڭ بوس ۋاقىتى بار. سول كوركەم دۇنيە جازاتىن جازۋشىدان گورى بۇگىنگى كۇنى الگى حابار-جاڭالىقتى دەرەۋ، جىلدام جەتكىزەتىن تىلشىلەرىڭىز پايدالىراق.
جازۋشى اعاسى ەندى ەرىكسىز باسىن يزەدى.
- بۇ سوزىڭە داۋ ايتا المايمىن. ول - بۇگىنگى كۇن اقيقاتى. ءتىلشى اعايىنداردى مەن دە اسا قادىرلەيمىن. الايدا جاسىم ەلۋگە كەلدى. ۇلكەندى-كىشىلى 7-8 كىتاپ جازدىم. سونىڭ ءبارىن ەشكىم وقىمايدى ەكەن دەپ شكافقا تىعا سالىپ، ءتىلشى بولىپ كەتۋگە شامام جەتپەيدى. اركىمنىڭ ءوز بەيىمى بار...
ەلگەزەك مىنەز ءىنىسى كۇلدى. كۇلدى دە جازۋشى اعاسىن ءوزىنشە اياعانداي بولىپ، بىلاي دەدى:
- مەن... سىزگە نەگە جازۋشى بولدىڭىز دەگەم جوق. جازىڭىز. جازا بەرىڭىز كىتاپتارىڭىزدى. ونى وقيتىندار ءتۇبى تابىلادى.
- ءاي، قايدام! - دەدى جازۋشى اعاسى. - سەنىڭ ءسوزىڭنىڭ دە جانى بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن باس اۋىرتىپ، بوسقا ارامتەر بولىپ ءجۇرمىن بە دەپ كەي-كەيدە ويلايتىنىم دا بار. ءبىز دە ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان پەندەمىز. ءبىر كىتاپ جازۋ، ءىنىم، بىلە-بىلسەڭ، ءبىر رەت توزاققا ءتۇسىپ شىعۋمەن بىردەي-اۋ. جازۋشىنىڭ جان ازابىن، ءبىراق، وزىنەن باسقا جان ادام تۇسىنە الار ما! ءاي، تۇسىنبەيدى-اۋ...
اق ساماي قامىعىڭقىراپ وتىرىپ قالدى.
***
- ەپتەپ... ەلۋ گرامم كورەرسىز، - دەدى جەز مۇرت مۇرتىن ءبيپازداي سيپاپ.
- جوق، ىشپەۋشى ەدىم، - دەدى اق ساماي.
- ەندەشە، تۇزدالعان قياردان الىپ وتىرىڭىز...
- اسقازانىم اۋىرادى، تۇزدى نارسەنى جەي المايمىن.
- بولماسا، كولباسا جەڭىز...
- جالپى كولباسا جەمەۋشى ەم...
- اۋ، سوندا نە جەيسىز؟ نە ىشەسىز؟..
- مەن بە؟ مەن... قىمىز ىشەم. قازى جەيمىن.
- ونى قايدان تابام؟
- مۇنداي جول ۇستىندە شاي ىشەم. نان جەيمىن.
- ە-ە، سولاي دەمەيسىز بە! مەن قازىر... ىستىق شاي اكەلە قويايىن. ايتپەسە قورقىپ قالىپ ەم. كىسى تۇك جەمەسە، تۇك ىشپەسە، وندا اشتان ولەدى عوي. باسە-اۋ، وتە ارىقسىز، جۇدەۋسىز... تىم تالعامپاز بولعان دا جامان-ن... اسىرەسە، مىنا زاماندا...
جەز مۇرت ءىنىسى سويلەگەن كۇيى كۋپەدەن شىعىپ، شاي اكەلۋگە كەتتى.
***
كوكشەتاۋ-قىزىلوردا جۇردەك پويىزىنىڭ ەكى كىسىلىك كۋپەسىنە وتىرعان ەكەۋ - ءبىرى اق ساماي، ەكىنشىسى جەز مۇرت - كىشكەنە ءوزدى-وزىمەن بولىپ، اياق سوزىپ، از-كەم تىنىستاپ العان سوڭ، قايتا اڭگىمە جالعاندى. ونى باستاعان - تاعى دا جەز مۇرت ءىنىسى.
- اعاسى، سەن-ن... وي، كەشىرىڭىز، ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە سەن دەپ جىبەرەتىنىم بار، كوڭىلىڭىزگە الماڭىز، ءسىز... مىنا قىزىلوردا جاعىن جاقسى بىلەسىز بە؟ - دەپ سۇرادى.
- ەلىن، جەرىن ەپتەپ بىلەمىن. ءوزىم سول جاقتانمىن عوي، - دەدى اق ساماي.
- وندا جاقسى بولدى. ماعان اقىل-كەڭەس بەرىڭىز، - دەپ، ەندى جەز مۇرت اعاسىنا قاراي يكەمدەلە باستادى. - مەن وسى جولى ۇلكەن شارۋامەن بارا جاتىرمىن. ۇلكەن بيزنەس-س...
- ءوزىڭ قانداي بيزنەسپەن اينالىسۋشى ەڭ؟ قانداي كاسىپكەرسىڭ؟
- كاسىپكەر بۇل كۇندە ءبىر عانا سالامەن شەكتەلىپ قالمايدى. وڭتايى كەلسە، بارىمەن دە اينالىسامىز. تەك پايدالى بولسا بولدى. ويلايتىنىمىز - پايدا...
- ونى تۇسىنەم عوي، - دەدى اق ساماي. - پايدانى كىم ويلامايدى. مەكتەپ وقۋشىسى ەكەش ول دا پايدالى جەرگە جۇمساماساڭ بارمايدى. بەزەرىپ وتىرا بەرەدى. الايدا پايدانىڭ دا پايداسى بار. جەكە مۇددە مەن مەملەكەت مۇددەسىن قاتار الىپ دەگەندەي...
جەز مۇرت مىسقىلدى ۇنمەن كۇلكىگە كومىلدى.
- ءسىز... ءتىپتى ءالى كۇنگە باياعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تىلىمەن سويلەيدى ەكەنسىز، - دەدى. - مەملەكەتتىك مۇددەنى جەكە كاسىپكەر ويلامايدى. ونى ويلايتىن مەملەكەتتىك اپپارات، شەنەۋنىكتەر بار. ال، ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى - جەكە شارۋانى دامىتۋ، جەكە باسىڭدى بايىتۋ.
- ال، مەملەكەت... سەنى وقىتقان، تاربيەلەگەن، كوزىڭدى اشقان ءوز ەلىڭ...
- مەنىڭ كوزىمدى اشقان، تاربيەلەگەن مەملەكەت ەمەس، باسقالار...
- ولارىڭ كىم؟
- ولار: مەنىڭ اكەم، انام، باۋىرلارىم... سولار بولماسا مەن كىممىن؟ وقۋىما، كيىنۋىمە - بارىنە اقشا تاۋىپ، ايتەۋىر ادام قاتارىنا قوسقان ەڭ اۋەلىم سولار عوي. سوندىقتان دا مەن الدىمەن سول - اتا-اناما، باۋىرلارىما جاقسىلىق جاسايمىن. قالا بەردى نيەتتەس بولعان دوس-جاراندارىما... ال، مەملەكەت دەگەن... باسقالار باس قاتىراتىن شارۋا.
ونىڭ اڭگىمەسى جازۋشى اعاسىنا قىزىق كورىنىپ كەتتى.
- «ءاي، مىناۋ... ءوزى قالاي-قالاي ويلايدى؟ تۇسىنىگى قىزىق ەكەن. بۇگىنگى كاسىپكەر اتاۋلىنىڭ ءبارى دە وسىنداي بولسا... وسىلاي ويلايتىن بولسا...»
- ال، ەندى سەن مىنانى ايتشى. وسى كۇنى مەملەكەت قىزمەتىنە بيزنەستەن، كاسىپكەرلىكتەن بارىپ جاتقاندار كوپ قوي. سەن سەكىلدى جاس جىگىتتەر ۇلكەن اپپاراتتا از ەمەس... - دەپ، اق ساماي اڭگىمەگە تارتتى.
- ءوز باسىم - وسىنى قۇپتامايمىن. بيزنەس باسقا، مەملەكەتتىك قىزمەت باسقا. ەكەۋىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. كاسىپكەرلىككە ۇيرەنگەن كىسىنىڭ پسيحولوگياسى دا باسقا. ال، سونداي ادامدى... مەملەكەتتىك قىزمەتشى بول، كابينەتتە تىپ-تىنىش وتىرىپ، ايلىق الىپ، ەلىڭە قىزمەت ەت دەگەن كۇلكىلى ءىس.
- ءتىپتى جاي قىزمەت ەمەس، جاۋاپتى قىزمەتكە دە بارىپ جاتىر. مينيستر، اگەنتتىك ءتوراعاسى، ەڭ كەم دەگەندە ورىنباسارى...
- ايتتىم عوي جاڭا ويىمدى. بيزنەسمەن شىن مانىندەگى اپپارات جۇمىسىن يگەرىپ كەتەتىن باسشى بولۋى ەكىتالاي. پسيحولوگيا باسقا-ا... وعان مەنىڭ ارىپتەستەرىم رەنجىمەۋى كەرەك. اركىمنىڭ ءوز جولى بار.
بۇكپەسىز، بۇلتالاقسىز سويلەي الاتىن ءىنىسىنىڭ سوزىنە ءتىپتى ەرىپ، ەلتىپ كەتتى مە، ەندى اعاسى:
- سوڭعى جىلدارى جاس جىگىتتەردى بيلىك باسپالداعىنا تەز-تەز كوتەرەتىن بولدى، - دەدى. - وتىزعا جەتەر-جەتپەستە ۇلكەن لاۋازىمعا وتىرعىزادى. وسىنىڭ ءوزى...
- مىنە، بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە. جاس جىگىت، ون جەردەن باسى التىن بولسا دا، ءالى باس اساۋ. ونىڭ ويىندا ەل مۇددەسى، حالىق مۇددەسىنەن گورى جەكە باسىنىڭ قىزىعىن، ءتان قىزىعىن كوبىرەك كۇيتتەۋى زاڭدىلىق. ول، ءتىپتى كەرەك بولسا، جاس ادامنىڭ كىناسى ەمەس، تابيعات زاڭى. «نەگە ويتەسىڭ» دەپ، ۇرسىپ تۇرىپ تا، ىشتەي مويىنداۋعا تۋرا كەلەتىنى اقيقات. ادامنىڭ توقتاساتىن، وي تەجەيتىن كەزى بار ەمەس پە. مىسالى، ءسىزدىڭ جاسىڭىزدا...
- ە-ە، - دەدى جازۋشى اعاسى، - ... ءبىزدىڭ جاسىمىزدا دا جەلىگى باسىلماي جۇرگەندەر بارشىلىق. قايسىبىرىن ايتاسىڭ...
اق ساماي مىنا جەز مۇرت ءىنىسىنىڭ ەش بۇلتالاقسىز تۋراسىن ايتاتىن اشىق اڭگىمەسىنە ونان بەتەر قۇنىعا، قىزىعا ءتۇستى. ءوزى اشىق، نە ويلاسا، سول ويىن ەركىن ايتادى. «ءاي، وسىم قالاي بولار ەكەن» دەمەيدى. اق ساماي ىشىنەن «شاماسى، وسى كۇنگى جاڭا قازاق وسىندايلار بولار-اۋ» دەپ ويلادى.
- اقشاڭ كوپ پە؟
- قايسىسىن ايتاسىز؟ تەڭگە مە، جوق الدە...
- ءيا، تەڭگە. قانشا تەڭگەڭ بار؟
- ول ەندى ءبىزدىڭ ىشكى قۇپيامىز. كىم كورىنگەنگە ايتا بەرۋگە بولمايدى. ءبىراق ءسىز وتە تازا، قۋلىعى جوق كىسى سەكىلدىسىز. سىزگە ايتايىن. تەڭگە كوپ ەمەس، ءجۇز، ءجۇز ەلۋ ميلليون شاماسى. ال، ءبىراق مەندە ا ق ش دوللارى بار. ول ءبىراز...
-ءجۇز ەلۋ ميلليون تەڭگە-ە... ءاي، سونىڭ ءوزى دە از ەمەس قوي.
- جوق، از، - دەدى جەز مۇرت. - ول از-ز... ۇلكەن بيزنەستە جۇرگەندەر ميلليون ەمەس، ميلليارد دەپ سويلەۋى كەرەك. قۇدا قالاسا، مەن دە وعان جەتەمىن.
- ە، دەگەنىڭە جەت. سەندەر بايىساڭدار، ەلىمىز دە جامان بولماس. ءتۇبى مەملەكەت مۇددەسىن دە ويلايتىن وزدەرىڭ بولاسىڭدار...
- وي، اعا-اي! - دەدى جەز مۇرت. - وسىنى ايتا بەردىڭىز-اۋ. مەملەكەت مۇددەسىن ويلاۋ ءۇشىن ءوزىم سول جاققا جاقىنداۋىم كەرەك. ايتپەسە كورىنگەن بىرەۋ ءۇشىن نەگە بار تاپقانىمدى سالۋىم كەرەك. دۇنيە مەنىكى، مەن تاپتىم. ەندەشە ول دۇنيە باسقاعا ەمەس، ماعان قىزمەت ەتۋى كەرەك.
- سونشا اقشانىڭ بارىن قايتپەكسىڭ؟ - دەپ اق ساماي ونى سويلەتە ءتۇستى. - ءبىر كىسىگە، ءتىپتى ءبىر اۋلەتكە دە كوپ نارسە كەرەك ەمەس قوي.
- كەرەك، - دەدى جەز مۇرت - كەرەك! كوتتەدج، ۆيللا، شەتەلدىك اۆتوماشينا... سوسىن زاۆود، فابريكا... سوسىن شەتەلدىك فيرمالاردىڭ جۇمىسىنا ارالاسۋ... شەتەلدەن ۆيللا ساتىپ الىپ قويۋ... كىم بىلەدى، قانداي زامان بولاتىنىن...
اق ساماي وعان شوشىنا قارادى.
- قاراعىم، مىنا ءسوزىڭ كىسىنى ۇركىتەتىندەي ەكەن. قانداي زامان بولسا دا ەلدىڭ اتى - ەل. تۋعان جەر - اتا-بابادان، ارداقتى ۇلدارىنان قالعان قازىنا. سول قازىناعا يە بولا الماعان ۇرپاق تا - شىرىگەن جۇمىرتقا...
جەز مۇرتتىڭ ەكى كوزى شاتىناپ كەتتى.
- ءسىز... ماعان ونداي اڭگىمە ايتپاڭىز. تۋعان جەر، تۋعان ەل دەپ... تۋعان توپىراقتىڭ ارداقتى ۇلدارى دەپ... بىلەمىز. كورگەمىز. مەن وسى كاسىپكەرلىككە تەكتەن-تەك كەلىپپىن بە! وپ-وڭاي جەتىپپىن بە! كەزىندە قاتتى قينالىپ جۇرگەنىمدە باسىمنان سيپاپ، «سەن دە ءبىر قازاقتىڭ قارادومالاق بالاسىسىڭ عوي» دەيتىن كوكە تابا المادىم. ءبارى دە كەۋدەدەن يتەرەدى. سوندا بىلگەم، بۇل تۋعان جەر، تۋعان ەل، تۋعان توپىراق دەگەنىڭ دە قالتاسىنىڭ ءتۇبى تەسىك، تۇگى جوق پەندەگە ەش قايىرسىز. دەمەك...
اق ساماي ەندى وعان ءوز ويىن تەرەڭىرەك تۇسىندىرمەك بولىپ، كوشەلى ءسوز باستاي بەرگەن.
- كەز-كەلگەن پەندە ءۇشىن ەڭ اسىل، ەڭ قىمبات قازىنا - تۋعان جەرى. ونى قانداي قيىندىق، قانداي اۋىرلىقتى باستان كەشسەڭ دە، سۇيە ءبىلۋىڭ كەرەك. ءوزىڭ-اق ويلاشى، ەگەر تۋعان جەرى جوق بولسا، جىگىت قانداي ءپۇشايمانعا تۇسەر ەدى. ول دا ءبىر، ۇياسىز قۇس تا ءبىر...
- جارايدى، - دەدى جەز مۇرت ءبارىبىر ءوز دەگەنىنەن قايتپاي. - تۋعان جەر ارينە، كەرەك. ونى ءسۇيۋ، جاقسى كورۋ تاعى دا زاڭدى نارسە. پەندەنىڭ ءبارى دە سولاي. ءبىز دە سول كوپ پەندەنىڭ ءبىرىمىز. ءبىراق ونسىز دا قىسقا ءومىردى «وسى تۋعان جەرىم» دەپ ەكولوگيالىق جاعىنان ابدەن جۇدەپ-جاداعان جەردە وتكىزۋگە بولا ما؟ مەنىڭشە، ول اسا اقىلدى ءىس ەمەس.
- تۋعان جەردى ءسۇيۋ دەگەن سول - - ونىڭ ءاربىر پەرزەنتى جەر جاراسىمەن بىرگە اۋرۋى كەرەك. تۋعان جەردى ءسۇيۋ دەگەن سول - كەز-كەلگەن ۇرپاعى ونى ايالاپ، جاقسىسىن اسىرىپ، جامانىن جاسىرىپ، كەمشىلىگىن جويۋعا تالپىنۋى كەرەك. ەڭ نەگىزگىسى - ءاربىر ازامات سول جۇدەپ-جاداعان توپىراقتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە بار كۇشىن جۇمساۋى ەمەس پە!
- ول ەندى عالىمداردىڭ شارۋاسى. قالا بەردى سول ءۇشىن ايلىق الىپ، باس قاتىراتىن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر بار. مەن - كاسىپكەرمىن.
كاسىپكەر مۇرتىن سيپادى. جازۋشى باسىن سيپادى.
***
- سونىمەن، قىزىلوردادانمىن دەڭىز، - دەدى جەز مۇرت. - ال، ەندى مەنىڭ جۇمىسىمدى سۇرامادىڭىز. سونى ايتايىن.
- ايت. ايت!
- ايتسام ايتايىن. تەك بۇل ەكەۋارا اڭگىمە بولىپ قالسىن. ءسىز جازۋشى بولعان سوڭ، جانى تازا، وتىرىككە، وسەككە جوق كىسى دەپ ايتامىن. مەن انا جاڭاقورعان دەگەن كەنتتەگى كۋرورتتى كورگەلى كەلە جاتىرمىن. ءوزى كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قاتتى دۇركىرەپتى. كادىمگى قارا بالشىقپەن ەمدەيدى ەكەن. قارا بالشىق بارلىق اۋرۋعا ەم دەسەدى. بۋىن اۋرۋى، بەل اۋرۋى، سۇيەك اۋرۋى...
- بىلەم ونى. سوندا دەمالۋعا ما؟ ءالى جاسسىڭ، بۋىن-بۋىندارىڭ اۋىرا ما؟
- جوق. مەن ساپ-ساۋمىن. جاسپىز عوي ءالى. جاسىم وتىزدان ەندى استى. دەنساۋلىعىم جاقسى. ويىمدا باسقا جوسپار بار. شاما جەتسە، سول كۋرورتتى جەكەگە ساتىپ السام دەيمىن.
اق ساماي بۇعان بۇرىلا قارادى.
- وۋ، ونىڭ يەسى بار ەمەس پە! ساعان ساتا قويا ما؟
سونى بىلگەلى كەلەم. ۋاقىتىم دا از ەدى. ءبىراق امال جوق. تىكەلەي ۇشىپ بارا قوياتىن ۇشاق جوق بولعان سوڭ، امالسىز پويىزعا وتىرىپ ەم. بارا كورەمىز. رەتى كەلسە، الۋىم كەرەك. ول ولمەيتىن بيزنەس. ماڭگى بيزنەس...
- ە-ە، ەندى ءتۇسىندىم، - دەدى اق ساماي. - ويىڭ ۇشقىر ەكەن. وزىڭدەي جاس قازاق جىگىتتەرىنىڭ بۇلايشا ارىدەن ويلاۋى قۋانتادى.
- ءسىز قۇرعاق قۋانىپ قانا قويماڭىز، ەندى وسى شارۋاعا قول ۇشىن بەرىڭىز، - دەدى جەز مۇرت. - اقىڭىزدى جەمەيمىن. كىتابىڭىزدى ءوز قارجىما شىعارتىپ بەرەم.
- سوندا... مەنىڭ قانداي كومەگىم كەرەك؟
- بەدەلىڭىز بار. ەلدەگى ىقپالدى كىسىلەرگە «وسى بالاعا ساتىڭدار» دەپ ۇگىتتەڭىز. بىلايشا ايتقاندا - ءسوز جاردەمىڭىز كەرەك.
«ويپىرماي، ءا! مەنى دە اياق استىنان بيزنەسكە ارالاستىرىپ جىبەرمەك. قاراشى ءسوزىن!..»
جازۋشى اعاسى از-كەم ويلانىپ وتىرىپ قالدى دا، ارتىنان جاۋابىن ايتتى.
- رەنجىمە ءىنىم! بۇل قولىمنان كەلمەيتىن ءىس.
- نەگە! ونىڭ نەسى قيىن!
- ويباي-اۋ، ەرتەڭ اۋىل ءتۇپ-تۇگەل شۋلاپ قويا بەرەدى عوي. پالەنشە دەگەن جەرلەس جازۋشىمىز بيزنەسمەن جىگىتپەن دوس بولىپ الىپتى، ەندى اۋىلداعى كۋرورتتى ساتۋعا ىقپال ەتىپ ءجۇر دەپ. ول ءومىر بويى قىر سوڭىمنان قالمايتىن اڭگىمە بولادى سوسىن. قوي، قاراعىم! مەنى ارالاستىرما.
جەز مۇرت شەك-سىلەسى قاتىپ كۇلدى. ءتىپتى شالقالاي ءتۇسىپ، ءىشىن ۇستاپ، ۇزاق كۇلدى.
- وي، اعالار-اي، - دەدى سوسىن. - سىزدەردى تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. ءسىز ارالاسساڭىز دا، ارالاسپاساڭىز دا مەن ونى الامىن. اقشا بەرەم دەسەم، سول اۋىلدان-اق شىعادى مەنىڭ ءسوزىمدى سويلەپ، شارۋانى جىلدام بىتىرۋشىلەر. ودان شىقپاسا، جوعارى جاقتان تابام. تەك... سىزگە دە پايدا ءتۇسسىن دەسەم...
- ونداي وڭاي پايدانىڭ قاجەتى جوق. مەن تازا ەڭبەگىممەن كۇن كورىپ جۇرگەن جازۋشىمىن. اق قاعاز بەن قالامىما سەنگەن اداممىن...
- بۇل ءسىز ويلاعانداي وپ-وڭاي پايدا ەمەس. مۇنى دا قولىنان كەلگەندەر ىستەي الادى. دەگەنمەن... ءسىزدى ءتۇسىندىم. تۇسىنىكتى. ءبارى دە تۇسىنىكتى.
***
- دەگەنمەن... ەلۋ گرامم كونياك ءىشەرسىز. فرانسۋز كونياگى...
- جاڭا ايتتىم عوي، مەن اۋزىما المايمىن.
- ىشپەيتىن ونەر ادامىن ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرمىن.
- ؟!.
- تالاي-تالاي اقىنداردى دا، كومپوزيتورلاردى دا، اكتەرلاردى دا تانۋشى ەك. ولار وزدەرى قىلقىلداپ... قاشان قۇياسىڭ دەپ...
- بايقاپ سويلە، ءىنىم! ىشكىلىك كورسە، ەستەن تانعانشا ىشەتىندەر قاي سالادا دا بار. سورلى ونەر ادامدارىنىڭ تۇزى جەڭىل، تەز كوزگە تۇسەدى. اۋىزعا تەز ىلىنەدى. بارى سول.
- كەشىرىڭىز، ءسىز بۇلاي اشۋلانادى دەپ ويلاماپ ەم. قويدىم. قويدىم ەندى...
- ...
اڭگىمە كىشكەنە ءۇزىلىپ، ەندى تىنىستاپ جاتقان ساتتە جەز مۇرت كۋپەدەگى راديونى اشتى. راديودان ەلىمىزدە الداعى سايلاۋعا دەپۋتاتتىققا كانديداتتار تىركەۋ باستالعانىن حابارلادى.
«رەسپۋبليكا پارلامەنتى ماجىلىسىنە دەپۋتاتتىققا كانديداتتار تىركەۋ باستالدى. تالاپكەرلەر سانى وتە كوپ-پ... ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى - پارتيالار مەن قوزعالىستار مۇشەلەرى، سونداي-اق كاسىپكەرلەر...»
- اعا، - دەدى جەز مۇرت. - ءسىز بىلەسىز بە، وسى كەزدە دەپۋتات بولۋعا ىلعي ساياسي بەلسەندىلەر مەن كاسىپكەرلەر ۇمتىلادى. ال، ءسىز سەكىلدى ءسوز قادىرىن تۇسىنەتىن كىسىلەر نەگە تىم سەلقوس؟
اق ساماي تاعى دا ءوز ىشىندەگى الدەبىر جارانىڭ بەتىن تىرناپ العان ىنىسىنە قايتا بۇرىلدى.
- ونىڭ تۇسىنبەيتىن نەسى بار! - دەدى سوسىن. - ءبىز سەكىلدىلەر دەپۋتات بولۋى ءۇشىن قازىرگى جاعدايدا كوپ-پ قارجى كەرەك. بۇل - ءبىر. ونىمەن بىرگە قاسىڭىزدا بەدەلدى ءهام قالتالى تىلەۋلەستەرىڭ ءجۇرۋى قاجەت. بۇل - ەكى. ۇشىنشىدەن - سايلاۋشىلار ىشىندە كىتاپ وقيتىن، ونەرگە باس ۇراتىن ۇرپاق... مەيلىنشە كوبەيۋى كەرەك...
- بىلەم. تۇسىنەم، - دەدى جەز مۇرت. - سىزدەر دەپۋتات بولساڭىزدار، ەل ءسوزىن ادەمىلەپ ايتا الاتىن بولاسىزدار عوي. ال، ەندى جاسىراتىنى جوق، وسى كۇنى دەپۋتات بولۋعا مەنىڭ بيزنەستەگى ارىپتەستەرىم ۇمتىلىپ جاتىر. ولار وتەدى دە. ءسوزى جەتپەگەن جەرگە اقشاسى جەتەدى. تەڭگەنىڭ دە ءوز ءتىلى بار... الايدا... بيزنەس باسقا، دەپۋتات بولۋ باسقا. سونى ويلامايدى...
- بارەكەلدى، - دەدى اق ساماي. - مىنا سوزىڭە ءتانتىمىن. باعانالى بەرگى اڭگىمەڭنىڭ ەڭ تۇزدىقتىسى دا وسى بولدى. وسىنى ايتاتىندار كوپ بولسا عوي.
- ءبىراق، - دەپ جەز مۇرت ءسوزدى ءوزى ءىلىپ اكەتتى، - ...دەپۋتاتتاردىڭ ءبارى بىردەي جازۋشى، عالىم، ءتىلشى، ءارتىس بولسا، وندا تاعى دا قيىن. دەپۋتات بارلىق سالانى ءتۇسىنۋى كەرەك. ەكونوميكانى دا، فينانستى دا، بيزنەستى دە... سوعان قاراعاندا...
- مەنىڭ بىلۋىمدە - پارلامەنتكە ءوز پايىمى، ءوز تۇيسىگى، ءوز ويى بار كىسى بارۋى كەرەك. سوندا عانا دەپۋتاتتىق كورپۋس دۇرىس جۇمىس ىستەيدى. بەس-التى جىل قالعىپ-مۇلگىپ وتىراتىنداردى وتكىزۋ - قىلمىسپەن تەڭ، - دەپ، اق ساماي دا كوڭىلىندەگىسىن ايتتى. - انەۋكۇنى مەنى دە قولقالاعان. ءبىر پارتيادان دەپۋتات بولۋعا... باسىمدى الا قاشتىم.
- ە، نەگە! نەگە ءويتتىڭىز؟
-- ويباي-اۋ، مەن الگى پارتيادان دەپۋتات بولسام، سونىڭ سويىلىن سوعىپ شىعا كەلمەيمىن بە! سوندا قالاي؟ مەن، قازاق جازۋشىسى، نەگە ءبىر عانا پارتيا توڭىرەگىندە ويلانۋىم كەرەك. ويتۋگە مەنىڭ مورالدىق قۇقىم جوق. جازۋشى - بەلگىلى ءبىر پارتيانىڭ ەمەس، بارشا ەلدىڭ ءسوزىن ايتۋشى. حالىقتىڭ ءوزى قادىرلەگەن، سول حالىقتىڭ ءسوزىن ۇستاۋشى، ءسوزىن ولتىرمەۋشى.
جەز مۇرت تاعى كۇلدى.
- نەگە كۇلەسىڭ؟
- سوزىڭىزگە. جازۋشى - حالىق وكىلى، حالىق ءسوزىن سويلەۋشى دەگەنىڭىزگە. كوڭىلىڭىزگە كەلسە كەلسىن، ويىمداعىنى ايتايىن، كىتاپ وقۋدى قويعان حالىق ءسىزدى قايتسىن. ءتىپتى ءارى-بەرىدەن سوڭ ءسىزدىڭ كىم ەكەنىڭىزدى دە بىلمەيدى عوي ولار. قايسىبىرىنە «مەن قالامگەرمىن» دەپ تۇسىندىرەسىز. ال، دەپۋتاتپەن ەسەپتەسەدى. قايتسە دە ەسەپتەسەدى.
اق ساماي قىزاراقتاپ قالدى. قىزاراقتادى دا:
- ءىنىم، ەل كىتاپ وقۋدى الاڭسىز قويىپ كەتتى دەگەنىڭ ەپتەپ شىندىققا كەلمەيدى. از وقيتىنى راس، ءبىراق وقيتىندار بار.
بىرەن-ساران كىتاپ وقيتىندارعا مالدانىپ وتىرعان ءسىز دە... وسى كۇنى «مىناۋ جازۋشى» دەسەڭىز ەكىنىڭ ءبىرى ەلەڭ ەتە قويمايدى. جازۋشى دەسە پايعامبارداي تابىناتىن كەشەگى زامان ءوتىپ بارا جاتقانى وتىرىك پە؟
- بۇل ۋاقىتشا نارسە. ەل ءبارىبىر رۋحاني جۇتاڭدىققا بوي الدىرعاندا قايتا ويلانادى. جاستار قولعا كىتاپ ۇستايدى.
- ويبوي-ي، ول زامان بولعانشا... بولسىن. بولسىن ارينە. مەن جاستاردىڭ كىتاپقا بوي ۇرعانىنا ءتىپتى دە تىلەۋلەسپىن. الايدا... ءاي، قايدام-م... بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ تانىمال دا، ەڭ اتاقتى دا ادامى - دەپۋتاتتار. مەن سونى بىلەم.
- ە، ءىنىم، سەنىكى دە دۇرىس شىعار. مەن شارشادىم...
***
- ال، ەندى مەن دەپۋتاتتىققا تۇسسەم كومەك قولىن سوزاسىز با؟
- جوق. ويتە المايمىن.
- نەگە؟ ءوتىنىپ سۇراسام شە؟ اقىسىن تولەيمىن، ايتقانىڭىزدىڭ ءبارىن دە ىستەيىن دەسەم...
- ءبارىبىر. بولمايدى. وعان سەبەپ - سەن سەكىلدى ىنىلەرىم كوپ. بىرەۋىنە كومەكتەسە باستاسام، وزگەسى رەنجيدى. بۇل - ءبىر. ەكىنشىدەن - مەنىڭ قولىم ەمەس ول. مەن، تاعى دا ايتامىن، قالامىم مەن قاعازىما سەنگەن جازۋشىمىن...
- وندا مەن تۋرالى ماقالا جازساڭىز...
- جازا المايمىن. مەن ءتىلشى ەمەسپىن.
- ەندەشە كىتاپ...
- كىتاپتى زاكازبەن جازىپ كورگەن كىسى ەمەسپىن.
***
پويىز جاڭاقورعانعا كەلىپ توقتادى. جەز مۇرت اعاسىمەن قوشتاسىپ تۇرىپ:
- ءسىز ەلدىڭ نەگە كىتاپ وقىماي قويعانىن بىلەسىز بە؟ - دەپ سۇرادى.
- جوق.
- بىلمەسەڭىز ايتايىن. - ول جەز مۇرتىن ادەتتەگىشە ءبيپازداي سيپاپ، ءسال كىدىردى. - جازۋشىلار ەلدىڭ ويىنداعىسىن بىلمەيدى. ءوز قيالىمەن اۋرە. ءوز قيالىنداعى قايداعى-جايداعىنى جازىپ اۋرە. ال، جۇرت باسقا نارسەنى كۇتەدى. بۇگىن زامان باسقا، ءجون باسقا. پسيحولوگيا وزگەرگەن. پسيحولوگيا باسقا-ا... ال، سوعان قۇلاق تۇرمەي بولا ما؟.. ۋاقىتپەن ۇندەسپەي بولا ما؟.. وسىنى ويلانا ءجۇرىڭىز...
جەز مۇرت پويىزدان ءتۇسىپ كەتتى. سوسىن جەڭىل-جەڭىل باسىپ، ءوزىن كۇتىپ تۇرعان سۋ جاڭا «ينوماركاعا» وتىرۋعا اسىقتى. اق ساماي ارتىنان ۇزاق-ق قارادى.
پويىز قىزىلوردا باعىتىنا قوزعالدى.
جول ۇستىندە الگىندەگى جەز مۇرتپەن بولعان اڭگىمە قايتا-قايتا ەسىنە تۇسە بەردى.
«...ونسىز دا اۋىزدىعىمەن الىسىپ جۇرگەن جاستارعا ۇلكەن قىزمەتتى سەنە بەرۋگە بولمايدى دەدى-اۋ... ءوزى ارسىن-گۇرسىن سويلەسە دە، سوزىندە ءدان بار...»
«...ءبىز - بيزنەس ادامىمىز. بيزنەس پەن مەملەكەتتىك قىزمەت ەكى بولەك نارسە. ول ەكەۋىن شاتاستىرا بەرۋگە بولمايدى دەگەنى دە... كوڭىلگە قوناتىن سياقتى. ءاي، ءوزى تەگىن جىگىت ەمەس...»
ەندى بىردە جاڭاعى جەز مۇرتتىڭ سوڭعى ءسوزىن ەسىنە الدى.
«ءبىز راسىمەن-اق ەلدەن الشاقتاپ كەتتىك پە وسى؟ نەگە؟ نەگە الىستادىق؟ بۇگىنگى كۇندى ايتاتىن كوركەم تۋىندى جوق دەيدى. سوندا ءبىز... قاي كەزدى جازىپ ءجۇرمىز؟.. كىمدى جازىپ ءجۇرمىز؟»
تاعى ءبىر وي سارىنى بىلاي قيالايدى: «...وسى ەل تىم اقىلدى بولىپ بارادى. ءوزى ءومىرى قولىنا قالام ۇستاماعاندار دا اقىن-جازۋشىعا اقىل ايتىپ، ءجون سىلتەگىسى كەلەدى. بۇل قانداي زامان؟!.»
«جازۋشى نەنى جازادى، كىمدى جازادى، نەنى ايتقىسى كەلەدى - ول ەندى ءوز شارۋاسى. سونى بىلگىسى، تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەرى-اي!»
ءوزىن-ءوزى قانشا اقتاعىسى كەلسە دە، ءبىر قياس وي ءبارىبىر اق سامايدى القىمداي بەردى، القىمداي بەردى.
«...ال، ءبىراق... جاڭاعى كاسىپكەر ءىنىم ايتقانداي ءبىز ءوزىمىز ۋاقىتتى، كەزەڭدى دۇرىس وي ەلەگىنەن وتكىزە الماي ءجۇرمىز بە! سوندا قالاي، ءبىز دە ءوز سالامىزدىڭ كاسىپكەرى بولۋىمىز كەرەك پە ەندى... ۋاقىتقا، زامانعا قاراي مايىسا، يكەمدەلە بىلەتىن كاسىپكەر - جازۋشى... وسى ما دەمەگى!.. وسى عوي كەزەڭنىڭ كوك جەلكەدەن كۇندە سارناپ ايتاتىن ۇيرەنشىكتى اۋەنى... ءاي، بىلمەدىم! باسقانى قايدام، مەن ونى ىستەي الام با؟ قولىمنان كەلە مە؟..»
ول قىزىلورداعا جەتكەنشە وسى ءبىر اۋىر ويدان ارىلا المادى.
2. ول جانە كانديدات
اڭگىمە
قوڭىر ءتۇن. قوڭىر قاراڭعىلىق. قوڭىر بولمە. سول قوڭىر بولمەدەگى ەكى كەرەۋەتتىڭ بىرىندە - اق ساماي. بۇل - قوناق ءۇي. تالايلار كەلىپ، تالايلار كەتكەن، تالاي-تالاي سىرلارعا كۋا قوناق ءۇي بولمەسى. ەندى، مىنە، كەزەكتى قوناق - اق ساماي.
الگىندە، كوكشەتاۋ-قىزىلوردا پويىزىنان تۇسكەن بەتتە، وسى قوناق ۇيىنە كەلىپ ورنالاسقان دا، دەرەۋ قالاعا شىعىپ كەتىپ ەدى. ونى-مۇنى زاتتارىن قويۋ ءۇشىن بەس مينۋتكە باس سۇققاندا بايقاعان، مۇندا ەكىنشى ءبىر كىسى بار ەكەن. كيىمى تۇر، ال ءوزى جوق. «كورشىم كىم ەكەن، ءوزىم قاتارلى كىسى بولسا، جاقسى بولار ەدى» دەپ ويلاپ، ءوز شارۋالارىمەن قالا ارالاپ كەتە بارعان. سودان ورالعانى الگىندە عانا. كۇن كەشكىرە ەسىك اشىپ ەدى.
قوڭىر بولمەدەگى قوڭىر قاراڭعىلىقتا جالعىز ءوزى وتىرىپ، جارىقتى دا جارتىلاي جاعىپ، كەرەۋەت ۇستىندە وي سارىنىنا بەرىلە تۇسكەن. جالعىزسىراعان كوڭىل-كۇي. جارىقتىق مۇحاڭ، مۇحتار اۋەز باياعىدا-ا... وسى قوناق ءۇي تۋرالى «بۇل ءمۇساپىرحانا عوي» دەپتى. تاپ مىنا ءوزى سەكىلدى كوڭىلى قوڭىلتاقسىپ، جاپادان-جالعىز جاتقاندا ويىنا كەلدى مە ەكەن؟.. وي... قايداعى-جايداعىلار... ويلامايىن دەسە دە مازاسىن الا بەرەتىن كەرمەك وي...
بىرەۋلەر بالالىعىن ساعىنا ەسكە الادى. ال، بۇل بولسا... بالالىق شاقتى ويلاسا بولدى، ءىشى الاي-دۇلەي بولىپ كەتەدى. قانداي بالالىق ول؟ سول دا بالالىق پا! جاسىنا جەتپەي جاتىپ، قيال الەمىنە سۇڭگىپ كەتىپتى. كىتاپ، كىتاپ... بۇ دۇنيەدە كىتاپتان وزگە قىزىق بار دەپ ويلاماپتى. وسىنىڭ بارىنە، ەندى ويلاسا، كىنالى ادام - سول ءبىر قارا ءسوزدى ساعىزشا سوزا، ادەمى سويلەيتىن ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەكەن. سول بولماعاندا، كىم بىلەدى، بۇل دا باسقالار سەكىلدى وزگە ماماندىقتى يەلەنىپ... تاپ-ءتاۋىر-اق ءومىر كەشىپ... ايەلىنەن «ءوزىڭ بارىپ تۇرعان قياليسىڭ، كىتاپ جازعاننان باسقانى بىلمەيسىڭ» دەگەن اششى ءسوز ەستىمەي-اق...
- ەسىك قاقتى. ءدۇرس-ءدۇرس... ءوزى تىم - اسىعىس.
- بۇل كىم؟..
- اشىڭىز ەسىكتى. مەن دە وسى بولمەدە تۇرام.
اق ساماي ەسىكتىڭ ىلگەگىن اعىتتى. ىشكە الپامساداي ءىرى دەنەلى، جالتىر باس بىرەۋ كىرىپ كەلە جاتتى. ءوزىنىڭ داۋسى دا زور. سويلەپ كەلەدى.
- ءسىز... وسىندا ورانالاستىڭىز با؟ ءجون، ءجون... ال، ەندى... جاقسى بولدى بۇل. مەن كوپشىلىكتى ۇناتام. جالعىزدىقتى جانىم جەك كورەدى. كەشىرەرسىز، اتى-ءجونىڭىز...
- اقان اقتاي.
- مەن ساكەن سۇگىربەكپىن. مىنە، عاجاپ! بۇگىن، مىنا قوناق ۇيدە قازاقتىڭ قوس سەرىسى كەزدەسكەن ەكەنبىز-اۋ. اقان سەرى... ساكەن سەرى... عاجاپ!..
اق ساماي كۇلدى. كۇلدى دە:
- بىزگە سەرىلىك قايدا! جاي، قاراپايىم اقانمىن مەن... - دەدى.
- جوق! - دەدى جالتىر باس. - ولاي دەمەڭىز. ءار كىسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بولادى. باياعى اقان دا بىزدەن ارتىق بولدى دەيسىز بە! ول دا بىزدەي ادام... تەك ناسيحاتى... ۇگىتى... ارتىقتاۋ.
- ونىڭىزعا تولىق قوسىلا المايمىن، - دەدى اق ساماي جاڭا تانىسىنىڭ ءسوزىن بولە. - اقان جاي اقان بولسا، ءوستىپ عاسىرلار بويى ەل ەسىندە جۇرە مە!
- وي، ءسىز دە... - دەپ، جالتىر باس قارقىلداپ كۇلدى. - ءسىز دە... تاڭ قالماسقا تاڭ قالىپ... ەسىڭىزدە بولسىن، قاي عاسىر، قاي زاماندا دا دانىشپان مەن كەمەڭگەردى سول كەزەڭنىڭ ساياساتى جاسايدى. كىمدە-كىم ۋاقىتقا كەرەك بولسا، سول مىقتى بولادى. ياعني، بىلايشا ايتقاندا... قالاي تۇسىندىرسەم ەكەن!.. - ول ءسال ءمۇدىردى. ءسوزدى توقتاتسا، كىرپىك قاعۋى جيىلەپ كەتەدى ەكەن. قايتا-قايتا كوزىن اشىپ-جۇمىپ بولار ەمەس. سوسىن ءسوزىن قايتا جالعاپ: - ەندى... بىلاي عوي. ماسەلەن، ءسىز اقىنسىز دەلىك...
- جوق، مەن اقىن ەمەسپىن.
- نۋ، جارايدى، سۋرەتشىسىز دەلىك.
- سۋرەتشى دە ەمەسپىن.
- سوندا... كىمسىز؟
- مەن - جازۋشىمىن.
- دا-ا، سولاي ما! وندا تىپتەن جاقسى. ال، ەندى جازۋشىسىز. بۇگىنگى ەل ءسىزدى ءالى جاقسى بىلمەيدى. اتىڭىزعا قانىق ەمەس. بۇنىڭ ءبارى نەدەن؟ ناسيحاتتىڭ جوقتىعىنان. ەگەر كۇنى ەرتەڭ ءسىزدى اتاعى جەر جارعان ۇلت جازۋشىسى ەتۋ كەرەك بولسا، ءبارى جابىلادى. ماقتاۋ، ماقتاۋ، تاعى دا ماقتاۋ... سوسىن دەپ-دەمدە ءسىز ۇلتتىڭ ۇلكەن قالامگەرى بولاسىز دا شىعاسىز.
- ول ءۇشىن، - دەپ، اق ساماي تاعى دا سوزگە ارالاستى. - ... ەڭ اۋەلىم تالانت كەرەك ەمەس پە! جازۋشى شىن مانىندە مىقتى، تالانتتى قالامگەر بولۋى شارت. ءوزى ناشار، تالانتسىز، شالاعاي جازۋشى بولسا... ونى قالاي ۇلت قالامگەرى ەتە الادى. قالامگەر قولدان جاسالمايدى.
- ارينە! البەتتە!.. وزىندە بىرنەڭە بولماسا، ەپتەپ جازىپ، ەلگە تانىلىپ جۇرمەسە، قولدان قالاي جاسايدى... ونىڭ راس. وعان داۋىم جوق.
- ءوزى تالانتتى بولسا، ەلگە ەپتەپ تانىلىپ قالسا، وندا وعان قانداي ناسيحات كەرەك، - دەپ، اق ساماي دا ەندى ءبىر بۇيىرلەدى. - ونسىز دا اتى بار...
- وندايلار كوپ قوي، - دەدى جالتىر باس قاباعىن تۇيە. - كوپتىڭ ءبىرى بولىپ جۇرە بەرۋگە بولادى. مەن ۇلت تانىعان، ەسىمى الەمگە ماشهۇر بولعان كىسى تۋرالى ايتىپ تۇرمىن. سوندايلار قايدان شىعادى دەگەندى ايتىپ تۇرمىن. سەن ءوزى... سوزگە ونشا تۇسىنە بەرمەيدى ەكەنسىڭ. نە بولماسا ادەيى تۇسىنبەيسىڭ...
ول وسىنى ايتتى دا، ەسىگىن سىقىرلاتا اشىپ، ۆانناعا كىرىپ كەتتى. اق ساماي اڭ-تاڭ. «ءوزى كىم بولدى ەكەن؟ ءاي، ءداۋ دە بولسا مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتىڭ ءبىرى-اۋ. ءسوزى سوعان ۇقسايدى... زور سويلەيدى ەكەن. ءدوڭ سويلەيدى ەكەن...»
از-كەم ۋاقىت وتە، جالتىر باس ۆاننادان ەرىنە باسىپ شىقتى. ءوزى بۋسانىپ تۇر. دەرەۋ سۋعا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن بە، قالاي...
- ەندى ءوزىم تۋرالى ايتايىن، - دەدى جۇمساق كرەسلوعا جالپ ەتىپ وتىرا بەرىپ. - مەن دەپۋتاتتىققا كانديداتپىن. الماتىدا ءبىر شاعىن مەكەمەنى باسقارامىن. جىگىتتەر قولقالاعان سوڭ، وسىندا كەلىپ، دەپۋتات بولۋعا تالپىنىپ جاتىرمىن. ەكى جەتى بولدى، كۇندە كەزدەسۋ، كۇندە ناسيحات... مىنە، بۇل دا ساياسات. ەل دەگەن نە؟ ولارعا ءبارىبىر. جاقسى سويلەسەڭ، جىلى ءسوز ايتساڭ، قينالىپ تۇرعانىنا كومەكتەسە قويساڭ، ەپتەپ قارجىلىق قولداۋ جاساساڭ... جەتىپ جاتىر.
- سول عانا ما؟ - دەپ كۇلدى اق ساماي.
- ە، ەندى شە! باسقا نە كەرەك. وزدەرى ونسىز دا ۇزىلەيىن دەپ وتىرعان ەلگە ودان وزگە نە قاجەت.
- ەندى... دەپۋتات بولاتىن كىسى بولاشاق جوسپارلارىن ايتىپ دەگەندەي... ەلگە، جەرگە الداعى ۋاقىتتا نە جاقسىلىق ىستەي الادى؟ قانداي باعدارلاماسى بار...
- باعدارلاما دەيمىسىڭ؟ - دەپ كۇلدى جالتىر باس. - ويباي-اۋ، وسى كۇنگى حالىق سىلدىر ءسوزدى قايتەدى. مىقتى ەكەنسىڭ، جاعدايىن جاقسارت. قارجى، قارجى، تاعى دا قارجى...
- وي، زامان-اي! - دەپ كۇرسىندى اق ساماي. - قايدا قاراساڭ دا اقشا... ءبارى اقشاعا تىرەلگەن زاماننىڭ سيقى... اه-ه...
***
- سەن ىشەسىڭ بە؟ - دەپ سۇرادى جالتىر باس.
- جوق، ىشپەيمىن.
- وتە جاقسى. ىشپەگەن دۇرىس. مەن دە ىشپەيمىن. مىنا تۇرعاندار (ۇستەل ۇستىندەگى بوتەلكەلەردى نۇسقاپ) جاي، كەلگەندەر ءۇشىن... تىلەۋلەستەر ءۇشىن... ەندى دەپۋتاتتىققا ءتۇسىپ جاتقان سوڭ، اناۋ دا، مىناۋ دا كەلەدى. ىشىندە ىشكىلىك دەسە جۇتىنىپ تۇراتىندار كوپ بولادى. وي، ءوزىڭ ساراڭ ەكەنسىڭ، سەن ىشپەسەڭ ءبىز بارمىز عوي دەيتىندەرگە... سولارعا ازىرلەپ قويعانىم.
- تۇسىنەمىن عوي...
- تۇسىنگەنىڭە راحمەت. ال، ەندى... جازۋشى ادامنىڭ ىشپەيمىن دەگەنىنە سەنۋ دە قيىن. مۇمكىن، سىپايىلىق جاساپ...
- جوق. راسىمەن ىشپەيمىن.
- وندا دۇرىس بولدى. ەكەۋمىز جاقسى سەرىك بولا الادى ەكەنبىز.
***
- جازۋشى بولعاندا... - دەپ، ەندى جالتىر باس بۇنى تەرگەۋگە الا باستادى. - ... نە جازاسىڭ؟ تاقىرىبىڭ قانداي؟
- ءارتۇرلى.
- سوندا دا. ايتالىق، كەيبىر جازۋشىلار تاريحي تاقىرىپتى قاۋزايدى. ال، كەيبىرەۋلەرى دەتەكتيۆتى...
- مەن ءۇشىن تاقىرىپ ەڭ باستىسى ەمەس. ماعان يدەيا قىمبات. جاقسى وي، جاقسى يدەيا كەلسە، ونى قاي ۋاقىت، قاي كەزەڭ دەپ ءبولىپ جاتپايمىن. ىڭعايى قالاي كەلسە، سولاي جازامىن...
- قىزىق ەكەن. سوندا، مىسالى، مەن تۋرالى دا كىتاپ جازا الاسىڭ با؟
- ەڭ اۋەلىم يدەيا...
- ەگەر سول يدەيانى بەرسەم... ءوزىم ايتىپ بەرسەم...
- ونى اۋەلى تىڭداۋ كەرەك. ۇناسا، جۇرەككە جەتسە، جازۋعا بولادى. ءبىراق، مەن وسى كۇنگە دەيىن زاكازبەن كىتاپ جازىپ كورگەن ادام ەمەسپىن.
- ە، وندا تۇرعان نە بار! وسى كۇنى تاپسىرىسپەن جازاتىندار از با! اقشاسىن بەرەم دەسەڭ، قۇستاي ۇشىپ تۇرعان جۋرناليست-جازۋشىلاردىڭ ءبىرازىن بىلەم.
- اركىمنىڭ مىنەزى ءار تۇرلى. بىرەۋ ءۇشىن بىرەۋ جازا بەرمەيدى.
- سول تاپسىرىسپەن كىتاپ جازاتىندار دا وزدەرىن اقىلدى سانايدى. «زامانىڭ تۇلكى بولسا، تازى بولىپ شال» دەپ كۇلەدى وزدەرى. مىسالى، جاسىراتىنى جوق، مەن تۋرالى، مەنىڭ اۋلەتىم جايلى ءبىر كىتاپ ازىرلەنىپ جاتىر. ەندى از كۇندە قولعا تيەدى. ساعان بىرەۋىن بەرەيىن. وقى. تانىس.
- كورەيىك.
- سەن ءوزى... تىم از سويلەيدى ەكەنسىڭ. مەن بىلەتىن اقىن-جازۋشىلار سويلەسە ءسوزدىڭ ءتۇبىن ءتۇسىرىپ، ول از دەسەڭ سەنىڭ دە ميىڭدى قاعىپ، قولىڭا بەرەتىن ەدى. مىقتى جازۋ ءۇشىن سوزشەڭ بولۋ شارت ەمەس تە شىعار، ءا؟
- ونى دا بىلمەدىم.
- نە بىلەسىڭ سوندا؟
- ءوزىم جازۋشىمىن. سونى بىلەمىن.
- جازۋشىمىن دەيدى! ال، مەن سەندەي جازۋشى بار دەگەندى بۇگىن عانا ەستىپ وتىرمىن. بۇعان دەيىن ەستىسەم ەكى قۇلاعىم تاس كەرەڭ بولسىن، اگاركي...
- مەن ناسيحاتقا جوقپىن.
- ول دۇرىس ەمەس. جازۋشى ءۇشىن ول ەڭ كەرەگى...
- قايدام-م...
***
- بىلاي... قىز-قىرقىندارعا قالاي ەدىڭ؟ - دەدى جالتىر باس.
- قۇمارلىعىم جوق.
- سويلەسۋگە دە جوقسىڭ با؟
- ەندى... جاقسى ورتا بولسا، سويلەسۋگە بولادى عوي. تەك سويلەسۋگە...
- ال، ودان ءارى...
- جەڭىلتەكتىككە جانىم قاس. وندايدى جاقتىرمايمىن.
- ەركەك ەمەس ەكەنسىڭ.
- سول ءۇشىن بە؟
- ءيا، سول ءۇشىن. ەركەك ەركەك بولا ءبىلۋى كەرەك.
- ايەلىم بار، بالا-شاعام بار. اكەمىن. ءبىر ايەلگە سۇيىكتى جارمىن.
- وي، ونى قويشى. سونى دا ءسوز دەپ... وتباسى كىمدە جوق ەكەن. ايەل كىمدە جوق ەكەن... مەن باسقا نارسەنى ايتىپ وتىرمىن.
- ءوزىڭ ەركەك ەمەسسىڭ دەگەن سوڭ نامىستانىپ ايتىپ جاتقانىم...
- مەن ساعان ەركەك ەمەسسىڭ دەپ اۋىسپالى ماعىنادا ايتتىم. ماسەلە - جىگىتشىلىكتە. جىگىتشىلىك دەگەن بولماي ما! اۋ، جازۋشى دەگەن مۇنى مەنسىز دە تۇسىنەر بولار ەدى. سەن ءوزى-ى...
- مەن وسىندايمىن.
- كورىپ تۇرمىن. قاپ، اتتەڭ...
- نەگە وكىندىڭ؟
- تومەنگى قاباتتاعى بولمەگە وسى بۇگىن ەكى ادەمى كەلىنشەك ورنالاسىپ ەدى. سولاردى ويلاپ ەم...
- ويلاساڭ، بار.
- سەن شە؟
- مەن دەمالامىن.
- ول بولمايدى. بارساق، بىرگە بارايىق، بولماسا ەكەۋمىز دە دەمالامىز. سونىمەن... قايسىسى؟
- نە جونىندە؟
- بارامىز با، جوق الدە...
- دەمالايىق.
- جارايدى. ساعان ەرگەن ەركەك ءبىر-اق كۇندە سوپى بولىپ شىعا كەلەدى ەكەن. بۇگىنشە سوپى بولساق، سوپى بولايىق...
- نەگە مەن ءۇشىن سوپى بولاسىڭ. ءوز كوڭىل قالاۋىڭدى ىستە.
- جوق. بارمايمىن. «دوسىڭ سوقىر بولسا، ءبىر كوزىڭدى قىسىپ ءجۇر» دەگەن.
- ؟!.
***
ەرتەڭىنە تاعى دا كەشتەۋ ورالعان دەپۋتاتتىققا كانديدات جالتىر باس تاعى دا دابىرلاي سويلەپ كىردى.
- جىگىتتەردى ايتام دا. مەنى الاقاندارىنا سالىپ الديلەۋگە بار. تەك دەپۋتاتتىققا وتسەڭىز بولدى دەيدى.
- سوندا-ا... - دەپ كۇلدى اق ساماي. - دەپۋتاتتىققا وتكەندە ولارعا تيەتىن پايدا نە؟
جالتىر باس ىنتى-شىنتىسىمەن قارقىلداپ تۇرىپ كۇلسىن. كەشەلى بەرى بايقاعانى - ءجون-جوسىقسىز كوپ كۇلەدى ەكەن.
- ويبۋي-ي، سەن ءوزى... جالپى ساياساتتان شىنىندا دا ماقۇرىم ەكەنسىڭ عوي. اۋ، مەن دەپۋتات بولسام، تيگىزەتىن پايدام از با؟ مىنا ەل، حالىق مەنسىز دە ءومىر سۇرە الادى. ماعان دەيىن دە ءومىر سۇرگەن، مەنەن كەيىن دە ءومىر سۇرەدى. مەن... ەڭ الدىمەن انا كومەكشىلەرىمە جاعداي جاسايمىن. سولار نە ءۇشىن مەنىڭ ءسوزىمدى سويلەپ ءجۇر؟ نەگە اقشا-دۇنيەسىن ايامايدى؟ ءانى، وندا سونداي قۇپيا سىر بار.
- جوق، تۇسىنەم عوي. ولارعا وڭ بۇيرەگىڭ بۇراتىنى دا زاڭدى. الايدا، دەپۋتاتتىڭ مىندەتى مۇلدە باسقا. ولار زاڭ جوبالارىمەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك ەمەس پە. زاڭ جوبالارى-ى...
- سەنىڭ ويىڭشا، - دەدى جالتىر باس. - ... دەپۋتات بىتكەن تەك زاڭمەن تاڭ اتىرىپ، زاڭمەن كۇن باتىرا ما؟ زاڭ ءوز جونىمەن. ال، ەندى ودان تىس ۋاقىتتا شە! ايتالىق، دەپۋتات ەلباسىنا كىرەدى - وندا نە ايتۋى كەرەك؟ ايتالىق، دەپۋتات پرەمەر-مينيسترگە كىرەدى - وندا نە ايتۋى كەرەك؟ مينيستر، كوميتەت ءتوراعالارىن ايتپاي-اق قويايىن... مىنە، ماسەلە قايدا جاتىر-ر...
- سوندا دا تۇسىنگەن جوقپىن.
- جارايدى. مەن ساعان جاي مىسالمەن تۇسىندىرەيىن. كەز-كەلگەن كىسىنىڭ جوعارى جاقپەن شەشىلەتىن شارۋالارى بولماي ما؟ بولادى. ال، سونى كىم ارقىلى جۇزەگە اسىرادى؟ ارينە، بىزدەر ارقىلى... ءتىپتى بار عوي، مىنا مەن ساعان دا كومەك جاساۋىم مۇمكىن. ارينە، ەرتەڭ دەپۋتات بولىپ كەتسەم...
- قالاي؟ قالاي كومەك بەرە الاسىڭ؟
- مەن ساعان وردەن الىپ بەرەم. نە بولماسا، مەملەكەتتىك سىيلىق بەرگىزەم-م...
- ول مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە، مەملەكەتتىك سىيلىقتى بەرۋ-بەرمەۋدى ارنايى كوميسسيا شەشەدى عوي.
- سول... مەملەكەتتىك كوميسسياعا ىقپال ەتەتىندەر جوق دەيمىسىڭ. وي، سەن دە... جارايدى، ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنە الار ەمەسپىز. سەنىڭ ويىڭ مۇلدە باسقا، مەنىكى - باسقا-ا...
- مۇمكىن...
جالتىر باس تاعى دا كۇلدى. ءبىراق بۇل جولعىسى ەرسىلەۋ ەستىلدى.
***
ءۇشىنشى كۇنى جالتىر باس وتە اشۋلى ورالدى. كوزدەرى قانتالاپ كەتكەن.
- سەنگەن تۇيەم سەن بولساڭ... تاپ اكەڭنىڭ! - دەيدى كۇيىنە سويلەپ.
- نە بوپ قالدى؟ - دەدى اق ساماي. - نەگە اشۋلىسىڭ؟
- ە، اشۋلانباعاندا. سەنگەن جىگىتتەرىمنىڭ ءبارى بوسقا شاۋىپ ءجۇرىپتى. قارسىلاسىم مەنى باسىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. قاپ، اتتەڭ...
- ەندى نە ىستەمەكسىڭ؟
- ناسيحات، ناسيحات، تاعى دا ناسيحات!.. ايتپاقشى، سەن... ماعان سەنىمدى وكىل بولساڭ قايتەدى. جازۋشىسىڭ، ءتىلىڭ بار. ءسوزدى ادەمى سويلەي الاسىڭ. قورىقپا. اقىڭدى جەمەيمىن. اقشانى قانشا سۇراساڭ، سونشا بەرە الام. ونىڭ ۇستىنە... مەملەكەتتىك سىيلىققا...
- ونى كوميسسيا شەشەدى دەدىم عوي.
- ويباي-اي، سەندەي قىڭىردى كورسەم كوزىم شىقسىن. اۋ، سول كوميسسيا دا ادامدار عوي. ادام بار جەردە ءبارى دە مۇمكىن. ءبارى دە...
- مەن جازۋشىمىن. اق قاعاز بەن قالامىما سەنگەن اداممىن. ەل بار، جۇرت بار. ولار ۇناتىپ جاتسا، وزدەرى-اق ۇسىنادى. قوعامدىق پىكىر تۋعىزادى. ال، ەندى... ۇناتپاسا، نەسىنە وكپەلەيمىن. جازۋشى سىيلىق ءۇشىن جازاتىن بولسا، ول شىن جازۋشى ەمەس.
- گەنەرال بولۋدى ارمانداماعان سولدات سولدات پا؟
- راس، جاقسى جازۋشى بولۋدى ويلاماعان جازۋشى جازۋشى ەمەس.
- ال، اتاق...
- اتاق باسقا نارسە.
- ءوي، سەن ءوزى... قىرسىقتىڭ قىرسىعىسىڭ عوي، ءا! باسە-اۋ، وسى كۇنگە دەيىن نەگە اتىڭدى ەستىمەگەم دەسەم... وزىڭنەن دە بار ەكەن-اۋ. - جالتىر باس قىزىنا سويلەپ كەلە جاتتى دا، كىلت توقتاي قالدى. ءوزىنىڭ تىم اشىق كەتكەنىن تەز اڭعارسا كەرەك. سوسىن قايتادان ساباسىنا تۇسە: - كەشىر-ر... ارتىقتاۋ ايتىپ جىبەردىم... كىتاپتارىڭ كوپ پە؟ قانشا كىتاپ جازدىڭ؟
- كوپ ەمەس.
- سوندا دا. سانى...
- التاۋ-جەتەۋ بولىپ قالار. ءاي، ءبىراق... سولاردى كەرەمەت كىتاپتار دەي المايمىن. جاقسى دۇنيەنى جازا الماي ءجۇرمىز عوي.
- مىنە، ماسەلە وسىندا. جاقسى شىعارما جازۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلىم جاعداي كەرەك. سولاي عوي. اقشا-قاراجاتتان قينالماۋىڭ قاجەت. ويىڭدا - تەك جازۋ، جازۋ جانە جازۋ تۇرعانى ابزال. سەن سوندا... كلاسسيك بولاسىڭ. مەنى قولداساڭ، ەرتەڭ ساعان جاعداي جاساپ قويار ەم. جازار ەدىڭ سەن...
- ءاي، ول دا ەكى ۇشتىلاۋ نارسە، - دەدى اق ساماي. - قالامگەرگە نەعۇرلىم جاعداي جاساپ قويساڭ، ويلانۋى دا مارعاۋ تارتادى. ەڭ مىقتى شىعارما - جان قينالىسىنان سوڭ تۋادى. دەمەك، قيىندىق...
- تۋه، - دەدى جالتىر باس. - ساعان داۋا جوق ەكەن. نە دەگەن قيسىقسىڭ ءوزىڭ...
- بۇل قيسىقتىق ەمەس، ءومىر شىندىعى...
- ءومىر شىندىعى دەيسىڭ، ءا! ال، ەندى... استانادان وسىندا كەلىپ، ءوز كىتابىڭدى ءوزىڭ ساتىپ جۇرگەنىڭ اسا ىڭعايلى ءىس دەپ ويلايسىڭ با؟ جازۋشى باسىڭمەن ەل كەزىپ، كىتاپ ساتىپ...
- ە، نەسى بار. مەن ساتسام، ءوز كىتابىمدى ساتىپ ءجۇرمىن. بۇل - رۋحاني قازىنا... كەيبىرەۋلەر سياقتى كويلەك-كوپشەك، تەرى-تەرسەك ساتىپ ءجۇرمىن بە...
- ەهە، رۋحاني قازىنا دەيدى، - دەپ، جالتىر باس مىسقىلداپ سويلەدى. - وسى كۇنى كىتاپ وقىپ جۇرگەندەر بار ما ءوزى! سەنىڭ كىتابىڭدى قايتەدى مىنا ەل! ولارعا جەيتىن تاماق، كيەتىن ادەمى كيىم كەرەك. وسى ەكەۋى بولسا، ءبىتتى.
- بۇل - ۋاقىتشا قۇبىلىس. ءالى-اق ەل دە تويىنادى. سوسىن رۋحاني ازىقتى ىزدەيدى.
- جوق، سەن ماعان ايتشى. دارداي جازۋشى باسىڭمەن كىتاپ ساتىپ جۇرگەنىڭ جاراسا ما؟ بۇل ءوزىڭدى-ءوزىڭ قورلاۋ عوي.
- قورلاۋ؟! بىلمەدىم... نەگە قورلاۋ-ۋ...
- سولاي. بۇل - قورلىق.
***
ءتورتىنشى كۇنى تۇندە اق ساماي ەندى جالتىر باسقا ءوزى باس سالدى.
- سەن... كەشە ماعان «كىتاپ ساتۋ - قورلىق» دەدىڭ. وسى سوزىڭە تۇسىنبەدىم.
- ە، تۇسىنبەيتىن نەسى بار. بىلدەي جازۋشى دوربا اسىنىپ، كىتاپ ساتادى. ونى سەن ەمەس، باسقالار ورىنداۋى كەرەك. مىسالى، جاس بالالار...
- ولار مەنى تىڭداي ما؟
- ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەن بەر. سوسىن زىر جۇگىرەدى. ءاي، ءبىراق، ول دا ماسەلەنىڭ شەشۋى ەمەس. مەن دەپۋتات بولىپ كەتسەم، بار كىتابىڭدى وزدەرى-اق وتكىزىپ، اقشاسىن اكەلىپ بەرەر ەدى. قازىرگىڭ - قورلىق...
- سوندا-ا...سەنىڭ مىنا ءجۇرىسىڭ قورلىق ەمەس پە؟ قاراشى وزىڭە! كورىنگەن جەرگە باراسىڭ، مەنى قولداڭدار دەپ جالىناسىڭ. ەل اۋزىنا كەلگەن ءسوزدى ايتادى، كوتەرەسىڭ. ءويتىپ دەپۋتات بولعانشا...
- بۇل - باسقا شارۋا، - دەدى جالتىر باس تا نامىستانا. - بۇل - سايلاۋ الدىنداعى ناۋقان. ازعانا ۋاقىتقا... ءبارى وتەدى دە كەتەدى. سوسىن... جايلى ورىنعا جايعاساسىڭ. ارعى جاعى راحات.
- ءبىز دە سولايمىز. از-كەم ۋاقىت كىتاپ ساتىپ شارشايمىز، سوسىن دەمالامىز.
- ارعى جاعى شە! ارعى جاعى تاعى ازاپ قوي.
- كىتاپ جازۋ ما! جوق، ول ازاپ ەمەس، راحات.
- سەن... شىن قيالي ەكەنسىڭ. سەنى تۇسىنە المادىم.
- مەن دە...
ەكەۋى تەرىس قاراپ جاتىپ قالدى. ەندى سويلەسكىلەرى جوق.
***
ەرتەڭىنە كەشتەۋ وياندى. بۇگىن قولى بوس. بارار جەردىڭ بارىنە دە بارعان. سوسىن دا كەرىلىپ-سوزىلىپ، كەرەۋەتىندە ۇزاق-ق جاتىپ الدى. سوسىن...
تەلەديداردى قوسىپ قالىپ ەدى، ەكرانعا بولمەلەسى - جالتىر باس جارق ەتىپ شىعا كەلدى. ءوزى كوڭىلدى، جىميا كۇلىپ سويلەيدى:
- قۇرمەتتى سايلاۋشىلار، - دەيدى داۋسىن سوزا ءتۇسىپ. - مەن حالقىم، ەلىم دەپ جۇرگەن اداممىن. بۇل تىرلىكتە ۇلتىمنان قىمبات ەشكىم جوق ماعان. اقتىق دەمىم بىتكەنشە حالقىمدى ويلاپ، حالقىم دەپ قايعىرامىن. ەگەر ەل ءسوزىن ايتاتىن دەپۋتات كەرەك دەسەڭىزدەر، ماعان داۋىس بەرىڭىزدەر-ر...
«ەهە! - دەپ ويلادى اق ساماي. - ەهە-ە!..»
***
اق ساماي قايتۋعا جينالىپ جاتقاندا سايلاۋ دا بولىپ قالىپ ەدى. قورىتىندىسىندا كورشىسى - ساكەن سەرى دەپۋتاتتىققا وتپەي قالىپتى.
جول جۇرەيىن دەپ جاتقاندا ءومىرى ىشپەيمىن دەيتىن كورشىسى ماس كۇيىندە قيسالاڭداپ كەلىپ، بۇنىڭ ميىن اشىتتى.
- اتتەڭ، - دەدى كۇيىنە. - اتتەڭ... قاسىمدا ءوزىڭ سەكىلدى اقىلدى، سوزگە ۇستامدى جىگىتتەر كوپ بولعاندا، ءسوزسىز جەڭىسكە جەتەتىن ەدىم. مەن ناشارلىعىمنان جەڭىلگەم جوق، ناسيحاتىم ناشار بولدى. بار كەمشىلىك - سوندا. سولاي، دوستىم، ەسىڭدە بولسىن، ناسيحات، ناسيحات جانە ناسيحات...
- تۇسىنەم، - دەدى اق ساماي. - تۇسىنەم سەنى...
- جوق، سەن ءتۇسىنىپ تۇرعان جوقسىڭ. مەنى ءالسىز بىرەۋ دەپ ويلاپ باراسىڭ. تىپتەن دە ولاي ەمەس. مەن... دەپۋتات بولعاندا، ەڭ مىقتى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى بولاتىن ەدىم. ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ سورلىلىعى سوندا - ءتاۋىر ادامدارىن سىرتقا تەبەدى. جاقسىنى تانىمايدى، جىلتىڭدى تورگە وزدىرادى. سوسىن ءومىر وڭا ما... ايتشى ءوزىڭ، وڭا ما؟
- ارينە، وڭبايدى.
- مىنە، ماسەلە سوندا. جاقسىلارى اياق استى بولادى، جاماندار بيىككە ورلەيدى. مىسالى، سەن... بايقايمىن، ءتاپ-ءتاۋىر جازۋشىسىڭ. ماقتانبايسىڭ، لەپىرمەيسىڭ. وزىڭمەن-ءوزىڭسىڭ. ءبىراق سەنى باعالاپ جاتقاندار بار ما! جوق. ويتكەنى سەنى كورگىسى كەلمەيدى. سەنىڭ الدىڭدى وراپ كەتەر پىسىقايلار كوپ. ازىرگە جەڭىس تە، اتاق تا سولاردا.
- سولاي شىعار...
- سولاي. تاپ سولاي. ەشتەڭە ەتپەس! ءومىر بۇگىنمەن بىتپەيدى. الدا كۇرەستىڭ كوكەسى بار. مەن ءتۇبى دەپۋتات بولامىن. سوندا... كورەرمىن.
- مەن اسىعىس ەدىم، - دەپ اق ساماي قوشتاسپاققا نيەت قىلدى. - ەندى قوشتاسۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.
- جاقسى، باۋىرىم! ازىرگە. ءبىراق ءبىز كەزدەسەمىز. مەن تۋرالى تەرىس ويلاما. كوپ سىرىمدى ايتقام جوق ساعان. ونى تاعى بىردە... جوق، كەلەسى دەپۋتات بولعاندا ايتارمىن. كەلىستىك پە؟
- كەلىستىك... - اق ساماي ەندى قوزعالا بەرىپ ەدى، جالتىر باس تاعى دا توقتاتتى.
- ايتپاقشى... سەن ازىرگە مەن تۋرالى ەشتەڭە جازباي-اق قويشى. جازام دەسەڭ، قاي كەزدە جازۋ كەرەگىن ءوزىم ايتام...
- مەن سەن تۋرالى جازام دەگەم جوق قوي. ال، ەندى ءوتىنىش ايتقان ەكەنسىڭ، سول دەگەنىڭ بولادى. جازبايمىن. ۇندەمەيمىن سەن تۋرالى.
- مىنە، دۇرىس. ەندى ءبىر-بىرىمىزدى تۇسىنگەن سياقتىمىز. سايلاۋدا جەڭىلگەندەردى مازاق ەتۋشىلەر كوپ بولادى. سولاردىڭ ءبىرى بولمايىن دەگەنىم عوي. ءتۇبى... جەڭەمىن. سول كەزدە ءوزىم تاۋىپ الام. سوندا... ايتاتىنىمدى ايتام.
جالتىر باس ەندى بۇرىنعى ادەتىنە باسىپ، ساقىلداپ تۇرىپ كۇلدى. توقتاماي كۇلدى. اق ساماي ونىڭ نەگە كۇلىپ تۇرعانىن، اسىرەسە نەگە وسىنشا ۇزاق-ق كۇلگەنىن تۇسىنبەدى.
ول وتپەي قالعان كىتاپتارىن ارقالاپ، قوناق ۇيدەن ۇزاپ كەتكەنشە جالتىر باستىڭ وتە سۇيكىمسىزدەۋ، داراقى كۇلكىسى قۇلاعىندا جاڭعىرىپ تۇرىپ الدى. ۇزاڭقىراپ بارىپ، ارتىنا ءبىر بۇرىلعانىندا بايقادى، اۋەزوۆ ايتقان «ءمۇساپىرحانا» وسى جولى بۇعان مۇڭايا، مۇڭدانا قاراپ تۇرعانداي بولدى...
3. ول جانە «جازۋشى»
اڭگىمە
1
جۇردەك پويىزدىڭ ەكى ورىندىق جايلى كۋپەسىندە ەكى كىسى وتىر. ءبىرى - ەلۋدى القىمداعان، ءجۇرىس-تۇرىسى سامارقاۋلاۋ جىگىت اعاسى. ول - اقساماي. ال، ەكىنشىسى - ول دا ورتا جاستان اسىپ، الپىسقا يەك ارتقان اعا بۋىن. ول - قاسقاباس. اقساماي دا، قاسقاباس تا ءبىر-بىرىمەن جىلى امانداسقانى بولماسا، ازىرگە اشىلا سويلەسكەن جوق. «كىم ءسوز باستار ەكەن» دەگەندەي ىشتەي ارباسۋ. «سەن سويلەمەسەڭ، مەن دە ۇندەمەيمىن» دەگەندەي تىمپي كۇي. «كولدەنەڭ كوك اتتىعا بار سىرىن اشىپ سالاتىن اڭقاۋىڭ مەن ەمەس» دەگەن ىشتەي اڭدىسۋ.
2
اقىرى ءسوزدى اقساماي باستادى. جاسى كىشى بولعان سوڭ ىنىلىك ىزەت جاساعانى.
- جول بولسىن، اعاسى؟ الىسقا بارا جاتىرسىز با؟ - دەپ، انا قاسقاباستى سوزگە تارتا سويلەگەن.
- الەي بولسىن، ىنىشەك. بارار جەرىم - شۋ. سونان تۇسەمىن.
- ە، - دەدى اقساماي. - ... اتاقتى شۋ ستانساسى دەسەڭىزشى. سول جەردە تۇراسىز با، جوق الدە...
- شۋدا قۇدام بار. وشاقتى دەگەن اتا. ال، ءوزىم... وسى قىزىلوردالىقپىن. مىنا ارال جاعى...
- ارال جاعى دەيمىسىز، - دەپ اقساماي الدەنەگە ەسىنە تۇسكەندەي كۇلىپ جىبەردى.
- و، نەگە كۇلدىڭ؟ سەبەبى بار ما، ىنىشەك؟
- بار. بار بولعاندا قانداي.
- ە، ەندەشە ايتا وتىر. تىڭداپ كورەلىك.
- وتكەن جولى الماتىدا مەملەكەتتىك اۆتوينسپەكسيادا ىستەيتىن جيەنىم ءبىر اڭگىمە ايتىپ ەدى. سول ەسىمە تۇسە كەتكەنى عوي.
- ءيا. ول نە دەپ ەدى؟
- سول جيەن ايتادى. الماتىعا ءبىر ارال جاعىنىڭ جىگىتى اۆتوماشينامەن كەلىپتى. ءوزى قالادا ءجۇرۋ ءتارتىبىن بۇزىپ العان با، دەرەۋ اۆتوينسپەكتور جىگىت توقتاتپاي ما! رۋلدەگى جىگىت سىرتقا جۇگىرىپ شىعىپتى دا:
- نە بوپ قالدى، ا قۇداي؟ - دەپتى.
انا اۆتوينسپەكتور دا سىر بويىنىڭ جىگىتى ەكەن، بۇعان ازىلمەن قاعىتا:
- وۋ، باۋىرىم، سەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ پارولىن ايتتىڭ عوي. تەڭىزدىك ا قۇدايسىڭ با، جوق الدە قۇرعاقتىق ا قۇدايسىڭ با؟ - دەپ سۇراپتى.
- مەن بە؟ مەن - ارالدانمىن.
- ە، وندا تەڭىزدىك ەكەنسىڭ. مەن دە سول جەردە تۋعانمىن. وندا جۇرە بەر. جولىڭ بولسىن دەپتى.
قاسقاباس مىنا اڭگىمەگە كۇلىپ جىبەردى.
- ءاي، وسى ەلدىڭ شىعارمايتىنى جوق، - دەدى سوسىن. - ەل قاراپ جۇرمەيدى.
- كوڭىلىڭىزگە الىپ قالدىڭىز با؟ ءزىلى جوق ءازىل عوي.
- ە، جوعا! بۇنى كوڭىلگە الىپ نە كەرەك. بۇندا تۇرعان قانداي ىڭعايسىزدىق بار. تەك... ەلىمدى ويلايمىن دا. «ا قۇداي» دەگەنىمىز «اينالايىن» دەگەنىمىز عوي.
- ونى بىلەم عوي، اعا.
- بىلسەڭ سول.
3
قاسقاباس ىرىلەنىپ سويلەيدى ەكەن. سوزدەرى مىنبەدەن ەستىلگەندەي ءىرى، جۋان.
- ءوزىڭ ءجۇزى جىلى جىگىت كورىنەسىڭ. اڭگىمەڭ دە جۇمساق. قايدا جۇمىس ىستەيسىڭ؟ - دەپ، ەندى قاسقاباس اقسامايدى اڭگىمەگە تارتتى.
- مەن... جازۋشىمىن. جازۋشى دەگەن حالىقتى بىلەتىن بولارسىز...
- و-و، - دەپ قاسقاباس قۋانىپ سالا بەردى. - نەگە بىلمەيمىن. بىلگەندە قانداي. كىتاپتارىڭ بار ما؟ كوپ كىتاپ جازدىڭ با؟
- كوپ دەي المايمىن. بارلىعىن قوسقاندا بەس-التاۋ بولىپ قالار...
- قانە، وزىڭدە بار ما بىرەۋى؟ كورەيىك تە...
- بار. قازىر الىپ بەرەيىن.
اقساماي قول سومكەسىن اشىپ، ىشىنەن ءبىر كىتاپتى الدى دا، قاسقاباسقا ۇسىندى. قاسقاباس قولىنا الىپ تۇرىپ، ەكى-ءۇش پاراقتاپ جىبەرىپ:
- وي، ءوزى ءبيتتىڭ قابىعىنداي عوي. كوبىرەك جازبايسىڭ با! - دەدى. - ۇلكەن جازۋشىلار انا اۋەزوۆ سياقتى بولۋى كەرەك. «اباي جولىن» ايتسايشى. نە بولماسا ءبىزدىڭ نۇرپەيىسوۆ سەكىلدى. «قان مەن تەر» قانداي! قولىڭا الساڭ، كوڭىلىڭ توياتتايدى.
- ەندى... - دەپ اقساماي قيپاقتاپ قالدى. - ... ءار جازۋشىنىڭ ءوز جازۋ ماشىعى بولادى. بىرەۋلەر رومان جازادى، ال ەندى بىرەۋلەر اڭگىمەنى وڭ كورەدى. ەڭ باستىسى - جاقسى جازۋدا.
- جاقسى جازۋ دەيمىسىڭ! - دەدى قاسقاباس. - جاقسى جازۋ كەرەك ارينە. مەنىڭ ويىمشا، ەڭ جاقسى كىتاپ - شىن ءومىردى جازعان كىتاپ. ايتپەسە، كەيبىرەۋلەر جازادى، قايداعى ءبىر قيالي بىرنەمەلەر... كەيىپكەرى اۋرۋ، ەسالاڭ، قويانشىق... مەن ونداي كىتاپتاردى ەش قابىلداي المايمىن.
- قانداي كەيىپكەردى تاڭداۋ جازۋشىنىڭ ءوز قۇقى ەمەس پە!
- سولايى سولاي عوي. ايتسە دە وقىرماندى دا ويلاپ قويۋ لازىم. جازۋشى ەڭ الدىمەن كىم ءۇشىن جازادى؟ ارينە، وقىرمان ءۇشىن. ەندەشە، نەگە ءوز وقىرمانىن ايامايدى؟ ماعان انا جولى ءبىر جازۋشى ىنىشەك الگى ورىس جازۋشىسى دوستوەۆسكيدى ءبىر ءتۇن ماقتادى. ءتىپتى الەم ادەبيەتىندە دە وعان تەڭ كەلەتىندەر جوق دەدى. سوسىن ەرتەڭىنە الگى جازۋشىنىڭ «اق تۇندەر» دەگەن كىتابىن تاۋىپ الىپ وقىمايمىن با!
- قالاي ەكەن؟ ۇنادى ما؟ - دەپ اقساماي وقىس ساۋال قويىپ قالدى.
- ءسوزدى بولمە. اياعىن تىڭدا، - دەدى قاسقاباس. - سويتسەم الگى جازۋشى دەگەنى قيالي بىرەڭەلەردى باس-كوز جوق ايتا بەرەدى، ايتا بەرەدى. ءتىپتى اياعىنا جەتە المادىم. سوسىن جىلى جاۋىپ قويا سالدىم. مىنە، وقىرماندى اياماۋ دەگەن وسى...
- مەن ولاي ويلامايمىن.
- ول ءوز شارۋاڭ. مەن شىندىقتى ايتىپ وتىرمىن. ايتپاقشى... سەن دە سول دوستوەۆسكيي سەكىلدى جازاتىن قۋ ەمەسپىسىڭ؟
جوق، ءبىزدىڭ ءستيلىمىز ەكى بولەك. مەن ءوز ويىمشا، ودان گورى تۋرگەنەۆكە جاقىنداۋمىن.
- ءا-ا، - دەدى قاسقاباس. - تۋرگەنەۆكە جاقىنداۋمىن دە. ال، ەندى سول تۋرگەنەۆىڭ قانداي جازۋشى؟ ول نەنى جازعان؟
- تۋرگەنەۆتىڭ روماندارى كوپ. «اڭشىنىڭ اڭگىمەلەرى» دەگەن اڭشى ومىرىنەن جازعان اڭگىمەلەرى دە بار.
- وندا وقيمىن. ءسوزسىز وقىپ شىعام. اڭشىلىق دەگەن ءبىر قىزىق الەم.
- وقىڭىز. وقىپ شىققانىڭىز دۇرىس.
4
- وزگەنى قويايىق. ءوزىڭ تۋرالى ايت.
قاسقاباستىڭ ءسوزى ءامىرلى. «ايتپاي كورشى، قانە!»دەيتىندەي.
- ءوزىم تۋرالى نە ايتام. جاسىم ەلۋگە تاقادى. وسى جاسىما دەيىن جازۋشىلىقتى كاسىپ ەتىپ كەلەم. ءبىراق جازعانىم كوپ ەمەس، بارى-جوعى...
-ونى ايتتىڭ عوي. نە تۋرالى جازاسىڭ؟
- ءارتۇرلى.
- ناقتىلاپ ايتقاندا... تاقىرىبىڭ؟
- باسىبايلى تاقىرىبىم جوق. نە جازسام دا ەڭ اۋەلى ادام جانىن، ونىڭ ىشكى پىكىرلەرىن اشىپ كورسەتسەم دەيمىن.
- كەيىپكەرلەرىڭ كىم؟
- ولار دا ءارتۇرلى. كەز-كەلگەن ادامدى الا بەرەم.
- جالپىلاما سويلەيدى ەكەنسىڭ. كەيىپكەرلەرىڭ كىم دەگەندە ايتۋىڭ كەرەك: ول - مۇعالىم بە؟ ول - مالشى ما؟ ول - بۋحگالتەر مە؟ تاعىسىن - تاعىلار...
- اڭگىمە-حيكاياتتارىمدا وسىلاردىڭ ءبارى دە كەزدەسەدى.
- ال، پارتورگ شە؟ كەزىندە پارتورگتەر قوعامدا قانداي رول اتقارعانىن بىلەسىڭ بە؟
- پارتورگتى نەگە بىلمەيىن. بىلەم عوي. تەك... ولار تۋرالى جازا المايمىن. ولار - كومپارتيا ساياساتىن جۇرگىزدى، سولاردىڭ ءسوزىن ايتتى.
- جوق، قاتەلەسەسىڭ! - دەپ قاسقاباس ايقايلاپ جىبەردى. - پارتورگتى سەن تولىق تانىماعان ەكەنسىڭ. بىلە-بىلسەڭ، سول پارتورگتەر كەزىندە قوعامدى ۇستاپ تۇردى. ەل ىشىندە اۋىزبىرشىلىك بولسا، ول ەڭ الدىمەن سول پارتورگتەردىڭ ارقاسى...
- بۇل ەندى داۋلىلاۋ ماسەلە...
- داۋعا اينالدىرىپ جۇرگەن سەن سەكىلدىلەر. ايتپەسە پارتورگ داۋعا، تالاسقا نەگىز بولاتىن كەيىپكەر ەمەس. پارتورگ زامان يدەولوگى. ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ساياساتكەرى. ءتىپتى ساۆحوزداردا ديرەكتور ءبىرىنشى باسشى بولا تۇرا، پارتورگتى تىڭدادى. دەگەنىنە كوندى. ويتكەنى، ول...
- تىم ماقتاپ جىبەردىڭىز.
- از. از ماقتاپ وتىرمىن ءالى. سەن پارتورگتىڭ كىم ەكەنىن بىلمەگەن ەكەنسىڭ. وندا تۇسىندىرەيىن.
- اعا، بىلەم. تۇسىندىرەتىن تۇك تە جوق. مەن دە سول كومپارتيا زامانىندا ءومىر سۇرگەن ۇرپاق ەمەسپىن بە.
- ال، سوزىڭە قاراسام، كوكتەن تۇسكەن سياقتىسىڭ.
- جاي، ءسىزدى سويلەتەيىن دەپ...
- ە، باسە! ءىشىڭ ءبىلىپ تۇر عوي ءبارىن دە.
- تاپ سولاي.
- وسىلاي دەمەيسىڭ بە باعانالى بەرى...
5
كىشكەنە ۇزىلىستەن سوڭ اڭگىمەنى اقساماي باستادى.
- ءسىز، شاماسى، پارتورگ بولىپ جۇمىس ىستەگەن شىعارسىز؟..
- ءدال تاپتىڭ. مەن وتىز جىل بويى ءبىر شارۋاشىلىقتا پارتورگ بولعان كىسىمىن.
- قازىر شە؟ قازىر قايدا ىستەيسىز؟
- مەن قازىر زەينەتكەرمىن. جاس الپىستان استى. جۇمىستى قويدىق.
- ءبىراق ءالى دە تىڭ كورىنەسىز.
- دەنساۋلىق جاقسى، ىنىشەك. ءالى دە كوپ نارسە تىندىرا الاتىن جاعدايىم بار.
- ءبىر شارۋامەن اينالىساتىن بولارسىز؟ ماسەلەن، ساۋدامەن دەگەندەي...
- ويباي، ونى اتاي كورمە. ول مەنىڭ قولىم ەمەس. مەن ءۇش جىلدان بەرى جازۋمەن شۇعىلدانامىن.
- نە جازاسىز؟
- ءومىرباياندىق رومان، - دەدى قاسقاباس. - ايتپاقشى، ۇمىتىپ بارادى ەكەم عوي، مەنىڭ العاشقى رومانىم باسپادان تاياۋدا شىققان. وزىڭە بىرەۋىن جازىپ بەرەيىن.
قاسقاباس سومكەسىنەن كىتابىن الدى. اقساماي كورگەن بەتتە-اق ەسىنەن تانا جازدادى. ونىڭ ءومىرباياندىق رومانىنىڭ قالىڭدىعى «اباي جولىنان» دا اسىپ تۇسەدى ەكەن.
- مىنە، ىنىشەك، جازعان سوڭ وسىلاي كوپ ەتىپ، مولىنان توگىلگەن ابزال. وقىعان وقۋشىنىڭ ايىزى قاناتىن بولسىن.
ول سويلەپ وتىرىپ، كىتابىنا ارناۋءسوز جازدى. «تالاپتى ىنىمە تالانتتى اعاسىنان» دەدى. اقساماي وعان تاڭدانعان جوق. كىتاپتى پاراقتاپ وتىرىپ، ەڭ سوڭىنداعى سويلەمگە كوز توقتاتتى. «ءبىرىنشى كىتاپتىڭ سوڭى». ە، دەمەك اياعى بار...
- كەشىرەرسىز، سوندا ءومىرباياندىق رومانىڭىز ەكى كىتاپتان تۇرا ما؟
- ونى ءبىر اللا بىلەدى. مۇمكىن، ءۇش كىتاپ... مۇمكىن، ءتورت كىتاپ...
- ايتارىڭىز كوپ ەكەن دە.
وتىز جىل پارتورگ بولدىم. ءار ون جىلىنا ءبىر كىتاپتان دەگەننىڭ وزىندە ءۇش توم بولماي ما!
- م-م، دا، - دەدى اقساماي.
6
- كىتاپ جازۋ وتە اۋىر، ءا! - دەپ اقساماي قاسقاباسقا بۇرىلا سويلەگەن.
- جازۋ اۋىر ەمەس، اتاقتى بولۋ قيىن، - دەدى قاسقاباس.
- جاقسى كىتاپ جازۋ قيىن، اعا! - دەدى اقساماي. - اتاق دەگەن جاقسى جازۋشىنى ءوزى-اق ىزدەپ تابادى.
- سەن قاتەلەسەسىڭ! اتاق-داڭق وزدىگىنەن كەلمەيدى. ونىڭ سوڭىنا ءتۇسۋ كەرەك.
- قالاي؟..
- سولاي. سەن كىتاپ جازىپسىڭ دەپ كىم اتاق-داڭق بەرە سالادى. بۇ كۇندە كىم كوپ، جازۋشى كوپ. سونىڭ بارىنە اتاق، سىيلىق بەرە بەرسە...
- جاقسى جازۋشى كوپ ەمەس. ولار وتە از.
- وي، شىراعىم، سەن ءوزى نە دەپ وتىرسىڭ؟ جاقسى جازۋشى دەگەن كىم؟ ول - ءوزىن-ءوزى ءناسيحاتتاي بىلەتىن ادام. «مەن مىقتىمىن، ەل مەنى تانىپ السىن» دەپ شىرەنىپ جاتقانعا، كىم قارايدى! وندايلاردىڭ مىڭى كەپ، مىڭى كەتكەن. ارتىندا ءىزى قالعان جوق. كىتاپتارى قايتا باسىلمايدى دا. ويتكەنى، ۇمىتىلعان.
- مەنىڭ تۇسىنىگىمشە، جاقسى جازۋشىنىڭ كىتابى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ونى ءار ۇرپاق ءوز بەتىنشە ماراپاتتاپ، كوتەرىپ وتىرادى. مىسالى، اۋەزوۆ...
- اۋەزوۆ دەيسىڭ بە! - دەپ قاسقاباس ءسوزدى بولىپ كەتتى. - سول اۋەزوۆ ءوزىن-ءوزى تانىتۋ ءۇشىن نە ىستەدى، ا؟ بىلەسىڭ بە سونى...
- ول ءوزىن ناسيحاتتاۋ جولىنا تۇسپەسە دە اۋەزوۆ بوپ قالار ەدى.
- مىنە، وسى جەردە قاتەلەسەسىڭ. اۋەزوۆ ءوزىنىڭ «اباي جولى» رومانىن ورىسشاعا اۋدارتىپ، ورىس دوستارى ارقىلى ناسيحاتتاپ، لەنيندىك سىيلىقتى جەڭىپ الماعاندا، ونى الەم تانىماس ەدى. الەم دەيمىز-اۋ، ءوز قازاعىمىز دا مويىنداماس ەدى.
- ونى مويىنداعىسى كەلمەگەندەر - ءوز تۇستاستارى عوي. كەيىنگى ۇرپاق ءبارىبىر ءسۇيىپ وقيدى.
- تۋه! مەن سەنى تۇسىنبەدىم، - دەپ قاسقاباس شارت كەتتى. - ءوزىڭ باس دەسە قۇلاق دەيدى ەكەنسىڭ. جازۋشى ءۇشىن ەڭ اۋەلىم كەرەگى - ناسيحات. ونسىز ون جەردەن تالانت بولساڭ دا، سەنى ەشكىم تانىمايدى. ۋاقىت وتە كەلە، قۇمعا كومىلىپ قالا بەرەسىڭ. بۇل - جازىلماعان قاعيدا! ۇناتساڭ دا، ۇناتپاساڭ دا - سول.
- ارينە، كەز-كەلگەن شىعارمانى جالپى جۇرتقا تانىستىرۋ قاجەت شارۋا. ءبىراق ماتا داڭقىمەن بوز وتپەيتىنى تاعى بار عوي. جامان شىعارمانى قانشا جەردەن جاقتاساڭ دا، كەمشىلىگى بەتكە ۇرىپ تۇرماي ما!
- تۇككە العىسىز كىتاپ بولمايدى. ال، كەز-كەلگەن كىتاپتى وقىساڭىز، ءىلىپ الار بىرنەڭە بولاتىنى داۋسىز اقيقات. جاقسى كىتاپ دەگەن نە، جامان كىتاپ دەگەن نە - وسىدان سوڭ-اق ءوزىڭ ويلانا بەر. ونىڭ بەر جاعىندا سەن ماقتاعان كىتاپ ماعان ۇناماۋى مۇمكىن، ال ماعان ۇناسا، ساعان ۇنامايتىنى تاعى بار. ەكەۋمىز ۇناتپادىق دەپ سول كىتاپتى كۇرەسىنگە لاقتىرۋعا بولا ما؟ دەمەك، تالعام دەگەن تاعى بار.
- تالعامعا تالاس جوق، ارينە! ءبىراق تالانتسىز دۇنيە مەن تالانتتى شىعارمانى كەز-كەلگەن وقىرمان اجىراتا الاتىن بولار.
- جا، بۇل ەندى بىتپەيتىن اڭگىمە، - دەدى قاسقاباس. - ەكەۋمىز بۇل تاقىرىپتا ەكى كۇن، ەكى ءتۇن ايتىسۋىمىز مۇمكىن. مەن بىرنارسە بىلەتىن بولسام، ول مىناۋ. جازۋشى كوپ جازۋى كەرەك. ۇلكەن دۇنيەلەرگە تاۋەكەل ەتۋى قاجەت. وتىرىككە بارماعانى ابزال.
- بۇنىڭىزعا تولىق كەلىسەمىن...
7
پويىز شۋ ستانساسىنا دا كەلىپ قالىپتى...
قاسقاباس تۇسۋگە ازىرلەنە باستادى.
- ساعان، ىنىشەك، ءبىر ءوتىنىشىم بار، - دەدى قوشتاساردا. - مىنا تۇڭعىش رومانىمدى وقىپ شىقشى.
- ارينە. مىندەتتى تۇردە وقيمىن.
- سوسىن... - دەدى قاسقاباس. - سوسىن... گازەتكە بىرنەڭە تۇرتە سالساڭ دۇرىس بولار ەدى. ءتىپتى باستان-اياق ماقتا دەمەيمىن. «وقۋعا بولاتىن ەڭبەك» دەسەڭ جەتىپ جاتىر.
- ونى ويلانايىن.
- ويلانبا! جاز. ۋادە بەر.
- ۋادە اۋىر عوي. كورەيىن...
- كۇتەم. گازەت بەتىنەن پىكىرىڭدى كۇتەم. ول مەن ءۇشىن وتە قاجەت. الداعى جىلى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلام با دەگەن ويىم دا بار. ونى سەنەن نەسىنە جاسىرايىن...
- ءا-ا، ءتۇسىندىم.
- تۇسىنسەڭ سول. ال، جاقسى. حوش بول! تاعى دا امان-ەسەن جولىققانشا...
قاسقاباس ۆاگوننان ءتۇسىپ بارا جاتتى...
8
پويىز قوزعالدى.
اقساماي ءالى دە باعاناعى اڭگىمە اسەرىنەن ايىعا الماي وتىر. ستول ۇستىندە جاڭاعى «جازۋشى» اعاسىنىڭ كىتابى قاق ورتاسىنان اشىق جاتىر. قولىنا الدى. كەزەكتى ءبىر تاراۋىنىڭ العاشقى جولىپ وقي باستادى.
«... ءبىز كەڭشار ديرەكتورى ەكەۋمىز كارتا ويناپ وتىر ەدىك. ديرەكتوردىڭ قولى شىقپادى. ول سوعان مازاسىزداندى. ماعان الاكوزدەنە قارادى. «قايتسەڭ دە ۇتىلۋىڭ كەرەك» دەگەندەي. وسى جولى ۇتىلعىم كەلمەدى. ويتكەنى، كەشە عانا اۋداندا ۇلكەن جيىن بولىپ، ەكىنشى حاتشى مەنى ماقتاعان. سوعان جەلپىنىپ وتىرمىن. «مەن دە سەنەن كەم ەمەسپىن» دەگەن جەلوكپە وي بار ىشىمدە. الاكوز ديرەكتورعا مەن دە الاكوزدەندىم. «ال، شاۋىپ ال» دەگەنىم بۇل. ول ودان بەتەر الاكوزدەندى. مەن دە...»
اقساماي كىتاپتى جابا سالدى.
«بۇنىڭ ءالى ەكىنشى كىتابى بار» دەپ ويلاندى ىشىنەن. «قايران جازۋشىلىق! سەنىڭ ءارۋاعىڭ ۇرىپ كەتپەسە جارار ەدى بىزدەردى...»
ول اۋىر كۇرسىندى. سوڭعى بەس جىل بويىنا اق-تەر كوك تەر بولىپ جازعان ءبىر حيكايات، التى اڭگىمەسىن ويلادى. سولاردىڭ ءارقايسىسى بۇنى ەسالاڭ ەتە جازداپ بارىپ، دۇنيەگە كەلىپ ەدى-اۋ. جاڭاعى قاسقاباس سول كىتابىن ۇستاپ تۇرىپ:
- ءوزى ءبيتتىڭ قابىعىنداي ەكەن، - دەدى عوي.
كروكوديلدىڭ قابىعىنداي عىپ جازبايىن دەپ ءجۇر مە بۇل! ول وڭاي ما! وڭاي ما جاقسى شىعارما جازۋ... ءار اڭگىمە دۇنيەگە كەلەردە ءبىر ءولىپ، ءبىر تىرىلەدى. سونى تۇسىنەر مە جاڭاعى «جازۋشى» اعاسى! ءاي، قايدام! قايدان ءتۇسىنسىن! وتىز جىل پارتورگ بولىپ، ەندى زەينەتكەرلىككە شىعا سالا «جازۋشى» بولماق. ءتىپتى كەلەسى جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتا دا ويى بار. السىن! الا بەرسىن. كىمگە بەرمەي جاتىر وسى كۇنى... ءيتتىڭ ۇلى - يتاقاي دا...
اقسامايدىڭ جۇرەگى شىم-م ەتە ءتۇستى.
«ويپىرماي، جۇرەگىمە نە بولدى؟ ۇيىمە، بالا-شاعاما امان-ەسەن جەتە السام بولعانى عوي...»
جولتاي ءالماش ۇلى